Bhartrhari: Vakyapadiya 3.13

स्तनकेशादिसंबन्धो विशिष्टा वा स्तनादयः । तदुपव्यञ्जना जातिर् गुणावस्था गुणास् तथा

stanakeśādisaṃbandho viśiṣṭā vā stanādayaḥ / tadupavyañjanā jātir guṇāvasthā guṇās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दोपजनितो ऽर्थात्मा शब्दसंस्कार इत्य् अपि । लिङ्गानां लिङ्गतत्त्वज्ञैर् विकल्पाः सप्त दर्शिताः

śabdopajanito 'rthātmā śabdasaṃskāra ity api / liṅgānāṃ liṅgatattvajñair vikalpāḥ sapta darśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादानविकल्पाश् च लिङ्गानां सप्त वर्णिताः । विकल्पसंनियोगाभ्यां ये शब्देषु व्यवस्थिताः

upādānavikalpāś ca liṅgānāṃ sapta varṇitāḥ / vikalpasaṃniyogābhyāṃ ye śabdeṣu vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिस्रो जातय एवैताः केसां चित् समवस्थिताः । अविरुद्धा, विरुद्धाभिर् गोमहिष्यादिजातिभिः

tisro jātaya evaitāḥ kesāṃ cit samavasthitāḥ / aviruddhā, viruddhābhir gomahiṣyādijātibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिन्यां वडवायां च स्त्रीति बुद्धेः समन्वयः । अतस् तां जातिम् इच्छन्ति द्रव्यादिसमवायिनीम्

hastinyāṃ vaḍavāyāṃ ca strīti buddheḥ samanvayaḥ / atas tāṃ jātim icchanti dravyādisamavāyinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परतन्त्रस्य यल् लिङ्गम् अपोद्धारे विवक्षिते । तत्रासौ शब्दसंस्कारः शब्दैर् एव व्यपाश्रितः

paratantrasya yal liṅgam apoddhāre vivakṣite / tatrāsau śabdasaṃskāraḥ śabdair eva vyapāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्या कल्पितरूपेषु लिङ्गेष्व् अपि च संभवः । स्त्रीत्वादीनां व्यवस्था हि सा लिङ्गैर् व्यपदिश्यते

buddhyā kalpitarūpeṣu liṅgeṣv api ca saṃbhavaḥ / strītvādīnāṃ vyavasthā hi sā liṅgair vyapadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सलिलनिर्भासा मृगतृष्णासु जायते । जलोपलब्ध्यनुगुणाद् बीजाद् बुद्धिर् जले ऽसति

yathā salilanirbhāsā mṛgatṛṣṇāsu jāyate / jalopalabdhyanuguṇād bījād buddhir jale 'sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवाव्यपदेश्येभ्यो हेतुभ्यस् तारकादिषु । मुख्येभ्य इव लिङ्गेभ्यो भेदा लोके व्यवस्थिताः

tathaivāvyapadeśyebhyo hetubhyas tārakādiṣu / mukhyebhya iva liṅgebhyo bhedā loke vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तेषु व्यक्तरूपाणां स्तनादीनां तु दर्शनात् । अव्यक्तव्यञ्जनाव्यक्तेर् जातिर् न परिकल्प्यते

vyakteṣu vyaktarūpāṇāṃ stanādīnāṃ tu darśanāt / avyaktavyañjanāvyakter jātir na parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तित्वं च प्रतिज्ञाय सदादर्शनम् इच्छतः । अत्यन्तादर्शने न स्याद् असत्त्वं प्रति निश्चयः

astitvaṃ ca pratijñāya sadādarśanam icchataḥ / atyantādarśane na syād asattvaṃ prati niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चालम् अनुमानाय शब्दो ऽदर्शनपूर्वकः । सिद्धे हि दर्शने किं स्याद् अनुमानप्रयोजनम्

na cālam anumānāya śabdo 'darśanapūrvakaḥ / siddhe hi darśane kiṃ syād anumānaprayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आविर्भावस् तिरोभावः स्थितिश् चेत्य् अनपायिनः । धर्मा मूर्तिषु सर्वासु लिङ्गत्वेनानुदर्शिताः

āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety anapāyinaḥ / dharmā mūrtiṣu sarvāsu liṅgatvenānudarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमूर्त्यात्मभूतानां शब्दादिनां गुणे गुणे । त्रयः सत्त्वादिधर्मास् ते सर्वत्र समवस्थिताः

sarvamūrtyātmabhūtānāṃ śabdādināṃ guṇe guṇe / trayaḥ sattvādidharmās te sarvatra samavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपस्य चात्ममात्रानां शुक्लादिनां प्रतिक्षणम् । का चित् प्रलीयते का चित् कथं चिद् अभिवर्धते

rūpasya cātmamātrānāṃ śuklādināṃ pratikṣaṇam / kā cit pralīyate kā cit kathaṃ cid abhivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वथितोदकवच् चैषाम् अनवस्थितवृत्तिता । अजस्रं सर्वभावानां भाष्य एवोपवर्णिता

