Bhartrhari: Vakyapadiya 1

तस्य प्राणे च या शक्तिर् या च बुद्धौ व्यवस्थिता । विवर्तमाना स्थानिषु सैषा भेदं प्रपद्यते

tasya prāṇe ca yā śaktir yā ca buddhau vyavasthitā / vivartamānā sthāniṣu saiṣā bhedaṃ prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्देष्व् एवाश्रिता शक्तिर् विश्वस्यास्य निबन्धनी । यन्नेत्रः प्रतिभात्मायं भेदरूपः प्रतायते

śabdeṣv evāśritā śaktir viśvasyāsya nibandhanī / yannetraḥ pratibhātmāyaṃ bhedarūpaḥ pratāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दादिभेदः शब्देन व्याख्यातो रूप्यते यतः । तस्माद् अर्थविधाः सर्वाः शब्दमात्रासु निश्रिताः

śabdādibhedaḥ śabdena vyākhyāto rūpyate yataḥ / tasmād arthavidhāḥ sarvāḥ śabdamātrāsu niśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्यपरिणामो ऽयम् इत्य् आम्नायविदो विदुः । छन्दोभ्य एव प्रथमम् एतद् विश्वं प्रवर्तते

śabdasyapariṇāmo 'yam ity āmnāyavido viduḥ / chandobhya eva prathamam etad viśvaṃ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभज्य बहुधात्मानं स च्छन्दस्यः प्रजापतिः । छन्दोमयीभिर् मात्राभिर् बहुधैव विवेश तम्

vibhajya bahudhātmānaṃ sa cchandasyaḥ prajāpatiḥ / chandomayībhir mātrābhir bahudhaiva viveśa tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्वी वाग् भूयसी येषु पुरुषेषु व्यवस्थिता । अधिकं वर्तते तेषु पुण्यं रूपं प्रजापतेः

sādhvī vāg bhūyasī yeṣu puruṣeṣu vyavasthitā / adhikaṃ vartate teṣu puṇyaṃ rūpaṃ prajāpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राजापत्यं महत् तेजस् तत्पात्रैर् इव संवृत्तम् । शरीरभेदे विदुषां स्वां योनिम् उपधावति

prājāpatyaṃ mahat tejas tatpātrair iva saṃvṛttam / śarīrabhede viduṣāṃ svāṃ yonim upadhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एतन् मण्डलं भास्वद् धाम चित्रस्य राधसः । तद्भावम् अभिसंभूय विद्यायां प्रविलीयते

yad etan maṇḍalaṃ bhāsvad dhāma citrasya rādhasaḥ / tadbhāvam abhisaṃbhūya vidyāyāṃ pravilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिकर्तव्यता लोके सर्वा शब्दव्यपाश्रया । यां पूर्वाहितसंस्कारो बालो ऽपि प्रतिपद्यते

itikartavyatā loke sarvā śabdavyapāśrayā / yāṃ pūrvāhitasaṃskāro bālo 'pi pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यः कारणविन्यासः प्राणस्योर्ध्वं समीरणम् । स्थानानाम् अभिघातश् च न विना शब्दभावनाम्

ādyaḥ kāraṇavinyāsaḥ prāṇasyordhvaṃ samīraṇam / sthānānām abhighātaś ca na vinā śabdabhāvanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाद् ऋते । अनुविद्धम् इव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते

na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte / anuviddham iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्रूपता चेत् उत्क्रामेद् अवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी

vāgrūpatā cet utkrāmed avabodhasya śāśvatī / na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा सर्वविद्याशिल्पानां कलानां चोपबन्धनी । तद्वशाद् अभिनिष्पन्नं सर्वं वस्तु विभज्यते

sā sarvavidyāśilpānāṃ kalānāṃ copabandhanī / tadvaśād abhiniṣpannaṃ sarvaṃ vastu vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषा संसारिणां संज्ञा बहिर् अन्तश् च वर्तते । तन्मात्राम् अव्यतिक्रान्तं चैतन्यं सर्वजातिषु

saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahir antaś ca vartate / tanmātrām avyatikrāntaṃ caitanyaṃ sarvajātiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थक्रियासु वाक् सर्वान् समीहयति देहिनः । तदुत्क्रान्तौ विसंज्ञो ऽयं दृश्यते काष्टकुड्यवत्

arthakriyāsu vāk sarvān samīhayati dehinaḥ / tadutkrāntau visaṃjño 'yaṃ dṛśyate kāṣṭakuḍyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*भेदोद्ग्राहविवर्तेन लब्धाकारपरिग्रहा । आम्नाता सर्वविद्यासु वाग् एव प्रकृतिः परा

