अनुस्मृतेश् च अपिच वैनाशिकः सर्वस्य वस्तुनः क्षणिकतामभ्युपयन्नुपलब्धुरपि क्षणिकतामभ्युपेयात् । नच सा संभवति । अनुस्मृतेः अनुभवमुपलब्धिमनूत्पद्यमानं स्मरणमेवानुस्मृतिः । सा चोपलब्ध्येककर्तृका सती संभवति । पुरुषान्तरोपलब्धिविषये पुरुषान्तरस्य स्मृत्यदर्शनात् । कथं ह्यहमदो ऽद्राक्षमिदं पश्यामीति च पूर्वोत्तरदर्शिन्येकस्मिन्नसति प्रत्ययः स्यात् । अपिच दर्शनस्मरणयोः कर्तर्येकस्मिन्प्रत्यक्षः प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः सर्वस्य लोकस्य प्रसिद्धो ऽहमदो ऽद्राक्षमिदं पश्यामीति । यदि हि तयोर्भिन्नः कर्ता स्यात्ततो ऽहं स्माराम्यद्राक्षीदन्य इति प्रतीयात् । नत्वेवं प्रत्येति कश्चित् । यत्रैवं प्रत्ययस्तत्र दर्शनस्मरणयोर्भिन्नमेव कर्तारं सर्वलोको ऽवगच्छति, स्मराम्यहमसावदो ऽद्राक्षीदिति । इह त्वहमदो ऽद्राक्षमिति दर्शनस्मरणयोर्विनाशिको ऽप्यात्मानमेवैकं कर्तारमवगच्छति । न नाहमित्यात्मनो दर्शनं निर्वृत्तं निह्नुते यथाग्निरनुष्णो ऽप्रकाश इति वा । तत्रैवं सत्येकस्य दर्शनस्मरणलक्षणद्वयसंबन्धे क्षणिकत्वाभ्युपगमहानिरपरिहार्या वैनाशिकस्य स्यात् । तथानन्तरमनन्तरामात्मन एव प्रतिपत्तिं प्रत्यभिजानन्नेककर्तृकामोत्तमादुच्छ्वासादतीताश्च प्रतिपत्तीरा जन्मन आत्मैककर्तृकाः प्रतिसंदधानः कथं क्षणभङ्गवादी वैनाशिको नापपेत स यदि ब्रूयात्सादृश्यादेतत्समपत्स्यत इति । तं प्रतिब्रूयात् । तेनेदं सदृशमिति द्वयायत्तत्वात्सादृश्यस्य, क्षणभङ्गवादिनः सदृशयोर्द्वयोर्वस्तुनोर्ग्रहीतुरेकस्याभावात्, सादृश्यनिमित्तं प्रतिसंधानमिति मिथ्याप्रलाप एव स्यात् । स्याच्चेत्पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः सादृश्यस्य ग्रहीतैकः, तथासत्येकस्य क्षणद्वयावस्थ४नात्क्षणिकत्वप्रतिज्ञा पीड्येत । तेनेदं सदृशमिति प्रत्ययान्तरमेवेदं न पूर्वोत्तरक्षणद्वयग्रहणनिमित्तमितिचेत् । न । तेनेदमिति । भिन्नपदार्थोपादानात् । प्रत्ययान्तरमेव चेत्सादृश्यविषयं स्यात्तेनेदं सदृशमिति वाक्यप्रयोगो ऽनर्थकः स्यात् । सादृश्यमित्येव प्रयोगः प्राप्नुयात् । यदा हि लोकप्रसिद्धः पदार्थः परीक्षकैर्न परिगृह्यते तदा स्वपक्षसिद्धिः परपक्षदोषो वोभयमप्युच्यमानं परीक्षकाणामात्मनश्च यथार्थत्वेन न बुद्धिसंतानमारोहति । एवमेवैषोर्ऽथ इति निश्चितं यत्तदेव वक्तव्यम् । ततो ऽन्यदुच्यमानं बहुप्रलापित्वमात्मनः केवलं प्रख्यापयेत् । नचायं सादृश्यात्संव्यवहारो युक्तः । तद्भावावगमात्तत्सदृशभावानवगमाच्च । भवेदपि कदाचिद्बाह्यवस्तुनि विप्रलम्भसंभवात्तदेवेदं स्यात्तत्सदृशं वेति संदेहः । उपलब्धरि तु संदेहो ऽपि न कदाचिद्भवति स एवाहं स्यां तत्सदृशो वेति । य एवाहंपूर्वेद्युरद्राक्षं स एवाहमद्य स्मरामीति निश्चिततद्भावोपलम्भात् । तस्मादप्यनुपपन्नो वैनाशिकसमयः ॥ २५ ॥