kvathitodakavac caiṣām anavasthitavṛttitā / ajasraṃ sarvabhāvānāṃ bhāṣya evopavarṇitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तेर् एकरूपत्वं साम्यं वा स्थितिर् उच्यते । अविर्भावतिरोभाव- प्रवृत्त्या वावतिष्ठते

pravṛtter ekarūpatvaṃ sāmyaṃ vā sthitir ucyate / avirbhāvatirobhāva- pravṛttyā vāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा इत्य् एव बुद्धेर् वा निमित्तत्वं स्थितिर् मता । स्थितेश् च सर्वलिङ्गानां सर्वनामत्वम् उच्यते

guṇā ity eva buddher vā nimittatvaṃ sthitir matā / sthiteś ca sarvaliṅgānāṃ sarvanāmatvam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितेषु सर्वलिङ्गेषु विवक्षानियमाश्रयः । कस्य चिच् छब्दसंस्कारे व्यापारः क्व चिद् इष्यते

sthiteṣu sarvaliṅgeṣu vivakṣāniyamāśrayaḥ / kasya cic chabdasaṃskāre vyāpāraḥ kva cid iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिधाने निमित्तानां किं चिद् एव प्रवर्तकम् । यथा तक्षादिशब्दानां लिन्गेषु नियमस् तथा

saṃnidhāne nimittānāṃ kiṃ cid eva pravartakam / yathā takṣādiśabdānāṃ lingeṣu niyamas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावतत्त्वदृशः शिष्टाः शब्दार्थेषु व्यवस्थिताः । यद् यद् धर्मे ऽङ्गताम् एति लिङ्गं तत् तत् प्रचक्षते

bhāvatattvadṛśaḥ śiṣṭāḥ śabdārtheṣu vyavasthitāḥ / yad yad dharme 'ṅgatām eti liṅgaṃ tat tat pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरभेदाद् यथा शब्दाः साधवो विषयान्तरे । लिङ्गभेदात् तथा सिद्धात् साधुत्वम् अनुगम्यते

svarabhedād yathā śabdāḥ sādhavo viṣayāntare / liṅgabhedāt tathā siddhāt sādhutvam anugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगो विप्रयोगश् च लोके यत्रोपलभ्यते । शास्त्रम् आरभ्यते तत्र न प्रयोगाविपर्यये

prayogo viprayogaś ca loke yatropalabhyate / śāstram ārabhyate tatra na prayogāviparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपाधिभेदाद् अर्थेषु गुणधर्मस्य कस्य चित् । निमित्तभावः साधुत्वे विवक्षा च व्यवस्थिता

upādhibhedād artheṣu guṇadharmasya kasya cit / nimittabhāvaḥ sādhutve vivakṣā ca vyavasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमारण्ये महत्त्वेन युक्ते स्त्रीत्वम् अवस्थितम् । ह्रस्वोपाधिविशिष्टायाः कुट्याः प्रसवयोगिता

himāraṇye mahattvena yukte strītvam avasthitam / hrasvopādhiviśiṣṭāyāḥ kuṭyāḥ prasavayogitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दान्तरानां भिन्ने ऽर्थ उपायाः प्रतिपत्तये । एकताम् इव निश्चित्य लघ्वर्थम् उपदर्शिताः

śabdāntarānāṃ bhinne 'rtha upāyāḥ pratipattaye / ekatām iva niścitya laghvartham upadarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तिः प्रसवो ऽन्येषां नाशः संस्त्यानम् इत्य् अपि । आत्मरूपं तु भावानां स्थितिर् इत्य् अपदिश्यते

utpattiḥ prasavo 'nyeṣāṃ nāśaḥ saṃstyānam ity api / ātmarūpaṃ tu bhāvānāṃ sthitir ity apadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टं निमित्तं केसां चिज् जात्यादिवद् अवस्थितम् । दृष्टवच् छब्दसंस्कार- मात्रं तु परिकल्पितम्

dṛṣṭaṃ nimittaṃ kesāṃ cij jātyādivad avasthitam / dṛṣṭavac chabdasaṃskāra- mātraṃ tu parikalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रसिद्धे ऽप्य् एकत्वे नानात्वाभिनिवेशिनः । नानात्वं जनयन्तीव शब्दा लिङ्गे ऽपि स क्रमः

yathā prasiddhe 'py ekatve nānātvābhiniveśinaḥ / nānātvaṃ janayantīva śabdā liṅge 'pi sa kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं वेयम् अयं वेति शब्दसंस्कारमात्रकम् । निमित्तदर्शनाद् अर्थे कैश् चित् सर्वत्र वर्ण्यते

idaṃ veyam ayaṃ veti śabdasaṃskāramātrakam / nimittadarśanād arthe kaiś cit sarvatra varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावश्यं विषयत्वेन निमित्तं व्यवतिष्ठते । इन्द्रियादि यथादृष्टं भेदहेतुस् तद् इष्यते

nāvaśyaṃ viṣayatvena nimittaṃ vyavatiṣṭhate / indriyādi yathādṛṣṭaṃ bhedahetus tad iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.