सप्त गतेर् विशेषितत्वाच् च उत्पत्तिविषयः श्रुतिविप्रतिषेधः प्राणानां परिहृतः । संख्यविषय इदानीं परिह्रियते । तत्र मुख्यं प्राणमुपरिष्टाद्वक्ष्यति । संप्रति तु कतीतरे प्राणा इति संप्रधारयति । श्रुतिविप्रतिपत्तेश्चात्र विशयः । क्वचित्सप्त प्राणाः संकीर्त्यन्ते- ऽसप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्ऽ (मुण्ड। २।१।८) इति । क्वचिच्चाष्टौ प्राणा ग्रहत्वेन गुणेन संकीर्त्यन्ते- ऽ अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाःऽऽ (बृ। ३।२।१) इति । क्वचिन्नव- ऽसप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चौऽ (तै। सं। ५।१।७।१) इति । क्वचिद्दश- ऽनव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमीऽ इति । क्वचिदेकादश- ऽदशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशःऽ (बृ। ३।९।४) इति । क्वचिद्द्वादश- ऽसर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम्ऽ (बृ। २।४।११) इत्यत्र । क्वचित्त्रयोदश ऽचक्षुश्च द्रष्टव्यं चऽ (बृ। ४।८) इत्यत्र । एवं हि विप्रतिपन्नाः प्राणेयत्तां प्रति श्रुतयः । किं तावत्प्राप्तम् । सप्तैव प्राणा इति । कुतः गतेः । यतस्तावन्तो ऽवगम्यन्ते- ऽसप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्ऽ (मुण्ड। २।१।८) इत्येवंविधासु श्रुतिषु । विशेषिताश्चैते ऽसप्त वै शीर्षण्याः प्राणाःऽ इत्यत्र । ननु ऽप्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्तऽ (मुण्ड। २।१।८) इति वीप्सा श्रूयते, सा सप्तभ्यो ऽतिरिक्तान्प्राणान्गमयति । नैष दोषः । पुरुषभेदाभिप्रायेयं वीप्सा प्रतिपुरुषं सप्त सप्त प्राणा इति, न तत्त्वभेदाभिप्राया सप्त सप्तान्ये ऽन्ये प्राणा इति । नन्वष्टत्वादिकापि संखाया प्राणेषूदाहृता कथं सप्तैव स्युः । सत्यमुदाहृता । विरोधात्त्वन्यतमा संक्याध्यवसातव्या । तत्र स्तोककल्पनानुरोधात्सप्तसंख्याध्यवसानम् । वृत्तिभेदापेक्षं च संख्यान्तरश्रवणमिति मन्यते ॥ ५ ॥ ---------------------- फ़्न्: विशयः संशयः । ग्रहत्वं बन्धकत्वम् । गृह्णन्ति बध्नन्तीति ग्रहा इन्द्रियाणि । अतिग्रहाः ग्रहानतिक्रान्ता विषया इत्यर्थः । अवाञ्चौ पायूपस्थौ । गतेः अवगतेः । अत्रोच्यते-
sapta gater viśeṣitatvāc ca utpattiviṣayaḥ śrutivipratiṣedhaḥ prāṇānāṃ parihṛtaḥ / saṃkhyaviṣaya idānīṃ parihriyate / tatra mukhyaṃ prāṇamupariṣṭādvakṣyati / saṃprati tu katītare prāṇā iti saṃpradhārayati / śrutivipratipatteścātra viśayaḥ / kvacitsapta prāṇāḥ saṃkīrtyante- 'sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt' (muṇḍa. 2.1.8) iti / kvaciccāṣṭau prāṇā grahatvena guṇena saṃkīrtyante- ' aṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ'' (bṛ. 3.2.1) iti / kvacinnava- 'sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā dvāvavāñcau' (tai. saṃ. 5.1.7.1) iti / kvaciddaśa- 'nava vai puruṣe prāṇā nābhirdaśamī' iti / kvacidekādaśa- 'daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ' (bṛ. 3.9.4) iti / kvaciddvādaśa- 'sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam' (bṛ. 2.4.11) ityatra / kvacittrayodaśa 'cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca' (bṛ. 4.8) ityatra / evaṃ hi vipratipannāḥ prāṇeyattāṃ prati śrutayaḥ / kiṃ tāvatprāptam / saptaiva prāṇā iti / kutaḥ gateḥ / yatastāvanto 'vagamyante- 'sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt' (muṇḍa. 2.1.8) ityevaṃvidhāsu śrutiṣu / viśeṣitāścaite 'sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ' ityatra / nanu 'prāṇā guhāśayā nihitāḥ sapta sapta' (muṇḍa. 2.1.8) iti vīpsā śrūyate, sā saptabhyo 'tiriktānprāṇāngamayati / naiṣa doṣaḥ / puruṣabhedābhiprāyeyaṃ vīpsā pratipuruṣaṃ sapta sapta prāṇā iti, na tattvabhedābhiprāyā sapta saptānye 'nye prāṇā iti / nanvaṣṭatvādikāpi saṃkhāyā prāṇeṣūdāhṛtā kathaṃ saptaiva syuḥ / satyamudāhṛtā / virodhāttvanyatamā saṃkyādhyavasātavyā / tatra stokakalpanānurodhātsaptasaṃkhyādhyavasānam / vṛttibhedāpekṣaṃ ca saṃkhyāntaraśravaṇamiti manyate // 5 // ---------------------- FN: viśayaḥ saṃśayaḥ / grahatvaṃ bandhakatvam / gṛhṇanti badhnantīti grahā indriyāṇi / atigrahāḥ grahānatikrāntā viṣayā ityarthaḥ / avāñcau pāyūpasthau / gateḥ avagateḥ / atrocyate-
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.