यावत् सिद्धम् असिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात् तत् क्रियेति प्रतियते
yāvat siddham asiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate / āśritakramarūpatvāt tat kriyeti pratiyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Bhartrhari: Vakyapadiya·3·3.8
Bhartrhari: Vakyapadiya 3.8
कार्यकारणभावेन ध्वनतीत्य् आश्रितक्रमः । ध्वनिः क्रमनिवृत्तौ तु ध्वनिर् इत्य् एव कथ्यते
kāryakāraṇabhāvena dhvanatīty āśritakramaḥ / dhvaniḥ kramanivṛttau tu dhvanir ity eva kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वेते श्वेतत इत्य् एतच् छ्वेतत्वेन प्रकाशते । आश्रितक्रमरूपत्वाद् अभिधानं प्रवर्तते
śvete śvetata ity etac chvetatvena prakāśate / āśritakramarūpatvād abhidhānaṃ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणभूतैर् अवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते
guṇabhūtair avayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām / buddhyā prakalpitābhedaḥ kriyeti vyapadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समूहः स तत्बाभूतः प्रतिभेदम् समूहिसु । समाप्यते ततो भेदे कालभेदस्य संभवः
samūhaḥ sa tatbābhūtaḥ pratibhedam samūhisu / samāpyate tato bhede kālabhedasya saṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमात् सदसतां तेषाम् आत्मानो न समूहिनाम् । सद्वस्तुविषयैर् यान्ति संबन्धं चक्षुरादिभिः
kramāt sadasatāṃ teṣām ātmāno na samūhinām / sadvastuviṣayair yānti saṃbandhaṃ cakṣurādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा गौर् इति सम्घातः सर्वो नेन्द्रियगोचरः । भागशस् तूपलब्धस्य बुद्धौ रूपं निरूप्यते
yathā gaur iti samghātaḥ sarvo nendriyagocaraḥ / bhāgaśas tūpalabdhasya buddhau rūpaṃ nirūpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियैर् अन्यथाप्राप्तौ भेदाम्शोपनिपातिभिः । अलातचक्रवद् रूपं क्रियाणां परिकल्प्यते
indriyair anyathāprāptau bhedāmśopanipātibhiḥ / alātacakravad rūpaṃ kriyāṇāṃ parikalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च भागाः पचतेर् उदकासेचनादयः । उदकासेचनादिनां ज्ञेया भागास् तथापरे
yathā ca bhāgāḥ pacater udakāsecanādayaḥ / udakāsecanādināṃ jñeyā bhāgās tathāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् चापकर्षपर्यन्तम् अनुप्राप्तः प्रतीयते । तत्रैकस्मिन् क्रियाशब्दः केवले न प्रयुज्यते
yaś cāpakarṣaparyantam anuprāptaḥ pratīyate / tatraikasmin kriyāśabdaḥ kevale na prayujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोत्तरैस् तथा भागैः समवस्थापितक्रमः । एकः सो ऽप्य् असदध्यासाद् आख्यातैर् अभिधीयते
pūrvottarais tathā bhāgaiḥ samavasthāpitakramaḥ / ekaḥ so 'py asadadhyāsād ākhyātair abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालानुपाति यद् रूपं तद् अस्तीत्य् अनुगम्यते । परितस् तु परिच्छिन्नं भाव इत्य् एव कथ्यते
kālānupāti yad rūpaṃ tad astīty anugamyate / paritas tu paricchinnaṃ bhāva ity eva kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारस्य सिद्धत्वान् न चेयं गुणकल्पना । उपचारो हि मुख्यस्य संभवाद् अवतिष्ठते
