Library·Bhartrhari: Vakyapadiya·3·3.1
द्विधा कैश् चित् पदं भिन्नं चतुर्धा पञ्चधापि वा । अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवत्
dvidhā kaiś cit padaṃ bhinnaṃ caturdhā pañcadhāpi vā / apoddhṛtyaiva vākyebhyaḥ prakṛtipratyayādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदार्थानाम् अपोद्धारे जातिर् वा द्रव्यम् एव वा । पदार्थौ सर्वशब्दानां नित्याव् एवोपवर्णितौ
padārthānām apoddhāre jātir vā dravyam eva vā / padārthau sarvaśabdānāṃ nityāv evopavarṇitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केषां चित् साहचर्येण जातिः शक्त्युपलक्षणम् । खदिरादिष्व् अशक्तेषु शक्तः प्रतिनिधीयते
keṣāṃ cit sāhacaryeṇa jātiḥ śaktyupalakṣaṇam / khadirādiṣv aśakteṣu śaktaḥ pratinidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्वातन्त्र्यफलो बन्धिः प्रमाणादीव शिष्यते । अतो जात्यभिधाने ऽपि शक्तिहीनं न गृह्यते
asvātantryaphalo bandhiḥ pramāṇādīva śiṣyate / ato jātyabhidhāne 'pi śaktihīnaṃ na gṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संश्लेषमात्रं बध्नातिर् यदि स्यात् तु विवक्षितः । शक्त्याश्रये ततो लिङ्गं प्रमाणाद्यनुशासनम्
saṃśleṣamātraṃ badhnātir yadi syāt tu vivakṣitaḥ / śaktyāśraye tato liṅgaṃ pramāṇādyanuśāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वा जातिः प्रथमं शब्दैः सर्वैर् एवाभिधीयते । ततो ऽर्थजातिरूपेषु तदध्यारोपकल्पना
svā jātiḥ prathamaṃ śabdaiḥ sarvair evābhidhīyate / tato 'rthajātirūpeṣu tadadhyāropakalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा रक्ते गुणे तत्त्वं कषाये व्यपदिश्यते । संयोगिसन्निकर्षाच् च वस्त्रादिष्व् अपि गृह्यते
yathā rakte guṇe tattvaṃ kaṣāye vyapadiśyate / saṃyogisannikarṣāc ca vastrādiṣv api gṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शब्दार्थसंबन्धाच् छब्दे जातिर् अवस्थिता । व्यपदेशे ऽर्थजातीनां जातिकार्याय कल्पते
tathā śabdārthasaṃbandhāc chabde jātir avasthitā / vyapadeśe 'rthajātīnāṃ jātikāryāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिशब्दैकशेषे सा जातीनां जातिर् इष्यते । शब्दजातय इत्य् अत्र तज्जातिः शब्दजातिषु
jātiśabdaikaśeṣe sā jātīnāṃ jātir iṣyate / śabdajātaya ity atra tajjātiḥ śabdajātiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या शब्दजातिः शब्देषु शब्देभ्यो भिन्नलक्षणा । जातिः सा शब्दजातित्वम् अव्यतिक्रम्य वर्तते
yā śabdajātiḥ śabdeṣu śabdebhyo bhinnalakṣaṇā / jātiḥ sā śabdajātitvam avyatikramya vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थजात्यभिधाने ऽपि सर्वे जात्यभिधायिनः । व्यापारलक्षणा यस्मात् पदार्थाः समवस्थिताः
arthajātyabhidhāne 'pi sarve jātyabhidhāyinaḥ / vyāpāralakṣaṇā yasmāt padārthāḥ samavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातौ पदार्थे जातिर् वा विशेषो वापि जातिवत् । शब्दैर् अपेक्ष्यते यस्माद् अतस् ते जातिवाचिनः
jātau padārthe jātir vā viśeṣo vāpi jātivat / śabdair apekṣyate yasmād atas te jātivācinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यधर्मा पदार्थे तु द्रव्ये सर्वो ऽर्थ उच्यते । द्रव्यधर्माश्रयाद् द्रव्यम् अतः सर्वो ऽर्थ इष्यते
dravyadharmā padārthe tu dravye sarvo 'rtha ucyate / dravyadharmāśrayād dravyam ataḥ sarvo 'rtha iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुप्रवृत्तिधर्मो वा जातिः स्यात् सर्वजातिषु । व्यावृत्तिधर्मसामान्यं विशेषे जातिर् इष्यते
