Bhartrhari: Vakyapadiya 3.7

संभावनात् क्रियासिद्धौ कर्तृत्वेन समाश्रितः । क्रियायाम् आत्मसाध्यायां साधनानां प्रयोजकः

saṃbhāvanāt kriyāsiddhau kartṛtvena samāśritaḥ / kriyāyām ātmasādhyāyāṃ sādhanānāṃ prayojakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगमात्रे न्यग्भावं स्वातन्त्र्याद् एव निश्रितः । अविशिष्टो भवत्य् अन्यैः स्वतन्त्रैर् मुक्तसंशयैः

prayogamātre nyagbhāvaṃ svātantryād eva niśritaḥ / aviśiṣṭo bhavaty anyaiḥ svatantrair muktasaṃśayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तेभ्यः प्रवर्तन्ते सर्व एव स्वभूतये । अभिप्रायानुरोधो ऽपि स्वार्थस्यैव प्रसिद्धये

nimittebhyaḥ pravartante sarva eva svabhūtaye / abhiprāyānurodho 'pi svārthasyaiva prasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेषणाध्येषणे कुर्वंस् तत्समर्थानि चाचरन् । कर्तैव विहितां शास्त्रे हेतुसंज्ञां प्रपद्यते

preṣaṇādhyeṣaṇe kurvaṃs tatsamarthāni cācaran / kartaiva vihitāṃ śāstre hetusaṃjñāṃ prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यमात्रस्य तु प्रैषे पृच्छ्यादेर् लोड् विधीयते । सक्रियस्य प्रयोगस् तु यदा स विषयो णिचः

dravyamātrasya tu praiṣe pṛcchyāder loḍ vidhīyate / sakriyasya prayogas tu yadā sa viṣayo ṇicaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात् प्रेषणे कर्मतां गतः । नियमात् कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते

guṇakriyāyāṃ svātantryāt preṣaṇe karmatāṃ gataḥ / niyamāt karmasaṃjñāyāḥ svadharmeṇābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियायाः प्रेरकं कर्म हेतुः कर्तुः प्रयोजकः । कर्मार्था च क्रियोत्पत्ति- संस्कारप्रतिपत्तिभिः

kriyāyāḥ prerakaṃ karma hetuḥ kartuḥ prayojakaḥ / karmārthā ca kriyotpatti- saṃskārapratipattibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिराकरणात् कर्तुस् त्यागा"न्गं कर्मणेप्सितम् । प्रेरणानुमतिभ्यां च लभते संप्रदानताम्

anirākaraṇāt kartus tyāgā"ngaṃ karmaṇepsitam / preraṇānumatibhyāṃ ca labhate saṃpradānatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुत्वे कर्मसंज्ञायां शेषत्वे वापि कारकम् । रुच्यर्थादिषु शास्त्रेण संप्रदानाख्यम् उच्यते

hetutve karmasaṃjñāyāṃ śeṣatve vāpi kārakam / rucyarthādiṣu śāstreṇa saṃpradānākhyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदस्य च विवक्षायां पूर्वां पूर्वां क्रियां प्रति । परस्या"न्गस्य कर्मत्वान् न क्रियाग्रहणं कृतम्

bhedasya ca vivakṣāyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ kriyāṃ prati / parasyā"ngasya karmatvān na kriyāgrahaṇaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाणां समुदाये तु यदैकत्वं विवक्षितम् । तदा कर्म क्रियायोगात् स्वाख्ययैवोपचर्यते

kriyāṇāṃ samudāye tu yadaikatvaṃ vivakṣitam / tadā karma kriyāyogāt svākhyayaivopacaryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदाभेदविवक्षा च स्वभावेन व्यवस्थिता । तस्माद् गत्यर्थकर्मत्वे व्यभिचारो न दृश्यते

bhedābhedavivakṣā ca svabhāvena vyavasthitā / tasmād gatyarthakarmatve vyabhicāro na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पेनैव सर्वत्र संज्ञे स्याताम् उभे यदि । आरम्भेण न योगस्य प्रत्याख्यानं समं भवेत्

vikalpenaiva sarvatra saṃjñe syātām ubhe yadi / ārambheṇa na yogasya pratyākhyānaṃ samaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागरूपं प्रहातव्ये प्राप्ये संसर्गदर्शनम् । आस्थितं कर्म यत् तत्र द्वैरूप्यं भजते क्रिया

tyāgarūpaṃ prahātavye prāpye saṃsargadarśanam / āsthitaṃ karma yat tatra dvairūpyaṃ bhajate kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दिष्टविषयं किं चिद् उपात्तविषयं तथा । अपेक्षितक्रियं चेति त्रिधापादानम् उच्यते