vyavahārasya siddhatvān na ceyaṃ guṇakalpanā / upacāro hi mukhyasya saṃbhavād avatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहितोत्तरशक्तित्वात् प्रत्येकं वा समूहिनः । अनेकरूपा लक्ष्यन्ते क्रमवन्त इवाक्रमाः
āhitottaraśaktitvāt pratyekaṃ vā samūhinaḥ / anekarūpā lakṣyante kramavanta ivākramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तरं फलं यस्याः कल्पते ताम् क्रियाम् विदुः । प्रधानभूतां तादर्थ्याद् अन्यासां तु तदाख्यता
anantaraṃ phalaṃ yasyāḥ kalpate tām kriyām viduḥ / pradhānabhūtāṃ tādarthyād anyāsāṃ tu tadākhyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*क्रियाप्रवृत्तौ यो हेतुस् तदर्थं यद् विचेष्टितम् । अनपेक्ष्य प्रयुञ्जीत गच्छतीत्य् अवधारयन्
*kriyāpravṛttau yo hetus tadarthaṃ yad viceṣṭitam / anapekṣya prayuñjīta gacchatīty avadhārayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्सु प्रत्ययरूपो ऽसौ भावो यावन् न जायते । तावत् परेषां रूपेण साध्यः सन्न् अभिधीयते
satsu pratyayarūpo 'sau bhāvo yāvan na jāyate / tāvat pareṣāṃ rūpeṇa sādhyaḥ sann abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धे तु साधनाकाङ्क्षा कृतार्थत्वान् निवर्तते । न क्रियावाचिनां तस्मात् प्रयोगस् तत्र विद्यते
siddhe tu sādhanākāṅkṣā kṛtārthatvān nivartate / na kriyāvācināṃ tasmāt prayogas tatra vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चापूर्वापरिभूत एकत्वाद् अक्रमात्मकः । पूर्वापराणां धर्मेण तदर्थेनानुगम्यते
sa cāpūrvāparibhūta ekatvād akramātmakaḥ / pūrvāparāṇāṃ dharmeṇa tadarthenānugamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असन् निवर्तते तस्माद् यत् सत् तद् उपलभ्यते । तयोः सदसतोश् चासाव् आत्मैक इव गृह्यते
asan nivartate tasmād yat sat tad upalabhyate / tayoḥ sadasatoś cāsāv ātmaika iva gṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिम् अन्ये क्रियाम् आहुर् अनेकव्यक्तिवर्तिनीम् । असाध्या व्यक्तिरूपेण सा साध्येवोपलभ्यते
jātim anye kriyām āhur anekavyaktivartinīm / asādhyā vyaktirūpeṇa sā sādhyevopalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ते या वा क्रियाभागे जातिः सैव क्रिया स्मृता । सा व्यक्तेर् अनुनिष्पादे जायमानेव गम्यते
ante yā vā kriyābhāge jātiḥ saiva kriyā smṛtā / sā vyakter anuniṣpāde jāyamāneva gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वव्यापारविशिष्टानाम् सत्ता वा, कर्तृकर्मनाम् । क्रिया व्यापारभेदेषु सत्ता वा समवायिनी
svavyāpāraviśiṣṭānām sattā vā, kartṛkarmanām / kriyā vyāpārabhedeṣu sattā vā samavāyinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्त्ये वात्मनि या सत्ता सा क्रिया कैश् चिद् इष्यते । भाव एव हि धात्वर्थ इत्य् अविच्छिन्न आगमः
antye vātmani yā sattā sā kriyā kaiś cid iṣyate / bhāva eva hi dhātvartha ity avicchinna āgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिं तज्जातिम् अन्ये तु बुद्धिसत्ताम् अथापरे । प्रत्यस्तरूपां भावेषु क्रियेति प्रतिजानते
buddhiṃ tajjātim anye tu buddhisattām athāpare / pratyastarūpāṃ bhāveṣu kriyeti pratijānate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावतिरोभावौ जन्मनाशौ तथापरैः । षट्सु भावविकारेषु कल्पितौ व्यावहारिकौ