anupravṛttidharmo vā jātiḥ syāt sarvajātiṣu / vyāvṛttidharmasāmānyaṃ viśeṣe jātir iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोगिधर्मभेदेन देशे च परिकल्पिते । तेषु देशेषु सामान्यम् आकाशस्यापि विद्यते
saṃyogidharmabhedena deśe ca parikalpite / teṣu deśeṣu sāmānyam ākāśasyāpi vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदेशानां घटादीनां देशाः संबन्धिनो यथा । आकाशस्याप्य् अदेशस्य देशाः संबन्धिनस् तथा
adeśānāṃ ghaṭādīnāṃ deśāḥ saṃbandhino yathā / ākāśasyāpy adeśasya deśāḥ saṃbandhinas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नवस्त्वाश्रया बुद्धिः संयोगिष्व् अनुवर्तते । समवायिषु भेदस्य ग्रहणं विनिवर्तते
bhinnavastvāśrayā buddhiḥ saṃyogiṣv anuvartate / samavāyiṣu bhedasya grahaṇaṃ vinivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः संयोगिदेशानां गौणत्वं परिकल्प्यते । अविवेकात् प्रदेशेभ्यो मुख्यत्वं समवायिनाम्
ataḥ saṃyogideśānāṃ gauṇatvaṃ parikalpyate / avivekāt pradeśebhyo mukhyatvaṃ samavāyinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुप्रवृत्तिरूपा या प्रख्या ताम् आकृतिं विदुः । के चिद् व्यावृत्तिरूपां तु द्रव्यत्वेन प्रचक्षते
anupravṛttirūpā yā prakhyā tām ākṛtiṃ viduḥ / ke cid vyāvṛttirūpāṃ tu dravyatvena pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्ना इति परोपाधिर् अभिन्ना इति वा पुनः । भावात्मसु प्रपञ्चो ऽयं संसृष्टेष्व् एव जायते
bhinnā iti paropādhir abhinnā iti vā punaḥ / bhāvātmasu prapañco 'yaṃ saṃsṛṣṭeṣv eva jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैकत्वं नापि नानात्वं न सत्त्वम् न च नास्तिता । आत्मतत्त्वेषु भावानाम् असंसृष्टेषु विद्यते
naikatvaṃ nāpi nānātvaṃ na sattvam na ca nāstitā / ātmatattveṣu bhāvānām asaṃsṛṣṭeṣu vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वशक्त्यात्मभूतत्वं एकस्यैवेति निर्णये । भावानाम् आत्मभेदस्य कल्पना स्याद् अनर्थिका
sarvaśaktyātmabhūtatvaṃ ekasyaiveti nirṇaye / bhāvānām ātmabhedasya kalpanā syād anarthikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् द्रव्यादयः सर्वाः शक्तयो भिन्नलक्षणाः । संसृष्टाः पुरुषार्थस्य साधिका न तु केवलाः
tasmād dravyādayaḥ sarvāḥ śaktayo bhinnalakṣaṇāḥ / saṃsṛṣṭāḥ puruṣārthasya sādhikā na tu kevalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथैव चेन्द्रियादीनाम् आत्मभूता समग्रता । तथा संबन्धिसंबन्ध- संसर्गे ऽपि प्रतीयते
yathaiva cendriyādīnām ātmabhūtā samagratā / tathā saṃbandhisaṃbandha- saṃsarge 'pi pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तद् उत्पद्यते किं चिद् यस्य जातिर् न विद्यते । आत्माभिव्यक्तये जातिः कारणानां प्रयोजिका
na tad utpadyate kiṃ cid yasya jātir na vidyate / ātmābhivyaktaye jātiḥ kāraṇānāṃ prayojikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणेषु पदं कृत्वा नित्यानित्येषु जातयः । क्व चित् कार्येष्व् अभिव्यक्तिम् उपयान्ति पुनः पुनः
kāraṇeṣu padaṃ kṛtvā nityānityeṣu jātayaḥ / kva cit kāryeṣv abhivyaktim upayānti punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वर्त्त्यमानं यत् कर्म जातिस् तत्रापि साधनम् । स्वाश्रयस्याभिनिष्पत्त्यै सा क्रियाणां प्रयोजिका
nirvarttyamānaṃ yat karma jātis tatrāpi sādhanam / svāśrayasyābhiniṣpattyai sā kriyāṇāṃ prayojikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधौ वा प्रतिषेधे वा ब्राह्मणत्वादि साधनम् । व्यक्त्याश्रितास्रिता जातेः संख्याजातिर् विशेषिका
