Bhartrhari: Vakyapadiya 3.3

ज्ञानं प्रयोक्तुर् बाह्यो ऽर्थः स्वरूपं च प्रतीयते । शब्दैर् उच्चरितैस् तेषां संबन्धः समवस्थितः

jñānaṃ prayoktur bāhyo 'rthaḥ svarūpaṃ ca pratīyate / śabdair uccaritais teṣāṃ saṃbandhaḥ samavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपत्तुर् भवत्य् अर्थे ज्ञाने वा संशयः क्वचित् । स्वरूपेषूपलभ्येषु व्यभिचारो न विद्यते

pratipattur bhavaty arthe jñāne vā saṃśayaḥ kvacit / svarūpeṣūpalabhyeṣu vyabhicāro na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यायं वाचको वाच्य इति षष्ठ्या प्रतीयते । योगः शब्दार्थयोस् तत्त्वम् अप्य् अतो व्यपदिश्यते

asyāyaṃ vācako vācya iti ṣaṣṭhyā pratīyate / yogaḥ śabdārthayos tattvam apy ato vyapadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिधानं स्वधर्मेण संबन्धस्यास्ति वाचकम् । अत्यन्तपरतन्त्रत्वाद् रूपं नास्यापदिश्यते

nābhidhānaṃ svadharmeṇa saṃbandhasyāsti vācakam / atyantaparatantratvād rūpaṃ nāsyāpadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपकारात् स यत्रास्ति धर्मस् तत्रानुगम्यते । शक्तीनाम् अपि सा शक्तिर् गुणानाम् अप्य् असौ गुणः

upakārāt sa yatrāsti dharmas tatrānugamyate / śaktīnām api sā śaktir guṇānām apy asau guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धर्मणोस् तु ताच्छब्द्यं संयोगसमवाययोः । तयोर् अप्य् उपकारार्था नियतास् तदुपाधयः

taddharmaṇos tu tācchabdyaṃ saṃyogasamavāyayoḥ / tayor apy upakārārthā niyatās tadupādhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का चिद् एव हि सावस्था कार्यप्रसवसूचिता । कस्य चित् केन चिद् यस्यां संयोग उपजायते

kā cid eva hi sāvasthā kāryaprasavasūcitā / kasya cit kena cid yasyāṃ saṃyoga upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरात्मकानाम् उत्पत्तौ नियमः क्वचिद् एव यः । तेनैवाव्यपवर्गश् च प्राप्तभेदे स यत्कृतः

nirātmakānām utpattau niyamaḥ kvacid eva yaḥ / tenaivāvyapavargaś ca prāptabhede sa yatkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मान्तरस्य येनात्मा तदात्मेवावधार्यते । यतश् चैकत्वनानात्वं तत्त्वं नाध्यवसीयते

ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvadhāryate / yataś caikatvanānātvaṃ tattvaṃ nādhyavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां शक्तिं समवायाख्यां शक्तीनाम् उपकारिणीम् । हेदाभेदाव् अतिक्रान्ताम् अन्यथैव व्यवस्थिताम्

tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ śaktīnām upakāriṇīm / hedābhedāv atikrāntām anyathaiva vyavasthitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मं सर्वपदार्थानाम् अतीतः सर्वलक्षणः । अनुगृह्णाति संबन्ध इति पूर्वेभ्य आगमः

dharmaṃ sarvapadārthānām atītaḥ sarvalakṣaṇaḥ / anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थीकृत एवान्यैः सर्वत्राभ्युपगम्यते । संबन्धस् तेन शब्दार्थः प्रविभक्तुं न शक्यते

padārthīkṛta evānyaiḥ sarvatrābhyupagamyate / saṃbandhas tena śabdārthaḥ pravibhaktuṃ na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवायात् स्व आधारः स्वा च जातिः प्रतीयते । एकार्थसमवायात् तु गुणाः स्वाधार एव ये