anusmṛteś ca apica vaināśikaḥ sarvasya vastunaḥ kṣaṇikatāmabhyupayannupalabdhurapi kṣaṇikatāmabhyupeyāt / naca sā saṃbhavati / anusmṛteḥ anubhavamupalabdhimanūtpadyamānaṃ smaraṇamevānusmṛtiḥ / sā copalabdhyekakartṛkā satī saṃbhavati / puruṣāntaropalabdhiviṣaye puruṣāntarasya smṛtyadarśanāt / kathaṃ hyahamado 'drākṣamidaṃ paśyāmīti ca pūrvottaradarśinyekasminnasati pratyayaḥ syāt / apica darśanasmaraṇayoḥ kartaryekasminpratyakṣaḥ pratyabhijñāpratyayaḥ sarvasya lokasya prasiddho 'hamado 'drākṣamidaṃ paśyāmīti / yadi hi tayorbhinnaḥ kartā syāttato 'haṃ smārāmyadrākṣīdanya iti pratīyāt / natvevaṃ pratyeti kaścit / yatraivaṃ pratyayastatra darśanasmaraṇayorbhinnameva kartāraṃ sarvaloko 'vagacchati, smarāmyahamasāvado 'drākṣīditi / iha tvahamado 'drākṣamiti darśanasmaraṇayorvināśiko 'pyātmānamevaikaṃ kartāramavagacchati / na nāhamityātmano darśanaṃ nirvṛttaṃ nihnute yathāgniranuṣṇo 'prakāśa iti vā / tatraivaṃ satyekasya darśanasmaraṇalakṣaṇadvayasaṃbandhe kṣaṇikatvābhyupagamahāniraparihāryā vaināśikasya syāt / tathānantaramanantarāmātmana eva pratipattiṃ pratyabhijānannekakartṛkāmottamāducchvāsādatītāśca pratipattīrā janmana ātmaikakartṛkāḥ pratisaṃdadhānaḥ kathaṃ kṣaṇabhaṅgavādī vaināśiko nāpapeta sa yadi brūyātsādṛśyādetatsamapatsyata iti / taṃ pratibrūyāt / tenedaṃ sadṛśamiti dvayāyattatvātsādṛśyasya, kṣaṇabhaṅgavādinaḥ sadṛśayordvayorvastunorgrahīturekasyābhāvāt, sādṛśyanimittaṃ pratisaṃdhānamiti mithyāpralāpa eva syāt / syāccetpūrvottarayoḥ kṣaṇayoḥ sādṛśyasya grahītaikaḥ, tathāsatyekasya kṣaṇadvayāvastha4nātkṣaṇikatvapratijñā pīḍyeta / tenedaṃ sadṛśamiti pratyayāntaramevedaṃ na pūrvottarakṣaṇadvayagrahaṇanimittamiticet / na / tenedamiti / bhinnapadārthopādānāt / pratyayāntarameva cetsādṛśyaviṣayaṃ syāttenedaṃ sadṛśamiti vākyaprayogo 'narthakaḥ syāt / sādṛśyamityeva prayogaḥ prāpnuyāt / yadā hi lokaprasiddhaḥ padārthaḥ parīkṣakairna parigṛhyate tadā svapakṣasiddhiḥ parapakṣadoṣo vobhayamapyucyamānaṃ parīkṣakāṇāmātmanaśca yathārthatvena na buddhisaṃtānamārohati / evamevaiṣor'tha iti niścitaṃ yattadeva vaktavyam / tato 'nyaducyamānaṃ bahupralāpitvamātmanaḥ kevalaṃ prakhyāpayet / nacāyaṃ sādṛśyātsaṃvyavahāro yuktaḥ / tadbhāvāvagamāttatsadṛśabhāvānavagamācca / bhavedapi kadācidbāhyavastuni vipralambhasaṃbhavāttadevedaṃ syāttatsadṛśaṃ veti saṃdehaḥ / upalabdhari tu saṃdeho 'pi na kadācidbhavati sa evāhaṃ syāṃ tatsadṛśo veti / ya evāhaṃpūrvedyuradrākṣaṃ sa evāhamadya smarāmīti niścitatadbhāvopalambhāt / tasmādapyanupapanno vaināśikasamayaḥ // 25 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.