Bhartrhari: Vakyapadiya 3.11

संख्यावान् सत्त्वभूतो ऽर्थः सर्व एवाभिधीयते । भेदाभेदविभागो हि लोके संख्यानिबन्धनः

saṃkhyāvān sattvabhūto 'rthaḥ sarva evābhidhīyate / bhedābhedavibhāgo hi loke saṃkhyānibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स धर्मो व्यतिरिक्तो वा तेषां आत्मैव वा तथा । भेदहेतुत्वम् आश्रित्य संख्येति व्यपदिश्यते

sa dharmo vyatirikto vā teṣāṃ ātmaiva vā tathā / bhedahetutvam āśritya saṃkhyeti vyapadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवेता परिच्छेद्ये क्व चिद् अन्यत्र सा स्थिता । प्रकल्पयति भावानां संख्या भेदं तथात्मनः

samavetā paricchedye kva cid anyatra sā sthitā / prakalpayati bhāvānāṃ saṃkhyā bhedaṃ tathātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परत्वे चापरत्वे च भेदे तुल्या श्रुतिर् यथा । संख्याशब्दाभिधेयत्वं भेदहेतोस् तथा गुणे

paratve cāparatve ca bhede tulyā śrutir yathā / saṃkhyāśabdābhidheyatvaṃ bhedahetos tathā guṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वतन्त्रे स्वतन्त्रत्वं परधर्मो यथा गुणे । अभेद्ये भेद्यभावो ऽपि द्रव्यधर्मस् तथा गुणे

asvatantre svatantratvaṃ paradharmo yathā guṇe / abhedye bhedyabhāvo 'pi dravyadharmas tathā guṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वबुद्ध्या तम् अपोद्धृत्य लोको ऽप्य् आगमम् आश्रितः । स्वधर्माद् अन्यधर्मेण व्याचष्टे प्रतिपत्तये

svabuddhyā tam apoddhṛtya loko 'py āgamam āśritaḥ / svadharmād anyadharmeṇa vyācaṣṭe pratipattaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोपकारतत्त्वानां स्वातन्त्र्येनाभिधायकः । शब्दः सर्वपदार्थाना स्वधर्मद् विप्रकृष्यते

paropakāratattvānāṃ svātantryenābhidhāyakaḥ / śabdaḥ sarvapadārthānā svadharmad viprakṛṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवाविषयं ज्ञानं न किं चिद् अवभासते । तथा भावो ऽप्य् असंसृष्टो न कश् चिद् उपलभ्यते

yathaivāviṣayaṃ jñānaṃ na kiṃ cid avabhāsate / tathā bhāvo 'py asaṃsṛṣṭo na kaś cid upalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदेन तु समाख्यातं यल् लोको ऽप्य् अनुवर्तते । आगमाच् छास्त्रसदृशो व्यवहारः स वर्ण्यते

bhedena tu samākhyātaṃ yal loko 'py anuvartate / āgamāc chāstrasadṛśo vyavahāraḥ sa varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धौ स्थितेषु तेष्व् एवम् अध्यारोपो न दुर्लभः । परधर्मस्य न ह्य् अत्र सदसत्त्वं प्रयोजकम्

buddhau sthiteṣu teṣv evam adhyāropo na durlabhaḥ / paradharmasya na hy atra sadasattvaṃ prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्येष्व् अपि सामान्यं विशेषेषु विशिष्टता । संख्यासु संख्या लिङ्गेषु लिङ्गम् एवं प्रकल्पते

sāmānyeṣv api sāmānyaṃ viśeṣeṣu viśiṣṭatā / saṃkhyāsu saṃkhyā liṅgeṣu liṅgam evaṃ prakalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो द्रव्याश्रितां संख्याम् आहुः संसर्गवादिनः । भेदाभेदव्यतीतेषु भेदाभेदविधायिनीम्

ato dravyāśritāṃ saṃkhyām āhuḥ saṃsargavādinaḥ / bhedābhedavyatīteṣu bhedābhedavidhāyinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मान्तरानां येनात्मा तद्रूप इव लक्ष्यते । अतद्रूपेण संसर्गात् सा निमित्तसरूपता

ātmāntarānāṃ yenātmā tadrūpa iva lakṣyate / atadrūpeṇa saṃsargāt sā nimittasarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृष्टेष्व् अपि निर्भागे भूतेष्व् अर्थक्रिया यथा । सत्त्वादिषु च मात्रासु सर्वास्व् एवं प्रतीयते

saṃsṛṣṭeṣv api nirbhāge bhūteṣv arthakriyā yathā / sattvādiṣu ca mātrāsu sarvāsv evaṃ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्वादियोनिर् एकत्वं भेदास् तत्पूर्वका यतः । विना तेन न संख्यानाम् अन्यासाम् अस्ति संभवः

dvitvādiyonir ekatvaṃ bhedās tatpūrvakā yataḥ / vinā tena na saṃkhyānām anyāsām asti saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्वे बुद्धिसहिते निमित्तं द्वित्वजन्मनि । एकत्वाभ्यां समुत्पन्नम् एवं वा तत् प्रतीयते