samavāyāt sva ādhāraḥ svā ca jātiḥ pratīyate / ekārthasamavāyāt tu guṇāḥ svādhāra eva ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यत्वसत्तासंयोगाः स्वान्याधारोपबन्धनाः । तत्प्रदेशविभागाश् च गुणा द्वित्वादयश् च ये

dravyatvasattāsaṃyogāḥ svānyādhāropabandhanāḥ / tatpradeśavibhāgāś ca guṇā dvitvādayaś ca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के चित् स्वाश्रयसंयुक्ताः के चित् तत्समवायिनः । संयुक्तसमवेतेषु समवेतास् तथापरे

ke cit svāśrayasaṃyuktāḥ ke cit tatsamavāyinaḥ / saṃyuktasamaveteṣu samavetās tathāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाश्रयेण तु संयुक्तैः संयुक्तं विभु गम्यते । समवायस्य संबन्धो नापरस् तत्र दृश्यते

svāśrayeṇa tu saṃyuktaiḥ saṃyuktaṃ vibhu gamyate / samavāyasya saṃbandho nāparas tatra dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबन्धस्याविशिष्टत्वान् न चात्र नियमो भवेत् । तस्माच्छब्दार्थयोर् नैवं संबन्धः परिकल्प्यते

saṃbandhasyāviśiṣṭatvān na cātra niyamo bhavet / tasmācchabdārthayor naivaṃ saṃbandhaḥ parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टवृत्तिलाभेन यथा संयोग आत्मनः । क्व चित् स्वस्वामियोगाख्यो ऽभेदे ऽन्यत्रापि स क्रमः

adṛṣṭavṛttilābhena yathā saṃyoga ātmanaḥ / kva cit svasvāmiyogākhyo 'bhede 'nyatrāpi sa kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तिं तु समवायाख्यां वाच्यधर्मातिवर्तिनीम् । प्रयोक्ता प्रतिपत्ता वा न शब्दैर् अनुगच्छति

prāptiṃ tu samavāyākhyāṃ vācyadharmātivartinīm / prayoktā pratipattā vā na śabdair anugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाच्यम् इति यद् वाच्यं तद् अवाच्यतया यदा । वाच्यम् इत्यवसीयेत वाच्यम् एव तदा भवेत्

avācyam iti yad vācyaṃ tad avācyatayā yadā / vācyam ityavasīyeta vācyam eva tadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाप्य् अवाच्यम् इत्य् एवं, न तद् वाच्यं प्रतीयते । विवक्षितास्य यावस्था सैव नाध्यवसीयते

athāpy avācyam ity evaṃ, na tad vācyaṃ pratīyate / vivakṣitāsya yāvasthā saiva nādhyavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथान्यथा सर्वथा च यस्यावाच्यत्वम् उच्यते । तत्रापि नैव सावस्था तैः शब्दैः प्रतिषिध्यते

tathānyathā sarvathā ca yasyāvācyatvam ucyate / tatrāpi naiva sāvasthā taiḥ śabdaiḥ pratiṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि संशयरूपे ऽर्थे शेषत्वेन व्यवस्थिते । अव्युदासे स्वरूपस्य संशयो ऽन्यः प्रवर्तते

na hi saṃśayarūpe 'rthe śeṣatvena vyavasthite / avyudāse svarūpasya saṃśayo 'nyaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च निर्णयज्ञाने निर्णयत्वेन निर्णयः । प्रक्रम्यते तदा ज्ञानं स्वधर्मे नावतिष्ठते

yadā ca nirṇayajñāne nirṇayatvena nirṇayaḥ / prakramyate tadā jñānaṃ svadharme nāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं मिथ्या ब्रवीमीति नैतद् वाक्यं विवक्ष्यते । तस्य मिथ्याभिधाने हि प्रक्रान्तो ऽर्थो न गम्यते