nirdiṣṭaviṣayaṃ kiṃ cid upāttaviṣayaṃ tathā / apekṣitakriyaṃ ceti tridhāpādānam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगभेदाद् भिन्नात्मा गमिर् एव भ्रमिर् यथा । ध्रुवावधिर् अपायो ऽपि समवेतस् तथाध्रुवे

saṃyogabhedād bhinnātmā gamir eva bhramir yathā / dhruvāvadhir apāyo 'pi samavetas tathādhruve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यस्वभावो न ध्रौव्यम् इति सूत्रे प्रतीयते । अपायविषयं ध्रौव्यं यत् तु तावद् विवक्षितम्

dravyasvabhāvo na dhrauvyam iti sūtre pratīyate / apāyaviṣayaṃ dhrauvyaṃ yat tu tāvad vivakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरणे देवदत्तस्य ध्रौव्यं पाते तु वाजिनः । आविष्टं यद् अपायेन तस्याध्रौव्यं प्रचक्षते

saraṇe devadattasya dhrauvyaṃ pāte tu vājinaḥ / āviṣṭaṃ yad apāyena tasyādhrauvyaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभाव् अप्य् अध्रुवौ मेषौ यद्य् अप्य् उभयकर्मजे । विभागे प्रविभक्ते तु क्रिये तत्र विवक्षिते

ubhāv apy adhruvau meṣau yady apy ubhayakarmaje / vibhāge pravibhakte tu kriye tatra vivakṣite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेषान्तरक्रियापेक्षम् अवधित्वं पृथक् पृथक् । मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तृत्वं च पृथक् पृथक्

meṣāntarakriyāpekṣam avadhitvaṃ pṛthak pṛthak / meṣayoḥ svakriyāpekṣaṃ kartṛtvaṃ ca pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदेन क्रियैका तु द्विसाध्या चेद् विवक्षिता । मेषाव् अपाये कर्तारौ यद्य् अन्यो विद्यते ऽवधिः

abhedena kriyaikā tu dvisādhyā ced vivakṣitā / meṣāv apāye kartārau yady anyo vidyate 'vadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिर् विना त्व् अवधिना नापाय इति गम्यते । वृक्षस्य पर्णं पततीत्य् एवं भाष्ये निदर्शितम्

gatir vinā tv avadhinā nāpāya iti gamyate / vṛkṣasya parṇaṃ patatīty evaṃ bhāṣye nidarśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदाभेदौ पृथग्भावः स्थितिश् चेति विरोधिनः । युगपन् न विवक्ष्यन्ते सर्वे धर्मा बलाहके

bhedābhedau pṛthagbhāvaḥ sthitiś ceti virodhinaḥ / yugapan na vivakṣyante sarve dharmā balāhake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुषा विध्यतीत्य् अत्र विनापायविवक्षया । करणत्वं यतो नास्ति तस्मात् तद् उभयं सह

dhanuṣā vidhyatīty atra vināpāyavivakṣayā / karaṇatvaṃ yato nāsti tasmāt tad ubhayaṃ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैव वा सती शक्तिर् द्विरूपा व्यवतिष्ठते । निमित्तं संज्ञयोस् तत्र परया बाध्यते ऽपरा

ekaiva vā satī śaktir dvirūpā vyavatiṣṭhate / nimittaṃ saṃjñayos tatra parayā bādhyate 'parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्धारणे विभक्ते यो भीत्रादीनां च यो विधिः । उपात्तापेक्षितापायः सो ऽबुधप्रतिपत्तये

nirdhāraṇe vibhakte yo bhītrādīnāṃ ca yo vidhiḥ / upāttāpekṣitāpāyaḥ so 'budhapratipattaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृकर्मव्यवहिताम् असाक्षाद् धारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रे ऽधिकरणं स्मृतम्

kartṛkarmavyavahitām asākṣād dhārayat kriyām / upakurvat kriyāsiddhau śāstre 'dhikaraṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपश्लेषस्य चाभेदस् तिलाकाशकटादिषु । उपकारास् तु भिद्यन्ते संयोगिसमवायिनाम्

upaśleṣasya cābhedas tilākāśakaṭādiṣu / upakārās tu bhidyante saṃyogisamavāyinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविनाशो गुरुत्वस्य प्रतिबन्धे स्वतन्त्रता । दिग्विशेषाद् अवच्छेद इत्याद्या भेदहेतवः

avināśo gurutvasya pratibandhe svatantratā / digviśeṣād avaccheda ityādyā bhedahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशम् एव केषां चिद् देशभेदप्रकल्पनात् । आधारशक्तिः प्रथमा सर्वसंयोगिनां मता

