अन्यत्राभावाच् च न तृणादिवत् स्यादेतत् । यथा तृणपल्लवोदादि निमित्तान्तरनिरपेक्षं स्वभावादेव क्षीराद्याकारेण परिणमत एवं प्रधानमपि महदाद्याकारेण परिणंस्यत इति । कथं च निमित्तान्तरनिरपेक्षं तृणादीति गम्यते । निमित्तान्तरानुपलम्भात् । यदि हि किञ्चिन्निमित्तमुपलभेमहि ततो यथाकामं तेन तृणाद्युपादाय क्षीरं संपादयेमहि, नतु संपादयामहे । तस्मात्स्वाभाविकस्तृणादेः परिणामस्तथा प्रधानस्यापि स्यादिति । अत्रोच्यते- भवेत्तृणादिवत्स्वाभाविकः प्रधानस्यापि परणामो यदि तृणादेरपि स्वाभाविकः परिणामो ऽभ्युपगम्येत । नत्वभ्युपगम्यते, निमित्तान्तरोपलब्धेः । कथं निमित्तान्तरोपलब्धिः, अन्यत्राभावात् । धेन्वैव ह्युपयुक्तं तृणादि क्षीरो भवति न प्रहीणमनडुदाद्युपयुक्तं वा । यदि हि निर्निमित्तमेतत्स्याद्धेनुशरीरसंबन्धादन्यत्रापि तृणादि क्षीरीभवेत् । नच यथाकामं मानुषैर्न शक्यं संपादयितुमित्येतावता निर्निमित्तं भवति । भवति हि किञ्चित्कार्यं मानुषसंपाद्यं किञ्चिद्दैवसंपाद्यम् । मनुष्या अपि शक्नुवत्येवोचितेनोपायेन तृणाद्युपादाय क्षीरं संपादयितुम् । प्रभूतं हि क्षीरं कामयमानाः प्रभूतं घासं धेनुं चारयन्ति । ततश्च प्रभूतं क्षीरं लभन्ते । तस्मान्न तृणादिवत्स्वाभाविकः प्रधानस्य परिणामः ॥ ५ ॥ ---------------------- फ़्न्: प्रहीणं नष्टम् ।
anyatrābhāvāc ca na tṛṇādivat syādetat / yathā tṛṇapallavodādi nimittāntaranirapekṣaṃ svabhāvādeva kṣīrādyākāreṇa pariṇamata evaṃ pradhānamapi mahadādyākāreṇa pariṇaṃsyata iti / kathaṃ ca nimittāntaranirapekṣaṃ tṛṇādīti gamyate / nimittāntarānupalambhāt / yadi hi kiñcinnimittamupalabhemahi tato yathākāmaṃ tena tṛṇādyupādāya kṣīraṃ saṃpādayemahi, natu saṃpādayāmahe / tasmātsvābhāvikastṛṇādeḥ pariṇāmastathā pradhānasyāpi syāditi / atrocyate- bhavettṛṇādivatsvābhāvikaḥ pradhānasyāpi paraṇāmo yadi tṛṇāderapi svābhāvikaḥ pariṇāmo 'bhyupagamyeta / natvabhyupagamyate, nimittāntaropalabdheḥ / kathaṃ nimittāntaropalabdhiḥ, anyatrābhāvāt / dhenvaiva hyupayuktaṃ tṛṇādi kṣīro bhavati na prahīṇamanaḍudādyupayuktaṃ vā / yadi hi nirnimittametatsyāddhenuśarīrasaṃbandhādanyatrāpi tṛṇādi kṣīrībhavet / naca yathākāmaṃ mānuṣairna śakyaṃ saṃpādayitumityetāvatā nirnimittaṃ bhavati / bhavati hi kiñcitkāryaṃ mānuṣasaṃpādyaṃ kiñciddaivasaṃpādyam / manuṣyā api śaknuvatyevocitenopāyena tṛṇādyupādāya kṣīraṃ saṃpādayitum / prabhūtaṃ hi kṣīraṃ kāmayamānāḥ prabhūtaṃ ghāsaṃ dhenuṃ cārayanti / tataśca prabhūtaṃ kṣīraṃ labhante / tasmānna tṛṇādivatsvābhāvikaḥ pradhānasya pariṇāmaḥ // 5 // ---------------------- FN: prahīṇaṃ naṣṭam /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.