sarvaṃ mithyā bravīmīti naitad vākyaṃ vivakṣyate / tasya mithyābhidhāne hi prakrānto 'rtho na gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च वाचकरूपेण प्रवृत्तस्यास्ति वाच्यता । प्रतिपाद्यं न तत् तत्र येनान्यत् प्रतिपाद्यते

na ca vācakarūpeṇa pravṛttasyāsti vācyatā / pratipādyaṃ na tat tatra yenānyat pratipādyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाधिका प्रतिज्ञेति नेयम् एवाभिधीयते । यथा, तथास्य धर्मो ऽपि नात्र कश्चित् प्रतीयते

asādhikā pratijñeti neyam evābhidhīyate / yathā, tathāsya dharmo 'pi nātra kaścit pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापारस्यापरो यस्मान् न व्यापारो ऽस्ति कश्चन । विरोधम् अनवस्थां वा तस्मात् सर्वत्र नाश्रयेत्

vyāpārasyāparo yasmān na vyāpāro 'sti kaścana / virodham anavasthāṃ vā tasmāt sarvatra nāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां स्वविषयेष्व् अनादिर् योग्यता यथा । अनादिर् अर्थैः शब्दानां संबन्धो योग्यता तथा

indriyāṇāṃ svaviṣayeṣv anādir yogyatā yathā / anādir arthaiḥ śabdānāṃ saṃbandho yogyatā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाधुर् अनुमानेन वाचकः कैश्चिद् इष्यते । वाचकत्वाविशेषे वा नियमः पुण्यपापयोः

asādhur anumānena vācakaḥ kaiścid iṣyate / vācakatvāviśeṣe vā niyamaḥ puṇyapāpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबन्धशब्दे संबन्धो योग्यताञ्ं प्रति योग्यता । समयाद् योग्यतासंविन् मातापुत्रादियोगवत्

saṃbandhaśabde saṃbandho yogyatāñṃ prati yogyatā / samayād yogyatāsaṃvin mātāputrādiyogavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः कारणम् अर्थस्य स हि तेनोपजन्यते । तथा च बुद्धिविषयाद् अर्थाच् छब्दः प्रतीयते

śabdaḥ kāraṇam arthasya sa hi tenopajanyate / tathā ca buddhiviṣayād arthāc chabdaḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनाद्य् अपि मन्यन्ते बुद्ध्यर्थे यद् असंभवि । बुद्ध्यर्थाद् एव बुद्ध्यर्थे जाते तद् अपि दृश्यते

bhojanādy api manyante buddhyarthe yad asaṃbhavi / buddhyarthād eva buddhyarthe jāte tad api dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्येष्व् अपि नित्यत्वम् अभिधेयात्मना स्थितम् । अनित्यत्वं स्वशक्तिर् वा सा च नित्यान् न भिद्यते

anityeṣv api nityatvam abhidheyātmanā sthitam / anityatvaṃ svaśaktir vā sā ca nityān na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्देनार्थस्य संस्कारो दृष्टादृष्टप्रयोजनः । क्रियते सो ऽभिसंबन्धम् अन्तरेण कथं भवेत्

śabdenārthasya saṃskāro dṛṣṭādṛṣṭaprayojanaḥ / kriyate so 'bhisaṃbandham antareṇa kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावश्यम् अभिधेयेषु संस्कारः स तथाविधः । दृस्यते न च संबन्धस् तथाभूतो विवक्षितः

nāvaśyam abhidheyeṣu saṃskāraḥ sa tathāvidhaḥ / dṛsyate na ca saṃbandhas tathābhūto vivakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सति प्रत्ययहेतुत्वं संबन्ध उपपद्यते । शब्दस्यार्थे यतस् तत्र संबन्धो ऽस्तीति गम्यते

sati pratyayahetutvaṃ saṃbandha upapadyate / śabdasyārthe yatas tatra saṃbandho 'stīti gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्ये ऽनित्ये ऽपि वाप्य् अर्थे पुरुषेण कथंचन । संबन्धो ऽकृतसंबन्धैः शब्दैः कर्तुं न शक्यते

