उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् उक्तमेतदविद्यादीनामुत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वान्न संघातसिद्धिरस्तीति । तदपि तूत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वं न संभवतीतिदमिदानीमुपपाद्यते । क्षणभङ्गवादिनो ऽयमभ्युपगम उत्तरस्मिन्क्षण उत्पद्यमाने पूर्वः क्षणो निरुध्यत इति । नचैवमभ्युपगच्छता पूर्वोत्तरयोः क्षणयोर्हेतुफलभावः शक्यते संपादयितुम् । निरुध्यमानस्य निरुद्धस्य वा पूर्वक्षणस्याभावग्रस्तत्वादुत्तरक्षणहेतुत्वानुपपत्तेः । अथ भावभूतः परिनिष्पन्नावस्थः पूर्वक्षण उत्तरक्षणस्य हेतुरित्यभिप्रायस्तथापि नोपपद्यते । भावभूतस्य पुनर्व्यापारकल्पनायां क्षणान्तरसंबन्धप्रसङ्गात् । अथ भाव एवास्य व्यापार इत्यभिप्रायस्तथापि नैवोपपद्यते । हेतुस्वभावानुपरक्तस्य फलस्येत्पत्त्यसंभवात् । स्वभावोपरागाभ्युपगमे च हेतुस्वभावस्य फलकालावस्थायित्वे सति क्षणभङ्गाभ्युपगमत्यागप्रसङ्गः । विनैव वा स्वभावोपरागेण हेतु फलभावमभ्युपगच्छतः सर्वत्र तत्प्राप्तेरतिप्रसङ्गः । अपिचोत्पादनिरोधौ नाम वस्तुनः स्वरूपमेव वा स्यातामवस्थान्तरं वा वस्त्वन्तरमेव वा । सर्वथापि नोपपद्यते । यदि तावद्वस्तुनः स्वरूपमेवोत्पादनिरोधौ स्यातां ततो वस्तुशब्द उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्यायाः प्राप्नुयुः । अस्थास्ति कश्चिद्विशेष इति मन्येतोत्पादनिरोधशब्दाभ्यां मध्यवर्तिनो वस्तुन आद्यन्ताख्ये अवस्थे अभिलप्येते इति, एवमप्याद्यान्तमध्यक्षणत्रयसंबन्धित्वाद्वस्तुनः क्षणिकत्वाभ्युपगमहानिः । अथात्यन्तव्यतिरिक्तावेवोत्पादनिरोधौ वस्तुनः स्यातामश्वमहिषवत्, ततो वस्तु उत्पादनिरोधाभ्यामसंसृष्टमिति वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसङ्गः । यदि च दर्शनादर्शने वस्तुन उत्पादनिरोधौ स्याताम्, एवमपि द्रष्टृधर्मौ तौ न वस्तुधर्माविति वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसङ्ग एव । तस्मादप्यसंगतं सौगतं मतम् ॥ २० ॥ ---------------------- फ़्न्: निरुध्यमानत्वं विनाशकसांनिध्यम् । निरुद्धत्वमतीतत्वम् ।
uttarotpāde ca pūrvanirodhāt uktametadavidyādīnāmutpattimātranimittatvānna saṃghātasiddhirastīti / tadapi tūtpattimātranimittatvaṃ na saṃbhavatītidamidānīmupapādyate / kṣaṇabhaṅgavādino 'yamabhyupagama uttarasminkṣaṇa utpadyamāne pūrvaḥ kṣaṇo nirudhyata iti / nacaivamabhyupagacchatā pūrvottarayoḥ kṣaṇayorhetuphalabhāvaḥ śakyate saṃpādayitum / nirudhyamānasya niruddhasya vā pūrvakṣaṇasyābhāvagrastatvāduttarakṣaṇahetutvānupapatteḥ / atha bhāvabhūtaḥ pariniṣpannāvasthaḥ pūrvakṣaṇa uttarakṣaṇasya heturityabhiprāyastathāpi nopapadyate / bhāvabhūtasya punarvyāpārakalpanāyāṃ kṣaṇāntarasaṃbandhaprasaṅgāt / atha bhāva evāsya vyāpāra ityabhiprāyastathāpi naivopapadyate / hetusvabhāvānuparaktasya phalasyetpattyasaṃbhavāt / svabhāvoparāgābhyupagame ca hetusvabhāvasya phalakālāvasthāyitve sati kṣaṇabhaṅgābhyupagamatyāgaprasaṅgaḥ / vinaiva vā svabhāvoparāgeṇa hetu phalabhāvamabhyupagacchataḥ sarvatra tatprāpteratiprasaṅgaḥ / apicotpādanirodhau nāma vastunaḥ svarūpameva vā syātāmavasthāntaraṃ vā vastvantarameva vā / sarvathāpi nopapadyate / yadi tāvadvastunaḥ svarūpamevotpādanirodhau syātāṃ tato vastuśabda utpādanirodhaśabdau ca paryāyāḥ prāpnuyuḥ / asthāsti kaścidviśeṣa iti manyetotpādanirodhaśabdābhyāṃ madhyavartino vastuna ādyantākhye avasthe abhilapyete iti, evamapyādyāntamadhyakṣaṇatrayasaṃbandhitvādvastunaḥ kṣaṇikatvābhyupagamahāniḥ / athātyantavyatiriktāvevotpādanirodhau vastunaḥ syātāmaśvamahiṣavat, tato vastu utpādanirodhābhyāmasaṃsṛṣṭamiti vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅgaḥ / yadi ca darśanādarśane vastuna utpādanirodhau syātām, evamapi draṣṭṛdharmau tau na vastudharmāviti vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅga eva / tasmādapyasaṃgataṃ saugataṃ matam // 20 // ---------------------- FN: nirudhyamānatvaṃ vināśakasāṃnidhyam / niruddhatvamatītatvam /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.