vidhau vā pratiṣedhe vā brāhmaṇatvādi sādhanam / vyaktyāśritāsritā jāteḥ saṃkhyājātir viśeṣikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा जलादिभिर् व्यक्तं मुखम् एवाभिधीयते । तथा द्रव्यैर् अभिव्यक्ता जातिर् एवाभिधीयते
yathā jalādibhir vyaktaṃ mukham evābhidhīyate / tathā dravyair abhivyaktā jātir evābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथेन्द्रियगतो भेद इन्द्रियग्रहणाद् ऋते । इन्द्रियार्थेष्व् अदृश्यो ऽपि ज्ञानभेदाय कल्पते
yathendriyagato bheda indriyagrahaṇād ṛte / indriyārtheṣv adṛśyo 'pi jñānabhedāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथात्मरूपग्रहणात् केषां चिद् व्यक्तयो विना । सामान्यज्ञानभेदानाम् उपयान्ति निमित्तताम्
tathātmarūpagrahaṇāt keṣāṃ cid vyaktayo vinā / sāmānyajñānabhedānām upayānti nimittatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यासत्यौ तु यौ भागौ प्रतिभावं व्यवस्थितौ । सत्यं यत् तत्र सा जातिर् असत्या व्यक्तयः स्मृताः
satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau / satyaṃ yat tatra sā jātir asatyā vyaktayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संबन्धिभेदात् सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिर् इत्य् उच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः
saṃbandhibhedāt sattaiva bhidyamānā gavādiṣu / jātir ity ucyate tasyāṃ sarve śabdā vyavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते । सा नित्या सा महान् आत्मा ताम् आहुस् त्वतलादयः
tāṃ prātipadikārthaṃ ca dhātvarthaṃ ca pracakṣate / sā nityā sā mahān ātmā tām āhus tvatalādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तक्रमा विशेषेषु क्रिया सैवाभिधीयते । क्रमरूपस्य संहारे तत् सत्त्वम् इति कथ्यते
prāptakramā viśeṣeṣu kriyā saivābhidhīyate / kramarūpasya saṃhāre tat sattvam iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैव भावविकारेषु षड् अवस्थाः प्रपद्यते । क्रमेण शक्तिभिः स्वाभिर् एवं प्रत्यवभासते
saiva bhāvavikāreṣu ṣaḍ avasthāḥ prapadyate / krameṇa śaktibhiḥ svābhir evaṃ pratyavabhāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मभूतः क्रमो ऽप्य् अस्या यत्रेदं कालदर्शनम् । पौर्वापर्यादिरूपेण प्रविभक्तम् इव स्थितम्
ātmabhūtaḥ kramo 'py asyā yatredaṃ kāladarśanam / paurvāparyādirūpeṇa pravibhaktam iva sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिरोभावाभ्युपगमे भावानां सैव नास्तिता । लब्धक्रमे तिरोभावे नश्यतीति प्रतीयते
tirobhāvābhyupagame bhāvānāṃ saiva nāstitā / labdhakrame tirobhāve naśyatīti pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वस्मात् प्रच्युता धर्माद् अप्राप्ता चोत्तरं पदम् । तदन्तराले भेदानाम् आश्रयाज् जन्म कथ्यते
pūrvasmāt pracyutā dharmād aprāptā cottaraṃ padam / tadantarāle bhedānām āśrayāj janma kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रयः स्वात्ममात्रा वा भावा वा व्यतिरेकिनः । स्वशक्तयो वा सत्ताया भेददर्शनहेतवः
āśrayaḥ svātmamātrā vā bhāvā vā vyatirekinaḥ / svaśaktayo vā sattāyā bhedadarśanahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्यादिष्व् अभिव्यक्तौ न संस्थानम् अपेक्षते । अनुच्छिन्नाश्रयाज् जातिर् अनित्ये ऽप्य् आश्रये स्थिता
pṛthivyādiṣv abhivyaktau na saṃsthānam apekṣate / anucchinnāśrayāj jātir anitye 'py āśraye sthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुच्छेद्याश्रयाम् एके सर्वां जातिं प्रचक्षते । न यौगपद्यं प्रलये सर्वस्येति व्यवस्थिताः