nitye 'nitye 'pi vāpy arthe puruṣeṇa kathaṃcana / saṃbandho 'kṛtasaṃbandhaiḥ śabdaiḥ kartuṃ na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यपदेशे पदार्थानाम् अन्या सत्तौपचारिकी । सर्वावस्थासु सर्वेषाम् आत्मरूपस्य दर्शिका

vyapadeśe padārthānām anyā sattaupacārikī / sarvāvasthāsu sarveṣām ātmarūpasya darśikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फटिकादि यथा द्रव्यं भिन्नरूपैर् उपाश्रयैः । स्वशक्तियोगात् संबन्धं ताद्रूप्येणेव गच्छति

sphaṭikādi yathā dravyaṃ bhinnarūpair upāśrayaiḥ / svaśaktiyogāt saṃbandhaṃ tādrūpyeṇeva gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वच् छब्दो ऽपि सत्तायाम् अस्यां पूर्वं व्यवस्थितः । धर्मैर् उपैति संबन्धम् अविरोधिविरोधिभिः

tadvac chabdo 'pi sattāyām asyāṃ pūrvaṃ vyavasthitaḥ / dharmair upaiti saṃbandham avirodhivirodhibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च प्रतिषेध्येषु प्रतिषेधप्रकॢप्तये । आश्रितेषूपचारेण प्रतिषेधः प्रवर्तते

evaṃ ca pratiṣedhyeṣu pratiṣedhaprakḷptaye / āśriteṣūpacāreṇa pratiṣedhaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मलाभस्य जन्माख्या सता लभ्यं च लभ्यते । यदि सज् जायते कस्माद् अथासज् जायते कथम्

ātmalābhasya janmākhyā satā labhyaṃ ca labhyate / yadi saj jāyate kasmād athāsaj jāyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतो हि गन्तुर् गमनं, सति गम्ये प्रवर्तते । गन्तृवच् चेन् न जन्मार्थो, न चेत् तद्वन् न जायते

sato hi gantur gamanaṃ, sati gamye pravartate / gantṛvac cen na janmārtho, na cet tadvan na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचर्य तु कर्तारम् अभिधानप्रवृत्तये । पुनश् च कर्मभावेन तां क्रियां च तदाश्रयाम्

upacarya tu kartāram abhidhānapravṛttaye / punaś ca karmabhāvena tāṃ kriyāṃ ca tadāśrayām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपचारसत्तैवं विधेयस् तत्र लादयः । जन्मना तु विरोधित्वान् मुख्या सत्ता न विद्यते

athopacārasattaivaṃ vidheyas tatra lādayaḥ / janmanā tu virodhitvān mukhyā sattā na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानम् आत्मना बिभ्रद् अस्तीति व्यपदिश्यते । अन्तर्भावाच् च तेनासौ कर्मणा न सकर्मकः

ātmānam ātmanā bibhrad astīti vyapadiśyate / antarbhāvāc ca tenāsau karmaṇā na sakarmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक् च सत्ताभिसंबन्धान् मुख्या सत्ता कथं भवेत् । असंश् च नास्तेः कर्ता स्याद् उपचारस् तु पूर्ववत्

prāk ca sattābhisaṃbandhān mukhyā sattā kathaṃ bhavet / asaṃś ca nāsteḥ kartā syād upacāras tu pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् भिन्नेषु धर्मेषु विरोधिष्व् अविरोधिनीम् । विरोधिख्यापनायैव शब्दैस् तैस् तैर् उपाश्रिताम्

tasmād bhinneṣu dharmeṣu virodhiṣv avirodhinīm / virodhikhyāpanāyaiva śabdais tais tair upāśritām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिन्नकालाम् अर्थेषु भिन्नकालेष्व् अवस्थिताम् । प्रवृत्तिहेतुं सर्वेषां शब्दानाम् औपचारिकीम्