ekatve buddhisahite nimittaṃ dvitvajanmani / ekatvābhyāṃ samutpannam evaṃ vā tat pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्वसमुदायो वा सापेक्षे वा पृथक् पृथक् । एकत्वे द्वित्वम् इत्य् एवं तयोर् द्विवचनं भवेत्

ekatvasamudāyo vā sāpekṣe vā pṛthak pṛthak / ekatve dvitvam ity evaṃ tayor dvivacanaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको ऽपि गुणभेदेन सङ्घो भेदं प्रकल्पयेत् । आश्रयाश्रयिभेदो हि तदाश्रयनिबन्धनः

eko 'pi guṇabhedena saṅgho bhedaṃ prakalpayet / āśrayāśrayibhedo hi tadāśrayanibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्येयसङ्घसंख्यान- सङ्घः संख्येति कथ्यते । विम्शत्यादिसु सान्यस्व द्रव्यसङ्घस्य भेदिका

saṃkhyeyasaṅghasaṃkhyāna- saṅghaḥ saṃkhyeti kathyate / vimśatyādisu sānyasva dravyasaṅghasya bhedikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकविंशतिसंख्वावां संख्यान्तरसरूपयोः । एकस्यां बुद्ध्यनावृत्त्या, भागयोर् इव कल्पना

ekaviṃśatisaṃkhvāvāṃ saṃkhyāntarasarūpayoḥ / ekasyāṃ buddhyanāvṛttyā, bhāgayor iva kalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंख्यासमुदायत्वात् संख्याकार्यं विधीयते । समूहत्वे तु तन् न स्यात् स्वाङ्गादिसमुदायवत्

asaṃkhyāsamudāyatvāt saṃkhyākāryaṃ vidhīyate / samūhatve tu tan na syāt svāṅgādisamudāyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्येयान्तरतन्त्रासु या संख्यासु प्रवर्तते । आवृत्तिवर्गसंख्येया तां संख्यां तादृशीं विदुः

saṃkhyeyāntaratantrāsu yā saṃkhyāsu pravartate / āvṛttivargasaṃkhyeyā tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संख्यायां न संख्येये द्वौ दशेत्य् अस्ति संभवः । भेदाभावान् न संख्यायां विरोधान् न तदाश्रये

na saṃkhyāyāṃ na saṃkhyeye dvau daśety asti saṃbhavaḥ / bhedābhāvān na saṃkhyāyāṃ virodhān na tadāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्यायेते दशद्वर्गौ द्विदशा इति संख्यया । तद्रूपे वापि संख्येय आवृत्तिः परिगण्यते

saṃkhyāyete daśadvargau dvidaśā iti saṃkhyayā / tadrūpe vāpi saṃkhyeya āvṛttiḥ parigaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्या नाम न संख्यास्ति संज्ञैषेति यथोच्यते । रूपं न रूपम् अप्य् एवं सम्ज्ञा सा हि सितादिषु

saṃkhyā nāma na saṃkhyāsti saṃjñaiṣeti yathocyate / rūpaṃ na rūpam apy evaṃ samjñā sā hi sitādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्यानजातियोगात् तु संख्या संख्येति कथ्यते । रूपत्वजातियोगाच् च रूपे रूपम् इति स्मृतम्

saṃkhyānajātiyogāt tu saṃkhyā saṃkhyeti kathyate / rūpatvajātiyogāc ca rūpe rūpam iti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तम् एकम् इत्य् अत्र विभक्त्या नाभिधीयते । तद्वतस् तु यद् एकत्वं विभक्तिस् तत्र वर्तते

nimittam ekam ity atra vibhaktyā nābhidhīyate / tadvatas tu yad ekatvaṃ vibhaktis tatra vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य प्रचयो दृष्टः समूहश् च द्वयोस् तथा । निमित्तव्यतिरेकेण संख्यान्या भेदिका ततः

ekasya pracayo dṛṣṭaḥ samūhaś ca dvayos tathā / nimittavyatirekeṇa saṃkhyānyā bhedikā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एकम् अपि चैकत्वं विभक्तिश्रवणाद् ऋते । नोच्यते तेन शब्देन विभक्त्या तु सहोच्यते

tad ekam api caikatvaṃ vibhaktiśravaṇād ṛte / nocyate tena śabdena vibhaktyā tu sahocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयव्यतिरेकौ च यदि स्याद् वचनान्तरम् । स्याताम् असति तस्मिम्श् च प्रकृत्यर्थो न कल्प्यते

anvayavyatirekau ca yadi syād vacanāntaram / syātām asati tasmimś ca prakṛtyartho na kalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्वम् एक इत्य् अत्र शुद्धद्रव्यविशेषणम् । सगुणस् तु प्रकृत्यर्थो विभक्त्यर्थेन भिद्यते

ekatvam eka ity atra śuddhadravyaviśeṣaṇam / saguṇas tu prakṛtyartho vibhaktyarthena bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्येकयोर् इति निर्देशात् संख्यामात्रे ऽपि संभवः । एकादीनां प्रसिद्ध्या तु संख्येयार्थत्वम् उच्यते

dvyekayor iti nirdeśāt saṃkhyāmātre 'pi saṃbhavaḥ / ekādīnāṃ prasiddhyā tu saṃkhyeyārthatvam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.