anucchedyāśrayām eke sarvāṃ jātiṃ pracakṣate / na yaugapadyaṃ pralaye sarvasyeti vyavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतौ प्रविलीनेषु भेदेष्व् एकत्वदर्शिनाम् । द्रव्यसत्त्वं प्रपद्यन्ते स्वाश्रया एव जातयः
prakṛtau pravilīneṣu bhedeṣv ekatvadarśinām / dravyasattvaṃ prapadyante svāśrayā eva jātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणत्वादयो भावाः सर्वप्राणिष्व् अवस्थिताः । अभिव्यक्ताः स्वकार्याणां साधका इत्य् अपि स्मृतिः
brāhmaṇatvādayo bhāvāḥ sarvaprāṇiṣv avasthitāḥ / abhivyaktāḥ svakāryāṇāṃ sādhakā ity api smṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रादिष्व् अप्य् अभिव्यक्तिर् जातीनां कैश्चिद् इष्यते । प्राण्याश्रितास् तु ताः प्राप्तौ निमित्तं पुण्यपापयोः
citrādiṣv apy abhivyaktir jātīnāṃ kaiścid iṣyate / prāṇyāśritās tu tāḥ prāptau nimittaṃ puṇyapāpayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानं त्व् अस्मद् विशिष्टानां तासु सर्वेन्द्रियम् विदुः । आभ्यासान् मणिरूप्यादि- विशेषेष्व् इव तद्विदाम्
jñānaṃ tv asmad viśiṣṭānāṃ tāsu sarvendriyam viduḥ / ābhyāsān maṇirūpyādi- viśeṣeṣv iva tadvidām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्युत्पलादिगन्धादौ भेदतत्त्वं यद् आश्रितम् । तद् भावप्रत्ययैर् लोके ऽनित्यत्वान् नाभिधीयते
jātyutpalādigandhādau bhedatattvaṃ yad āśritam / tad bhāvapratyayair loke 'nityatvān nābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्वशब्दाभिधानास् तु नरसिंहादिजातयः । सरूपावयवेवान्या तासु श्रुतिर् अवस्थिता
asvaśabdābhidhānās tu narasiṃhādijātayaḥ / sarūpāvayavevānyā tāsu śrutir avasthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्यवस्थापरिच्छेदे संख्या संख्यात्वम् एव वा । विप्रकर्षे ऽपि संसर्गाद् उपकाराय कल्पते
jātyavasthāparicchede saṃkhyā saṃkhyātvam eva vā / viprakarṣe 'pi saṃsargād upakārāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षणा शब्दसंस्कारे व्यापारः कार्यसिद्धये । संख्याकर्मादिशक्तीनां श्रुतिसाम्ये ऽपि दृश्यते
lakṣaṇā śabdasaṃskāre vyāpāraḥ kāryasiddhaye / saṃkhyākarmādiśaktīnāṃ śrutisāmye 'pi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विना संख्यया कश् चित् सत्त्वभूतो ऽर्थ उच्यते । अतः सर्वस्य निर्देशे संख्या स्याद् अविवक्षिता
na vinā saṃkhyayā kaś cit sattvabhūto 'rtha ucyate / ataḥ sarvasya nirdeśe saṃkhyā syād avivakṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकत्वं वा बहुत्वं वा केषां चिद् अविवक्षितम् । तद् धि जात्यभिधानाय द्वित्वं तु स्याद् विवक्षितम्
ekatvaṃ vā bahutvaṃ vā keṣāṃ cid avivakṣitam / tad dhi jātyabhidhānāya dvitvaṃ tu syād vivakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् एतौ व्याधितौ स्यातां देयं स्याद् इदम् औषधम् । इत्य् एवं लक्षणे ऽर्थस्य द्वित्वं स्याद् अविवक्षितम्
yady etau vyādhitau syātāṃ deyaṃ syād idam auṣadham / ity evaṃ lakṣaṇe 'rthasya dvitvaṃ syād avivakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादिशब्दवाच्यायाः कर्मस्व् अङ्गत्वम् इष्यते । संख्यायाः खनति द्वाभ्याम् इति रूपाद् धि साश्रिता
ekādiśabdavācyāyāḥ karmasv aṅgatvam iṣyate / saṃkhyāyāḥ khanati dvābhyām iti rūpād dhi sāśritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजेत पशुनेत्य् अत्र संस्कारस्यापि संभवे । यथा जातिस् तथैकत्वं साधनत्वेन गम्यते