*bhedodgrāhavivartena labdhākāraparigrahā / āmnātā sarvavidyāsu vāg eva prakṛtiḥ parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*एकत्वम् अनतिक्रान्ता वाङ्नेत्रा वाङ्निबन्धनाः । पृथक् प्रत्यवभासन्ते वाग्विभागा गवादयः

*ekatvam anatikrāntā vāṅnetrā vāṅnibandhanāḥ / pṛthak pratyavabhāsante vāgvibhāgā gavādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*षड्द्वारं षडधिष्ठानां [षट्प्र]बोधां षडव्ययाम् । ते मृत्युम् अतिवर्तन्ते ये वै वाचम् उपासते

*ṣaḍdvāraṃ ṣaḍadhiṣṭhānāṃ [ṣaṭpra]bodhāṃ ṣaḍavyayām / te mṛtyum ativartante ye vai vācam upāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविभागे यथा कर्ता तया कार्ये प्रवर्तते । अविभागे तथा सैव कार्यत्वेनावतिष्ठते

pravibhāge yathā kartā tayā kārye pravartate / avibhāge tathā saiva kāryatvenāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*प्रविभज्यात्मनात्मानं सृष्ट्वा भावान् पृथग्विधान् । सर्वेश्वरः सर्वमयः स्वप्ने भोक्ता प्रवर्तते

*pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān / sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमात्रा परमात्रा वा श्रुत्या प्रक्रम्यते यथा । तथैव रूढताम् एति तया ह्य् अर्थो विधीयते

svamātrā paramātrā vā śrutyā prakramyate yathā / tathaiva rūḍhatām eti tayā hy artho vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तम् अतथाभूते निमित्ते श्रुत्यपाश्रयात् । दृश्यते ऽलातचक्रादौ वस्त्वाकारनिरूपणा

atyantam atathābhūte nimitte śrutyapāśrayāt / dṛśyate 'lātacakrādau vastvākāranirūpaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि प्रयोक्तुर् आत्मानं शब्दम् अन्तर् अवस्थितम् । प्राहुर् महान्तम् ऋषभं येन सायुज्यम् इष्यते

api prayoktur ātmānaṃ śabdam antar avasthitam / prāhur mahāntam ṛṣabhaṃ yena sāyujyam iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् यः शब्दसंस्कारः सा सिद्धिः परमात्मनः । तस्य प्रवृत्तितत्त्वज्ञस् तद् ब्रह्मामृतम् अश्नुते

tasmād yaḥ śabdasaṃskāraḥ sā siddhiḥ paramātmanaḥ / tasya pravṛttitattvajñas tad brahmāmṛtam aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*प्राणवृत्तिम् अतिक्रान्ते वाचस् तत्त्वे व्यवस्थितः । क्रमसंहारयोगेन संहृत्यात्मानम् आत्मनि

*prāṇavṛttim atikrānte vācas tattve vyavasthitaḥ / kramasaṃhārayogena saṃhṛtyātmānam ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*वाचः संस्कारम् आधाय वाचं ज्ञाने निवेश्य च । विभज्य बन्धनान्य् अस्याः कृत्वा तां छिन्नबन्धनाम्

*vācaḥ saṃskāram ādhāya vācaṃ jñāne niveśya ca / vibhajya bandhanāny asyāḥ kṛtvā tāṃ chinnabandhanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*ज्योतिर् आन्तरम् आसाद्य च्छिन्नग्रन्थिपरिग्रहः । कारणज्योतिषैकत्वं छित्त्वा ग्रन्थीन् प्रवर्तते

*jyotir āntaram āsādya cchinnagranthiparigrahaḥ / kāraṇajyotiṣaikatvaṃ chittvā granthīn pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जात्व् अकर्तृकम् कश् चिद् आगमं प्रतिपद्यते । बीजं सर्वागमापाये त्रय्य् एवातो व्यवस्थिता

na jātv akartṛkam kaś cid āgamaṃ pratipadyate / bījaṃ sarvāgamāpāye trayy evāto vyavasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तं यातेषु वादेषु कर्तृष्व् अन्येष्व् असत्स्व् अपि । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं लोको न व्यतिवर्तते

astaṃ yāteṣu vādeṣu kartṛṣv anyeṣv asatsv api / śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ loko na vyativartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञाने स्वाभाविके नार्थः शास्त्रैः कश् चन विद्यते । धर्मो ज्ञानस्य हेतुश् चेत् तस्याम्नायो निबन्धनम्

jñāne svābhāvike nārthaḥ śāstraiḥ kaś cana vidyate / dharmo jñānasya hetuś cet tasyāmnāyo nibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदशास्त्राविरोधी च तर्कश् चक्शुर् अपश्यताम् । रूपमात्राद् धि वाक्यार्थः केवलं नातितिष्ठति

vedaśāstrāvirodhī ca tarkaś cakśur apaśyatām / rūpamātrād dhi vākyārthaḥ kevalaṃ nātitiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतो ऽविवक्षा पारार्थ्यं व्यक्तिर् अर्थस्य लैङ्गिकी । इति न्यायो बहुविधस् तर्केण प्रविभज्यते

sato 'vivakṣā pārārthyaṃ vyaktir arthasya laiṅgikī / iti nyāyo bahuvidhas tarkeṇa pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दानाम् एव सा शक्तिस् तर्को यः पुरुषाश्रयः । स शब्दानुगतो न्यायो ऽनागमेष्व् अनिबन्धनः