abhinnakālām artheṣu bhinnakāleṣv avasthitām / pravṛttihetuṃ sarveṣāṃ śabdānām aupacārikīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतां सत्तां पदार्थो हि न कश् चिद् अतिवर्तते । सा च संप्रतिसत्तायाः पृथग् भाश्ये निदर्शिता

etāṃ sattāṃ padārtho hi na kaś cid ativartate / sā ca saṃpratisattāyāḥ pṛthag bhāśye nidarśitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदेशस्यैकदेशं वा परतो वा निरूपणम् । विपर्ययम् अभावं वा व्यवहारो ऽनुवर्तते

pradeśasyaikadeśaṃ vā parato vā nirūpaṇam / viparyayam abhāvaṃ vā vyavahāro 'nuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेन्द्रियस्य वैगुण्यान् मात्राध्यारोपवान् इव । जायते प्रत्ययो ऽर्थेभ्यस् तथैवोद्देशजा मतिः

yathendriyasya vaiguṇyān mātrādhyāropavān iva / jāyate pratyayo 'rthebhyas tathaivoddeśajā matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृत्स्नविषयाभासं शब्दः प्रत्ययम् आश्रितः । अर्थम् आहान्यरूपेण स्वरूपेणानिरूपितम्

akṛtsnaviṣayābhāsaṃ śabdaḥ pratyayam āśritaḥ / artham āhānyarūpeṇa svarūpeṇānirūpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपणव्यपदेशाभ्यां लौकिके वर्त्मनि स्थितौ । ज्ञानं प्रत्य् अभिलापं च सदृशौ बालपण्डितौ

rūpaṇavyapadeśābhyāṃ laukike vartmani sthitau / jñānaṃ praty abhilāpaṃ ca sadṛśau bālapaṇḍitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वार्थरूपता शुद्धिर् ज्ञानस्य निरुपाश्रया । ततो ऽप्य् अस्य परां शुद्धिम् एके प्राहुर् अरूपिकाम्

sarvārtharūpatā śuddhir jñānasya nirupāśrayā / tato 'py asya parāṃ śuddhim eke prāhur arūpikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपप्लवो हि ज्ञानस्य बाह्याकारानुपातिता । कालुष्यम् इव तत् तस्य संसर्गे व्यतिभेदजम्

upaplavo hi jñānasya bāhyākārānupātitā / kāluṣyam iva tat tasya saṃsarge vyatibhedajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च ज्ञानम् आलेखाद् अशुद्धौ व्यवतिष्ठते । तथोपाश्रयवान् अर्थः स्वरूपाद् विप्रकृष्यते

yathā ca jñānam ālekhād aśuddhau vyavatiṣṭhate / tathopāśrayavān arthaḥ svarūpād viprakṛṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अर्थस्य शब्दस्य ज्ञानस्य च विपर्यये । भावाभावाव् अभेदेन व्यवहारानुपातिनौ

evam arthasya śabdasya jñānasya ca viparyaye / bhāvābhāvāv abhedena vyavahārānupātinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा भावम् उपाश्रित्य तदभावो ऽनुगम्यते । तथाभावम् उपाश्रित्य तद्भावो ऽप्य् अनुगम्यते

yathā bhāvam upāśritya tadabhāvo 'nugamyate / tathābhāvam upāśritya tadbhāvo 'py anugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभावो जायते भावो नैति भावो ऽनुपाख्यताम् । एकस्माद् आत्मनो ऽनन्यौ भावाभावौ विकल्पितौ

nābhāvo jāyate bhāvo naiti bhāvo 'nupākhyatām / ekasmād ātmano 'nanyau bhāvābhāvau vikalpitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावस्यानुपाख्यत्वात् कारणं न प्रसाधकम् । सोपाख्यस्य तु भावस्य कारणं किं करिश्यति

abhāvasyānupākhyatvāt kāraṇaṃ na prasādhakam / sopākhyasya tu bhāvasya kāraṇaṃ kiṃ kariśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सर्वम् अभावो वा भावो वा सर्वम् इष्यते । न त्व् अवस्थान्तरं किं चिद् एकस्मात् सत्यतः स्थितम्