yajeta paśunety atra saṃskārasyāpi saṃbhave / yathā jātis tathaikatvaṃ sādhanatvena gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गात् तु स्यात् द्वितीयादेस् तद् एकत्वं विवक्षितम् । एकार्थविषयत्वे च तल् लिङ्गं जातिसंख्ययोः
liṅgāt tu syāt dvitīyādes tad ekatvaṃ vivakṣitam / ekārthaviṣayatve ca tal liṅgaṃ jātisaṃkhyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्राविहितस्यैव स विधिः प्रथमं पशोः । क्रियायाम् अङ्गभावश् च तत् त्व् एतस्माद् विवक्षितम्
anyatrāvihitasyaiva sa vidhiḥ prathamaṃ paśoḥ / kriyāyām aṅgabhāvaś ca tat tv etasmād vivakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहास् त्व् अन्यत्र विहिता भिन्नसंख्याः पृथक् पृथक् । प्राजापत्या नवेत्य् एवम्- आदिभेदसमन्विताः
grahās tv anyatra vihitā bhinnasaṃkhyāḥ pṛthak pṛthak / prājāpatyā navety evam- ādibhedasamanvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गत्वेन प्रतीतानां संमार्गे त्व् अङ्गिनां पुनः । निर्देशं प्रति या संख्या सा कथं स्याद् विवक्षिता
aṅgatvena pratītānāṃ saṃmārge tv aṅgināṃ punaḥ / nirdeśaṃ prati yā saṃkhyā sā kathaṃ syād vivakṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्यत्र विधिर् अस्तीति संस्कारो नापि चाङ्गिता । हेतुः संख्याविवक्षाया यत्नात् सा हि विवक्षिता
nānyatra vidhir astīti saṃskāro nāpi cāṅgitā / hetuḥ saṃkhyāvivakṣāyā yatnāt sā hi vivakṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संमार्जने विशेषश् च न ग्रहे क्व चिद् आश्रितः । विहितास् ते च संस्कार्याः सर्वेषाम् आश्रयस् ततः
saṃmārjane viśeṣaś ca na grahe kva cid āśritaḥ / vihitās te ca saṃskāryāḥ sarveṣām āśrayas tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्याश्रयं समाप्तायां जाताव् एकेन चेत् क्रिया । पशुना न प्रकल्पेत तत् स्याद् एव प्रकल्पनम्
pratyāśrayaṃ samāptāyāṃ jātāv ekena cet kriyā / paśunā na prakalpeta tat syād eva prakalpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेन च प्रसिद्धायां क्रियायां यदि संभवात् । पश्वन्तरम् उपादेयम् उपादानम् अनर्थकम्
ekena ca prasiddhāyāṃ kriyāyāṃ yadi saṃbhavāt / paśvantaram upādeyam upādānam anarthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथैवाहितगर्भायां गर्भाधानाम् अनर्थकम् । तथैकेन प्रसिद्धायां पश्वन्तरम् अनर्थकम्
yathaivāhitagarbhāyāṃ garbhādhānām anarthakam / tathaikena prasiddhāyāṃ paśvantaram anarthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावतार्थस्य सिद्धत्वाद् एकत्वस्याव्यतिक्रमम् । के चिद् इच्छन्ति न त्व् अत्र संख्याङ्गत्वेन गृह्यते
tāvatārthasya siddhatvād ekatvasyāvyatikramam / ke cid icchanti na tv atra saṃkhyāṅgatvena gṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयादि तु यल् लिङ्गम् उक्तन्यायानुवादि तत् । न संख्या साधनत्वेन जातिवत् तेन गम्यते
dvitīyādi tu yal liṅgam uktanyāyānuvādi tat / na saṃkhyā sādhanatvena jātivat tena gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां संख्याभ्युपगमे सति । युक्तं यत् साधनत्वं स्यान् न त्व् अन्यार्थोपलक्षणं
anvayavyatirekābhyāṃ saṃkhyābhyupagame sati / yuktaṃ yat sādhanatvaṃ syān na tv anyārthopalakṣaṇaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधनत्वे पदार्थस्य सामर्थ्यं न प्रहीयते । संख्याव्यापारधर्मो ऽतस् तेन लिङ्गेन गम्यते
sādhanatve padārthasya sāmarthyaṃ na prahīyate / saṃkhyāvyāpāradharmo 'tas tena liṅgena gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपूर्वस्य विधेयत्वात् प्राधान्यम् अवसीयते । विहितस्य परार्थत्वाच् छेशभावः प्रतीयते