āvirbhāvatirobhāvau janmanāśau tathāparaiḥ / ṣaṭsu bhāvavikāreṣu kalpitau vyāvahārikau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां सर्वप्रवृत्तीनाम् अभेदेनोपसम्ग्रहः । जन्मैवाश्रितसारूप्यं स्थितिर् इत्य् अभिधीयते
tābhyāṃ sarvapravṛttīnām abhedenopasamgrahaḥ / janmaivāśritasārūpyaṃ sthitir ity abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*जायमानान् न जन्र्नान्यद् विनाशे ऽप्य् अपदार्थता । अतो भावविकारेषु सत्तैका व्यवतिष्ठते
*jāyamānān na janrnānyad vināśe 'py apadārthatā / ato bhāvavikāreṣu sattaikā vyavatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*पूर्वभागस् तु यज् जातात् तज् जन्मेत्य् अपदिश्यते । आश्रितक्रमरूपेण निमित्तत्वे विवक्षिते
*pūrvabhāgas tu yaj jātāt taj janmety apadiśyate / āśritakramarūpeṇa nimittatve vivakṣite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आख्यातशब्दैर् अर्थो ऽसाव् एवंभूतो ऽभिधीयते । नामशब्दाः प्रवर्तन्ते संहरन्त इव क्रमम्
ākhyātaśabdair artho 'sāv evaṃbhūto 'bhidhīyate / nāmaśabdāḥ pravartante saṃharanta iva kramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलं फलापदेशो वा वस्तु वा तद्विरोधि यत् । तद् अन्यद् एव पूर्वेषां नाग इत्य् अपदिश्यते
phalaṃ phalāpadeśo vā vastu vā tadvirodhi yat / tad anyad eva pūrveṣāṃ nāga ity apadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवास्ति नैव नास्तीति वस्तुनो ग्रहनाद् विना । कल्पते पररूपेण वस्त्व् अन्यद् अनुगम्यते
naivāsti naiva nāstīti vastuno grahanād vinā / kalpate pararūpeṇa vastv anyad anugamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावाभावौ घटादिनाम् अस्पृशन्न् अपि पाणिना । कश् चिद् वेदाप्रकाशे ऽपि प्रकाशे तत एव वा
bhāvābhāvau ghaṭādinām aspṛśann api pāṇinā / kaś cid vedāprakāśe 'pi prakāśe tata eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापि सौक्ष्म्यं क्व चिद् याति क्व चित् संहन्यते पुनः । अकुर्वाणो ऽथ वा किं चित् स्वशक्त्यैवं प्रकाशते
vyāpi saukṣmyaṃ kva cid yāti kva cit saṃhanyate punaḥ / akurvāṇo 'tha vā kiṃ cit svaśaktyaivaṃ prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वरूपस्य तत्त्वस्य यत् क्रमेणेव दर्शनम् । भागैर् इव प्रकॢप्तिश् च तां क्रियाम् अपरे विदुः
sarvarūpasya tattvasya yat krameṇeva darśanam / bhāgair iva prakḷptiś ca tāṃ kriyām apare viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्ता स्वशक्तियोगेन सर्वरूपा व्यवस्थिता । साध्या च साधनं चैव फलं भोक्ता फलस्य च
sattā svaśaktiyogena sarvarūpā vyavasthitā / sādhyā ca sādhanaṃ caiva phalaṃ bhoktā phalasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाम् अन्ये तु मन्यन्ते क्व चिद् अप्य् अनपाश्रिताम् । साधनैकार्थकारित्वे प्रवृत्तिम् अनपायिनीम्
kriyām anye tu manyante kva cid apy anapāśritām / sādhanaikārthakāritve pravṛttim anapāyinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यभूता सा पूर्वं भागशः प्रविभज्यते । ततो व्यापाररूपेण साध्येव व्यवतिष्ठते
sāmānyabhūtā sā pūrvaṃ bhāgaśaḥ pravibhajyate / tato vyāpārarūpeṇa sādhyeva vyavatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिः साधनानां सा प्रथमं तच् च कारकम् । व्यापाराणां ततो ऽन्यत्वम् अपरैर् उपवर्ण्यते