śabdānām eva sā śaktis tarko yaḥ puruṣāśrayaḥ / sa śabdānugato nyāyo 'nāgameṣv anibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*यद् उदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत् स्वर्गं किं तत् क्रतुगतं नयेत्

*yad udumbaravarṇānāṃ ghaṭīnāṃ maṇḍalaṃ mahat / pītaṃ na gamayet svargaṃ kiṃ tat kratugataṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादयो यथा दृष्टाः पर्यर्थं यतशक्तयः । शब्दास् तथैव दृश्यन्ते विषापहरणादिषु

rūpādayo yathā dṛṣṭāḥ paryarthaṃ yataśaktayaḥ / śabdās tathaiva dṛśyante viṣāpaharaṇādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैषां तत्र सामर्थ्यं धर्मे ऽप्य् एवं प्रतीयताम् । साधूनां साधुभिस् तस्माद् वाच्यम् अभ्युदयार्थिनाम्

yathaiṣāṃ tatra sāmarthyaṃ dharme 'py evaṃ pratīyatām / sādhūnāṃ sādhubhis tasmād vācyam abhyudayārthinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वो ऽदृष्टफलान् अर्थान् आगमात् प्रतिपद्यते । विपरीतं च सर्वत्र शक्यते वक्तुम् आगमे

sarvo 'dṛṣṭaphalān arthān āgamāt pratipadyate / viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktum āgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधुत्वज्ञानविषया सेयं व्याकरणस्मृतिः । अविच्छेदेन शिष्टानाम् इदं स्मृतिनिबन्धनम्

sādhutvajñānaviṣayā seyaṃ vyākaraṇasmṛtiḥ / avicchedena śiṣṭānām idaṃ smṛtinibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैखर्या मध्यमायाश् च पश्यन्त्याश् चैतद् अद्भुतम् । अनेकतीर्थभेदायास् त्रय्या चाचः परं परम्

vaikharyā madhyamāyāś ca paśyantyāś caitad adbhutam / anekatīrthabhedāyās trayyā cācaḥ paraṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*गौर् इव प्रक्षरत्य् एका रसम् उत्तमशालिनी । दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता

*gaur iva prakṣaraty ekā rasam uttamaśālinī / divyādivyena rūpeṇa bhāratī gauḥ śucismitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*एतयोर् अन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्पन्दमानयोः । प्राणापानान्तरे नित्यम् एका सर्वस्य तिष्ठति

*etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ spandamānayoḥ / prāṇāpānāntare nityam ekā sarvasya tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*अन्या त्व् अप्रेर्यमाणैव विना प्राणेन वर्तते । जायते हि ततः प्राणो वाचम् आप्याययन् पुनः

*anyā tv apreryamāṇaiva vinā prāṇena vartate / jāyate hi tataḥ prāṇo vācam āpyāyayan punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*प्राणेनाप्यायिता सैवं व्यवहारनिबन्धनी । सर्वस्योच्छ्वासम् आसाद्य न वाग् वदति कर्हि चित्

*prāṇenāpyāyitā saivaṃ vyavahāranibandhanī / sarvasyocchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*घोषिणी जातनिर्घोषा अघोषा च प्रवर्तते । तयोर् अपि च घोषिण्या निर्घोषैव गरीयसी

*ghoṣiṇī jātanirghoṣā aghoṣā ca pravartate / tayor api ca ghoṣiṇyā nirghoṣaiva garīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना

*sthāneṣu vivṛte vāyau kṛtavarṇaparigrahā / vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*केवलं बुद्ध्युपादान- क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिम् अतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते

*kevalaṃ buddhyupādāna- kramarūpānupātinī / prāṇavṛttim atikramya madhyamā vāk pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा । स्वरूपज्योतिर् एवान्तः सूक्ष्मा वाग् अनपायिनी

*avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā / svarūpajyotir evāntaḥ sūkṣmā vāg anapāyinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*पीयूषापूर्यमाणापि नित्यम् आगन्तुभिर् मलैः । अन्त्या कलेव सोमस्य नात्यन्तम् अभिधीयते