apūrvasya vidheyatvāt prādhānyam avasīyate / vihitasya parārthatvāc cheśabhāvaḥ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संमार्गस्य विधेयत्वात् अन्यत्र विहिते ग्रहे । विधिवाक्ये श्रुता संख्या लक्षणायां न बाध्यते
saṃmārgasya vidheyatvāt anyatra vihite grahe / vidhivākye śrutā saṃkhyā lakṣaṇāyāṃ na bādhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिवाक्यान्तरे संख्या पशोर् नास्ति विरोधिनी । तस्मात् सगुण एवासौ सहैकत्वेन गम्यते
vidhivākyāntare saṃkhyā paśor nāsti virodhinī / tasmāt saguṇa evāsau sahaikatvena gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्ज्ञातद्रव्यसंबन्धे यः कर्मण्य् उपदिश्यते । गुनस् तेनार्थिता तस्य द्रव्येणेव प्रतीयते
nirjñātadravyasaṃbandhe yaḥ karmaṇy upadiśyate / gunas tenārthitā tasya dravyeṇeva pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चिद् एव गुणो द्रव्ये यथा सामर्थ्यलक्षणः । आधारो ऽपि गुणस्यैवं प्राप्तः सामर्थ्यलक्षणः
kaścid eva guṇo dravye yathā sāmarthyalakṣaṇaḥ / ādhāro 'pi guṇasyaivaṃ prāptaḥ sāmarthyalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोस् तु पृथगर्थित्वे संबन्धो यः प्रतीयते । न तस्मिन्न् उपघातो ऽस्ति कल्प्यम् अन्यन् न चाश्रुतम्
tayos tu pṛthagarthitve saṃbandho yaḥ pratīyate / na tasminn upaghāto 'sti kalpyam anyan na cāśrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियया यो ऽभिसंबन्धः स श्रुतिप्रापितस् तयोः । आश्रयाश्रयिणोर् वाक्यान् नियमस् त्व् अवतिष्ठते
kriyayā yo 'bhisaṃbandhaḥ sa śrutiprāpitas tayoḥ / āśrayāśrayiṇor vākyān niyamas tv avatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र द्रव्यगुणाभावे प्रत्येकं स्याद् विकल्पनम् । श्रुतिप्राप्तो हि संबन्धो बलवान् वाक्यलक्षणात्
tatra dravyaguṇābhāve pratyekaṃ syād vikalpanam / śrutiprāpto hi saṃbandho balavān vākyalakṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा तु जातिः शक्तिर् वा क्रियां प्रत्य् उपदिश्यते । सामर्थ्यात् संनिधीयेते तत्र द्रव्यगुणौ तदा
yadā tu jātiḥ śaktir vā kriyāṃ praty upadiśyate / sāmarthyāt saṃnidhīyete tatra dravyaguṇau tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातीनां च गुणानां च तुल्ये ऽङ्गत्वे क्रियां प्रति । गुणाः प्रतिनिधीयन्ते छागादीनां न जातयः
jātīnāṃ ca guṇānāṃ ca tulye 'ṅgatve kriyāṃ prati / guṇāḥ pratinidhīyante chāgādīnāṃ na jātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तिशक्तेः समासन्ना जातयो न तथा गुणाः । साक्षाद् द्रव्यं क्रियायोगि गुणस् तस्माद् विकल्पते
vyaktiśakteḥ samāsannā jātayo na tathā guṇāḥ / sākṣād dravyaṃ kriyāyogi guṇas tasmād vikalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साम्येनान्यतराभावे विकल्पः कैश्चिद् इष्यते । अतद्गुणो ऽतश् छागः स्यान् मेषो वा तद्गुणो भवेत्
sāmyenānyatarābhāve vikalpaḥ kaiścid iṣyate / atadguṇo 'taś chāgaḥ syān meṣo vā tadguṇo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातेर् आश्रितसंख्यायाः प्रवृत्तिर् उपलभ्यते । संख्याविशेषम् उत्सृज्य क्वचित् सैव प्रवर्तते
jāter āśritasaṃkhyāyāḥ pravṛttir upalabhyate / saṃkhyāviśeṣam utsṛjya kvacit saiva pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पराङ्गभूतं सामान्यं युज्यते द्रव्यसंख्यया । स्वार्थं प्रवर्तमानं तु न संख्याम् अवलम्बते
parāṅgabhūtaṃ sāmānyaṃ yujyate dravyasaṃkhyayā / svārthaṃ pravartamānaṃ tu na saṃkhyām avalambate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजेत पशुनेत्य् अत्र यज्यर्थायां पशुश्रुतौ । कृतार्थैकेन पशुना प्रधानं भवति क्रिया