prakṛtiḥ sādhanānāṃ sā prathamaṃ tac ca kārakam / vyāpārāṇāṃ tato 'nyatvam aparair upavarṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहूनां संभवे ऽर्थानां के चिद् एवोपकारिनः । संसर्गे कश् चिद् एसां तु प्राधान्येन प्रतीयते
bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ ke cid evopakārinaḥ / saṃsarge kaś cid esāṃ tu prādhānyena pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यत्वात् तत्र चाख्यातैर् व्यापाराः सिद्धसाधनाः । प्राधान्येनाभिधीयन्ते फलेनापि प्रवर्तिताः
sādhyatvāt tatra cākhyātair vyāpārāḥ siddhasādhanāḥ / prādhānyenābhidhīyante phalenāpi pravartitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकत्वावृत्तिभावाभ्यां भेदाभेदसमन्वये । संख्यास् तत्रोपलभ्यन्ते संख्येयावयवक्रियाः
ekatvāvṛttibhāvābhyāṃ bhedābhedasamanvaye / saṃkhyās tatropalabhyante saṃkhyeyāvayavakriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धस्यार्थस्य पाकादेः कथं साधनयोगिता । साध्यत्वे वा तिङन्तेन कृतां भेदो न कश् चन
siddhasyārthasya pākādeḥ kathaṃ sādhanayogitā / sādhyatve vā tiṅantena kṛtāṃ bhedo na kaś cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कारकयोगाया यद्य् आख्यातं निबन्धनम् । षष्ठ्वाः सा लेन संबन्धे व्युदस्ता कर्तृकर्मनोः
tatra kārakayogāyā yady ākhyātaṃ nibandhanam / ṣaṣṭhvāḥ sā lena saṃbandhe vyudastā kartṛkarmanoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाभिधान एको ऽर्थो युगपच् च द्विधर्मभाक् । न संभवति सिद्धत्वे स साध्यः स्यात् कथं पुनः
ekābhidhāna eko 'rtho yugapac ca dvidharmabhāk / na saṃbhavati siddhatve sa sādhyaḥ syāt kathaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावत् साधनं साध्यम् एतावद् इति कल्पना । शास्त्र एव न वाक्ये ऽस्ति विभागः परमार्थतः
etāvat sādhanaṃ sādhyam etāvad iti kalpanā / śāstra eva na vākye 'sti vibhāgaḥ paramārthataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आख्यातशब्दे भागाभ्यां साध्यसाधनवर्तिता । प्रकल्पिता यथा शास्त्रे स घञादिस्व् अपि क्रमः
ākhyātaśabde bhāgābhyāṃ sādhyasādhanavartitā / prakalpitā yathā śāstre sa ghañādisv api kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिबन्धना । सत्त्वभावस् तु यस् तस्याः स घञादिनिबन्धनः
sādhyatvena kriyā tatra dhāturūpanibandhanā / sattvabhāvas tu yas tasyāḥ sa ghañādinibandhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धुताभेदरूपेण बन्धुशब्दे व्यवस्थिता । समूहो बन्ध्ववस्था तु प्रत्ययेनाभिधीयते
bandhutābhedarūpeṇa bandhuśabde vyavasthitā / samūho bandhvavasthā tu pratyayenābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यम् प्रति साध्यत्वम् असिद्धा तं प्रति क्रिया । सिद्धा तु यस्मिन् साध्यत्वं न तम् एव पुनः प्रति
tatra yam prati sādhyatvam asiddhā taṃ prati kriyā / siddhā tu yasmin sādhyatvaṃ na tam eva punaḥ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञः पुत्रस्य नप्तेति न राज्ञि व्यतिरिच्यते । पुत्रस्यार्थः प्रधानत्वं न चास्य विनिवर्तते
rājñaḥ putrasya napteti na rājñi vyatiricyate / putrasyārthaḥ pradhānatvaṃ na cāsya vinivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगो धावति पश्येति साध्यसाधनरूपता । तथा विषयभेदेन सरणस्योपपद्यते