tasmāt sarvam abhāvo vā bhāvo vā sarvam iṣyate / na tv avasthāntaraṃ kiṃ cid ekasmāt satyataḥ sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् नाभावम् इच्छन्ति ये लोके भाववादिनः । अभाववादिनो वापि न भावं तत्त्वलक्षणम्

tasmān nābhāvam icchanti ye loke bhāvavādinaḥ / abhāvavādino vāpi na bhāvaṃ tattvalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वये चैव सर्वस्मिन् स्वभावाद् एकलक्षणे । परिकल्पेषु मर्यादा विचित्रैवोपलभ्यते

advaye caiva sarvasmin svabhāvād ekalakṣaṇe / parikalpeṣu maryādā vicitraivopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतस्रो हि यथावस्था निरुपाख्ये प्रकल्पिताः । एवं द्वैविध्यम् अप्य् एतद् भावाभावव्यपाश्रयम्

catasro hi yathāvasthā nirupākhye prakalpitāḥ / evaṃ dvaividhyam apy etad bhāvābhāvavyapāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविरोधी विरोधी वा सन्न् असन् वापि युक्तितः । क्रमवान् अक्रमो वापि नाभाव उपपद्यते

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi yuktitaḥ / kramavān akramo vāpi nābhāva upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविरोधी विरोधी वा सन्न् असन् वापि तत्त्वतः । क्रमवान् अक्रमो वापि तेन भावो न विद्यते

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi tattvataḥ / kramavān akramo vāpi tena bhāvo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावे त्रिषु कालेषु न भेदस्यास्ति संभवः । तस्मिन्न् असति भावे ऽपि त्रैकाल्यं नावतिष्ठते

abhāve triṣu kāleṣu na bhedasyāsti saṃbhavaḥ / tasminn asati bhāve 'pi traikālyaṃ nāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मतत्त्वपरित्यागः परतो नोपपद्यते । आत्मतत्त्वं तु परतः स्वतो वा नोपकल्पते

ātmatattvaparityāgaḥ parato nopapadyate / ātmatattvaṃ tu parataḥ svato vā nopakalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वे विरोधो नानात्व उपकारो न कश् चन । तत्त्वान्यत्वपरित्यागे व्यवहारो निवर्तते

tattve virodho nānātva upakāro na kaś cana / tattvānyatvaparityāge vyavahāro nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र द्रष्टा च दृश्यं च दर्शनं चाविकल्पितम् । तस्यैवार्थस्य सत्यत्वं श्रितास् त्रय्यन्तवेदिनः

yatra draṣṭā ca dṛśyaṃ ca darśanaṃ cāvikalpitam / tasyaivārthasya satyatvaṃ śritās trayyantavedinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यं वा विशेषं वा यस्माद् आहुर् विशेषवत् । शब्दास् तस्माद् असत्येषु भेदेष्व् एव व्यवस्थिताः

sāmānyaṃ vā viśeṣaṃ vā yasmād āhur viśeṣavat / śabdās tasmād asatyeṣu bhedeṣv eva vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्य् अभावस्य सद्भावे भावस्यात्मा प्रहीयते । न चाभावस्य नास्तित्वे भावस्यात्मा प्रसूयते

na hy abhāvasya sadbhāve bhāvasyātmā prahīyate / na cābhāvasya nāstitve bhāvasyātmā prasūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शाबलेयस्यास्तित्वं बाहुलेयस्य बाधकम् । न शाबलेयो नास्तीति बाहुलेयः प्रकल्पते

na śābaleyasyāstitvaṃ bāhuleyasya bādhakam / na śābaleyo nāstīti bāhuleyaḥ prakalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावो यदि वस्तु स्यात् तत्रेयं स्यात् विचारणा । ततश् च तदभावे ऽपि स्याद् विचार्यम् इदं पुनः