yajeta paśunety atra yajyarthāyāṃ paśuśrutau / kṛtārthaikena paśunā pradhānaṃ bhavati kriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावतां संभवो यस्य स कुर्यात् तावतां यदि । आलम्भनं गुणैस् तेन प्रधानं स्यात् प्रयोजितम्
yāvatāṃ saṃbhavo yasya sa kuryāt tāvatāṃ yadi / ālambhanaṃ guṇais tena pradhānaṃ syāt prayojitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संमृज्यमानतन्त्रे तु ग्रहे यत्र क्रियाश्रुतिः । संख्याविशेषग्रहणं नैव तत्राद्रियामहे
saṃmṛjyamānatantre tu grahe yatra kriyāśrutiḥ / saṃkhyāviśeṣagrahaṇaṃ naiva tatrādriyāmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्यमाणपरे वाक्ये यद् एकग्रहणं कृतम् । शेषे विशिष्टसंख्ये ऽपि व्यक्तं तल् लिङ्गदर्शनम्
śiṣyamāṇapare vākye yad ekagrahaṇaṃ kṛtam / śeṣe viśiṣṭasaṃkhye 'pi vyaktaṃ tal liṅgadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासप्रत्ययविधौ यथा निपतिता श्रुतिः । गुणानां परतन्त्राणां न्यायेनैवोपपद्यते
samāsapratyayavidhau yathā nipatitā śrutiḥ / guṇānāṃ paratantrāṇāṃ nyāyenaivopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणे ऽपि नाङ्गीक्रियते प्रधानान्तरसिद्धये । संख्या कर्ता तथा कर्मण्य् अविशिष्टः प्रतीयते
guṇe 'pi nāṅgīkriyate pradhānāntarasiddhaye / saṃkhyā kartā tathā karmaṇy aviśiṣṭaḥ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यान्यस्य प्रसक्तस्य नियमार्था पुनः श्रुतिः । निवृत्तौ चरितार्थत्वात् संख्या तत्राविवक्षिता
yasyānyasya prasaktasya niyamārthā punaḥ śrutiḥ / nivṛttau caritārthatvāt saṃkhyā tatrāvivakṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरूपसमुदायात् तु विभक्तिर् या विधीयते । एकस् तत्रार्थवान् सिद्धः समुदायस्य वाचकः
sarūpasamudāyāt tu vibhaktir yā vidhīyate / ekas tatrārthavān siddhaḥ samudāyasya vācakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्ययस्य प्रधानस्य समासस्यापि वा विधौ । सिद्धः संख्याविवक्षायां सर्वथानुग्रहो गुणे
pratyayasya pradhānasya samāsasyāpi vā vidhau / siddhaḥ saṃkhyāvivakṣāyāṃ sarvathānugraho guṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेदरूपं सादृश्यम् आत्मभूताश् च शक्तयः । जातिपर्यायवाचित्वम् एषाम् अप्य् उपवर्ण्यते
abhedarūpaṃ sādṛśyam ātmabhūtāś ca śaktayaḥ / jātiparyāyavācitvam eṣām apy upavarṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डोपादित्सया दण्डं यद्य् अपि प्रतिपद्यते । न तस्माद् एव सामर्थ्यात् स दण्डीति प्रतीयते
daṇḍopāditsayā daṇḍaṃ yady api pratipadyate / na tasmād eva sāmarthyāt sa daṇḍīti pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेच्छानिमित्ताद् इच्छावान् इति ज्ञानम् प्रवर्तते । तस्मात् सत्य् अपि सामर्थ्ये बुद्धिर् अर्थान्तराश्रया
necchānimittād icchāvān iti jñānam pravartate / tasmāt saty api sāmarthye buddhir arthāntarāśrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावो व्यपदेश्यो वा सामर्थ्यं वावतिष्ठते । सर्वस्यान्ते यतस् तस्माद् व्यवहारो न कल्पते
svabhāvo vyapadeśyo vā sāmarthyaṃ vāvatiṣṭhate / sarvasyānte yatas tasmād vyavahāro na kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा भेदान् परित्यज्य बुद्ध्यैक इव गृह्यते । व्यक्त्यात्मैव तदा तत्र बुद्धिर् एका प्रवर्तते
yadā bhedān parityajya buddhyaika iva gṛhyate / vyaktyātmaiva tadā tatra buddhir ekā pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदरूपैर् अनुस्यूतं यदैकम् इव मन्यते । समूहावग्रहा बुद्धिर् बहुभ्यो जायते तदा