mṛgo dhāvati paśyeti sādhyasādhanarūpatā / tathā viṣayabhedena saraṇasyopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लकृत्यक्तखलर्थानां तथाव्ययकृताम् अपि । रूढिनिष्ठाघञादिनाम् धातुः साध्यस्य वाचकः
lakṛtyaktakhalarthānāṃ tathāvyayakṛtām api / rūḍhiniṣṭhāghañādinām dhātuḥ sādhyasya vācakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यस्यापरिनिष्पत्तेः सो ऽयम् इत्य् अनुपग्रहः । तिङन्तैर् अन्तरेणेवम् उपमानं ततो न तैः
sādhyasyāpariniṣpatteḥ so 'yam ity anupagrahaḥ / tiṅantair antareṇevam upamānaṃ tato na taiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधनत्वं प्रसिद्धं च तिङ्क्षु संबन्धिनां यतः । तेनाध्यारोप एव स्याद् उपमा तु न विद्यते
sādhanatvaṃ prasiddhaṃ ca tiṅkṣu saṃbandhināṃ yataḥ / tenādhyāropa eva syād upamā tu na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यूनेषु च समाप्तार्थम् उपमानं विधीयते । क्रिया चैवाश्रये सर्वा तत्र तत्र समाप्यते
nyūneṣu ca samāptārtham upamānaṃ vidhīyate / kriyā caivāśraye sarvā tatra tatra samāpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनैव हेतुना हंसः पततीत्य् अभिधीयते । आतौ तस्य समाप्तत्वाद् उपमार्थो न विद्यते
yenaiva hetunā haṃsaḥ patatīty abhidhīyate / ātau tasya samāptatvād upamārtho na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाणां जातिभिन्नानां सादृश्यं नावधार्यते । सिद्धेश् च प्रक्रमे साध्यम् उपमातुम् न शक्यते
kriyāṇāṃ jātibhinnānāṃ sādṛśyaṃ nāvadhāryate / siddheś ca prakrame sādhyam upamātum na śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनम् वृक्षा इति यथा भेदाभेदव्यपाश्रयात् । अर्थात्मा भिद्यते भावे स बाह्याभ्यन्तरे क्रमः
vanam vṛkṣā iti yathā bhedābhedavyapāśrayāt / arthātmā bhidyate bhāve sa bāhyābhyantare kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्ये भाव इत्य् अत्र यल् लिङ्गम् उपलभ्यते । भेदानां अनुमेयत्वान् न तत् तेषु विवक्ष्यते
sāmānye bhāva ity atra yal liṅgam upalabhyate / bhedānāṃ anumeyatvān na tat teṣu vivakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्देशे चरितार्थत्वाल् लिङ्गं भावे ऽविवक्सितम् । उपमानविधित्वाच् च भावाद् अन्यत् पचादिसु
nirdeśe caritārthatvāl liṅgaṃ bhāve 'vivaksitam / upamānavidhitvāc ca bhāvād anyat pacādisu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवतौ यत् पचादिनां तावद् अत्रोपदिश्यते । न च लिङ्गम् पचादिनां भवतौ समवस्थितम्
bhavatau yat pacādināṃ tāvad atropadiśyate / na ca liṅgam pacādināṃ bhavatau samavasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकश् च सो ऽर्थः सत्ताख्यः कथम् चित् कैश् चिद् उच्यते । लिङ्गानि चास्य भिद्यन्ते पचिरूपादिभेदवत्
ekaś ca so 'rthaḥ sattākhyaḥ katham cit kaiś cid ucyate / liṅgāni cāsya bhidyante pacirūpādibhedavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो मातुलश् चेति यथैको व्यपदिश्यते । सम्बन्धिभेदाद् अर्थात्मा स विधिः पक्तिभावयोः
ācāryo mātulaś ceti yathaiko vyapadiśyate / sambandhibhedād arthātmā sa vidhiḥ paktibhāvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.