abhāvo yadi vastu syāt tatreyaṃ syāt vicāraṇā / tataś ca tadabhāve 'pi syād vicāryam idaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्तु स्याद् अतीतं यद् व्यवहारस्य गोचरम् । तत्र वस्तुगतो भेदो न निर्वचनम् अर्हति

avastu syād atītaṃ yad vyavahārasya gocaram / tatra vastugato bhedo na nirvacanam arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपदे ऽर्थे पदन्यासः कारणस्य न विद्यते । अथ च प्रागसद्भावः कारणे सति दृष्यते

apade 'rthe padanyāsaḥ kāraṇasya na vidyate / atha ca prāgasadbhāvaḥ kāraṇe sati dṛṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का तस्य प्रागवस्थेति वस्त्वाश्रितम् इदं पुनः । प्राग् अवस्थेति न ह्य् एतद् द्वयम् अप्य् अस्त्य् अवस्तुनि

kā tasya prāgavastheti vastvāśritam idaṃ punaḥ / prāg avastheti na hy etad dvayam apy asty avastuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चोर्ध्वम् अस्ति नास्तीति वचनायानिबन्धनम् । अलं स्याद् अपदस्थानम् एतद् वाचः प्रचक्षते

na cordhvam asti nāstīti vacanāyānibandhanam / alaṃ syād apadasthānam etad vācaḥ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यद्भुता त्व् इयं वृत्तिर् यद् अभागं यद् अक्रमम् । भावानां प्राग् अभूतानाम् आत्मतत्त्वं प्रकाशते

atyadbhutā tv iyaṃ vṛttir yad abhāgaṃ yad akramam / bhāvānāṃ prāg abhūtānām ātmatattvaṃ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पोत्थापितेनैव सर्वो भावेन लौकिकः । मुख्येनेव पदार्थेन व्यवहारो विधीयते

vikalpotthāpitenaiva sarvo bhāvena laukikaḥ / mukhyeneva padārthena vyavahāro vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावशक्तिम् अतश् चैनां मन्यन्ते नित्यवादिनः । भावम् एव क्रमम् प्राहुर् न भावाद् अपरः क्रमः

bhāvaśaktim ataś caināṃ manyante nityavādinaḥ / bhāvam eva kramam prāhur na bhāvād aparaḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमान् न यौगपद्यस्य कश् चिद् भेदो ऽस्ति तत्त्वतः । यथैव भावान् नाभावः कश् चिद् अन्यो ऽवसीयते

kramān na yaugapadyasya kaś cid bhedo 'sti tattvataḥ / yathaiva bhāvān nābhāvaḥ kaś cid anyo 'vasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालस्याप्य् अपरं कालं निर्दिशन्त्य् एव लौकिकाः । न च निर्देशमात्रेण व्यतिरेको ऽनुगम्यते

kālasyāpy aparaṃ kālaṃ nirdiśanty eva laukikāḥ / na ca nirdeśamātreṇa vyatireko 'nugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधारं कल्पयन् बुद्ध्या नाभावे व्यवतिष्ठते । अवस्तुष्व् अपि नोत्प्रेक्षा कस्य चित् प्रतिबध्यते

ādhāraṃ kalpayan buddhyā nābhāve vyavatiṣṭhate / avastuṣv api notprekṣā kasya cit pratibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच् छक्तिविभागेन नित्यः सदसदात्मकः । एको ऽर्थः शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशते

tasmāc chaktivibhāgena nityaḥ sadasadātmakaḥ / eko 'rthaḥ śabdavācyatve bahurūpaḥ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारश् च लोकस्य पदार्थैः परिकल्पितैः । शास्त्रे पदार्थः कार्यार्थं लौकिकः प्रविभज्यते

vyavahāraś ca lokasya padārthaiḥ parikalpitaiḥ / śāstre padārthaḥ kāryārthaṃ laukikaḥ pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.