*pīyūṣāpūryamāṇāpi nityam āgantubhir malaiḥ / antyā kaleva somasya nātyantam abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*यस्यां दृष्टस्वरूपायाम् अधिकारो निवर्तते । पुरुषे षोडशकले ताम् आहुर् अमृतां कलाम्

*yasyāṃ dṛṣṭasvarūpāyām adhikāro nivartate / puruṣe ṣoḍaśakale tām āhur amṛtāṃ kalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*प्राप्तोपरागरूपा सा विप्लवैर् अनुषङ्गिभिः । वैखरी सत्त्वमात्रेव गुणैर् न व्यवकीर्यते

*prāptoparāgarūpā sā viplavair anuṣaṅgibhiḥ / vaikharī sattvamātreva guṇair na vyavakīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विभागाविभागाभ्यां क्रियमाणाम् अवस्थितम् । स्वभावज्ञैस् तु भावानां दृश्यन्ते शब्दशक्तयः

tadvibhāgāvibhāgābhyāṃ kriyamāṇām avasthitam / svabhāvajñais tu bhāvānāṃ dṛśyante śabdaśaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिम् अव्यवच्छिन्नां श्रुतिम् आहुर् अकर्तृकाम् । शिष्टैर् निबध्यमाना तु न व्यवच्छिद्यते स्मृतिः

anādim avyavacchinnāṃ śrutim āhur akartṛkām / śiṣṭair nibadhyamānā tu na vyavacchidyate smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागाद् विवृत्तानाम् अभिख्या स्वप्नवच् छ्रुतौ । भावतत्त्वं तु विज्ञाय लिङ्गेभ्यो विहिता स्मृतिः

avibhāgād vivṛttānām abhikhyā svapnavac chrutau / bhāvatattvaṃ tu vijñāya liṅgebhyo vihitā smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायवाग्बुद्धिविषया ये मलाः समवस्थिताः । चिकित्सालक्षणाध्यात्म- शास्त्रैस् तेषां विशुद्धयः

kāyavāgbuddhiviṣayā ye malāḥ samavasthitāḥ / cikitsālakṣaṇādhyātma- śāstrais teṣāṃ viśuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः संस्कारहीनो यो गौर् इति प्रयुयुक्ष्यते । तम् अपभ्रंशम् इच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम्

śabdaḥ saṃskārahīno yo gaur iti prayuyukṣyate / tam apabhraṃśam icchanti viśiṣṭārthaniveśinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे । निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम्

asvagoṇyādayaḥ śabdāḥ sādhavo viṣayāntare / nimittabhedāt sarvatra sādhutvaṃ ca vyavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते साधुष्व् अनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः । तादात्म्यम् उपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः

te sādhuṣv anumānena pratyayotpattihetavaḥ / tādātmyam upagamyeva śabdārthasya prakāśakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शिष्टैर् अनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः । ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात् साक्षाद् अवाचकाः

na śiṣṭair anugamyante paryāyā iva sādhavaḥ / te yataḥ smṛtiśāstreṇa tasmāt sākṣād avācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंब्वंब्व् इति यथा बालः शिक्षमाणो ऽपभाषते । अव्यक्तं तद्विदां तेन व्यक्तौ भवति निश्चयः

aṃbvaṃbv iti yathā bālaḥ śikṣamāṇo 'pabhāṣate / avyaktaṃ tadvidāṃ tena vyaktau bhavati niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं साधौ प्रयोक्तव्ये यो ऽपभ्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहितः कश् चिद् अर्थो ऽभिधीयते

evaṃ sādhau prayoktavye yo 'pabhraṃśaḥ prayujyate / tena sādhuvyavahitaḥ kaś cid artho 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारंपर्याद् अपभ्रंशा विगुणेष्व् अभिधातृषु । प्रसिद्धिम् आगता येन तेषां साधुर् अवाचकः

pāraṃparyād apabhraṃśā viguṇeṣv abhidhātṛṣu / prasiddhim āgatā yena teṣāṃ sādhur avācakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवी वाग् व्यतिकीर्णेयम् अशक्तैर् अभिधातृभिः । अनित्यदर्शिनां त्व् अस्मिन् वादे बुद्धिविपर्ययः

daivī vāg vyatikīrṇeyam aśaktair abhidhātṛbhiḥ / anityadarśināṃ tv asmin vāde buddhiviparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयेषाम् अविच्छेदाद् अन्यशब्दविवक्षया । यो ऽन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सो ऽर्थस्याभिधायकः

ubhayeṣām avicchedād anyaśabdavivakṣayā / yo 'nyaḥ prayujyate śabdo na so 'rthasyābhidhāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.