bhedarūpair anusyūtaṃ yadaikam iva manyate / samūhāvagrahā buddhir bahubhyo jāyate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*यदा सहविवक्षायाम् एकबुद्धिनिबन्धनः । बद्धावयवविच्छेदः समुदायो ऽभिधीयते
*yadā sahavivakṣāyām ekabuddhinibandhanaḥ / baddhāvayavavicchedaḥ samudāyo 'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*प्रतिक्रियं समाप्तत्वाद् एको भेदसमन्वितः । द्वन्द्वे द्वित्वादिभेदेन तदासाव् उपगम्यते
*pratikriyaṃ samāptatvād eko bhedasamanvitaḥ / dvandve dvitvādibhedena tadāsāv upagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृत्प्रवृत्ताव् एकत्वम् आवृत्तौ सदृशात्मताम् । भिन्नात्मकानां व्यक्तीनां भेदापोहात् प्रपद्यते
sakṛtpravṛttāv ekatvam āvṛttau sadṛśātmatām / bhinnātmakānāṃ vyaktīnāṃ bhedāpohāt prapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुप्रवृत्तेति यथा- भिन्ना बुद्धिः प्रतीयते । अर्थो व्यावृत्तरूपो ऽपि तथा तत्त्वेन गृह्यते
anupravṛtteti yathā- bhinnā buddhiḥ pratīyate / artho vyāvṛttarūpo 'pi tathā tattvena gṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरूपाणां च सर्वेषां न भेदोपनिपातिनः । विद्यन्ते वाचकाः शब्दा नापि भेदो ऽवधार्यते
sarūpāṇāṃ ca sarveṣāṃ na bhedopanipātinaḥ / vidyante vācakāḥ śabdā nāpi bhedo 'vadhāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानशब्दार्थविषया विशेषा ये व्यवस्थिताः । तेषां दुरवधारत्वाज् ज्ञानाद्येकत्वदर्शनम्
jñānaśabdārthaviṣayā viśeṣā ye vyavasthitāḥ / teṣāṃ duravadhāratvāj jñānādyekatvadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानेष्व् अपि यथार्थेषु तथा सर्वेषु जातयः । संसर्गदर्शने सन्ति ताश् चार्थस्य प्रसाधिकाः
jñāneṣv api yathārtheṣu tathā sarveṣu jātayaḥ / saṃsargadarśane santi tāś cārthasya prasādhikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञेयस्थम् एव सामान्यं ज्ञानानाम् उपकारकम् । न जातु ज्ञेयवज् ज्ञानं पररूपेण रूप्यते
jñeyastham eva sāmānyaṃ jñānānām upakārakam / na jātu jñeyavaj jñānaṃ pararūpeṇa rūpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ज्योतिः प्रकाशेन नान्येनाभिप्रकाश्यते । ज्ञानाकारस् तथान्येन न ज्ञानेनोपगृह्यते
yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate / jñānākāras tathānyena na jñānenopagṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*न चात्मसमवेतस्य सामान्यस्यावधारणे । ज्ञानशक्तिः समर्था स्याज् ज्ञातस्यान्यस्य वस्तुनः
*na cātmasamavetasya sāmānyasyāvadhāraṇe / jñānaśaktiḥ samarthā syāj jñātasyānyasya vastunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*अयौगपद्ये ज्ञानानाम् अस्येत्य् अग्रहणं न च । यथोपलब्धि स्मरणम् उपलब्धे च जायते
*ayaugapadye jñānānām asyety agrahaṇaṃ na ca / yathopalabdhi smaraṇam upalabdhe ca jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घटज्ञानम् इति ज्ञानं घटज्ञानविलक्षणम् । घट इत्य् अपि यज् ज्ञानं विषयोपनिपाति तत्
ghaṭajñānam iti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam / ghaṭa ity api yaj jñānaṃ viṣayopanipāti tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो विषयरूपेण ज्ञानरूपं न गृह्यते । अर्थरूपविविक्तं च स्वरूपं नावधार्यते
yato viṣayarūpeṇa jñānarūpaṃ na gṛhyate / artharūpaviviktaṃ ca svarūpaṃ nāvadhāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.