ākāśam eva keṣāṃ cid deśabhedaprakalpanāt / ādhāraśaktiḥ prathamā sarvasaṃyogināṃ matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् अत्रेति भावानाम् अभावान् न प्रकल्पते । व्यपदेशस् तम् आकाश- निमित्तं संप्रचक्षते

idam atreti bhāvānām abhāvān na prakalpate / vyapadeśas tam ākāśa- nimittaṃ saṃpracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात् क्रिया विभज्यन्त आकाशात् सर्वमूर्तयः । एतावांश् चैव भेदो ऽयम् अभेदोपनिबन्धनः

kālāt kriyā vibhajyanta ākāśāt sarvamūrtayaḥ / etāvāṃś caiva bhedo 'yam abhedopanibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् अप्य् उपवसिर् देश- विशेषम् अनुरुध्यते । शब्दप्रवृत्तिधर्मात् तु कालम् एवावलम्बते

yady apy upavasir deśa- viśeṣam anurudhyate / śabdapravṛttidharmāt tu kālam evāvalambate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसताव् अप्रयुक्ते ऽपि देशो ऽधिकरणं ततः । अप्रयुक्तं त्रिरात्रादि कर्म चोपवसौ स्मृतम्

vasatāv aprayukte 'pi deśo 'dhikaraṇaṃ tataḥ / aprayuktaṃ trirātrādi karma copavasau smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबन्धः कारकेभ्यो ऽन्यः क्रियाकारकपूर्वकः । श्रुतायाम् अश्रुतायां वा क्रियायां सो ऽभिधीयते

saṃbandhaḥ kārakebhyo 'nyaḥ kriyākārakapūrvakaḥ / śrutāyām aśrutāyāṃ vā kriyāyāṃ so 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विष्ठो ऽप्य् असौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानः सन् प्रधाने ऽप्य् उपयुज्यते

dviṣṭho 'py asau parārthatvād guṇeṣu vyatiricyate / tatrābhidhīyamānaḥ san pradhāne 'py upayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तनियमः शब्दात् संबन्धस्य न गृह्यते । कर्मप्रवचनीयैस् तु स विशेषो ऽवरुध्यते

nimittaniyamaḥ śabdāt saṃbandhasya na gṛhyate / karmapravacanīyais tu sa viśeṣo 'varudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधनैर् व्यपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः । प्रोक्ता प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निवृत्तये

sādhanair vyapadiṣṭe ca śrūyamāṇakriye punaḥ / proktā pratipadaṃ ṣaṣṭhī samāsasya nivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्ठायां कर्मविषया षष्थी च प्रतिषिध्यते । शेषलक्षणया षष्ठ्या समासस्तत्र नेष्यते

niṣṭhāyāṃ karmaviṣayā ṣaṣthī ca pratiṣidhyate / śeṣalakṣaṇayā ṣaṣṭhyā samāsastatra neṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येन व्यपदिष्टस्य यस्यान्यत्रोपजायते । व्यतिरेकः स धर्मौ द्वौ लभते विषयान्तरे

anyena vyapadiṣṭasya yasyānyatropajāyate / vyatirekaḥ sa dharmau dvau labhate viṣayāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राधान्यं स्वगुणे लब्ध्वा प्रधाने याति शेषताम् । सहयोगे स्वयोगे ऽतः प्रधानत्वं न हीयते

prādhānyaṃ svaguṇe labdhvā pradhāne yāti śeṣatām / sahayoge svayoge 'taḥ pradhānatvaṃ na hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धस्याभिमुखीभाव- मात्रं संबोधनं विदुः । प्राप्ताभिमुख्यो ह्य् अर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते

siddhasyābhimukhībhāva- mātraṃ saṃbodhanaṃ viduḥ / prāptābhimukhyo hy arthātmā kriyāsu viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबोधनं न वाक्यार्थ इति पूर्वेभ्य आगमः । उद्देशेन विभक्त्यर्था वाक्यार्थात् समपोद्धृताः

saṃbodhanaṃ na vākyārtha iti pūrvebhya āgamaḥ / uddeśena vibhaktyarthā vākyārthāt samapoddhṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभाव- वचनाद् अवसीयताम् । अन्यो द्रव्याद् विभक्त्यर्थः सो ऽव्ययेनाभिधीयते

vibhaktyarthe 'vyayībhāva- vacanād avasīyatām / anyo dravyād vibhaktyarthaḥ so 'vyayenābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यं तु यद् यथाभूतं तद् अत्यन्तं तथा भवेत् । क्रियायोगे ऽपि तस्यासौ द्रव्यात्मा नापहीयते

dravyaṃ tu yad yathābhūtaṃ tad atyantaṃ tathā bhavet / kriyāyoge 'pi tasyāsau dravyātmā nāpahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् यत् करणं द्रव्यं तत् कर्म न पुनर् भवेत् । सर्वस्य वान्यथाभावस् तस्य द्रव्यात्मनो भवेत्

tasmād yat karaṇaṃ dravyaṃ tat karma na punar bhavet / sarvasya vānyathābhāvas tasya dravyātmano bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.