Bhartrhari: Vakyapadiya 3.9

व्यापारव्यतिरेकेण कालम् एके प्रचक्षते । नित्यम् एकं विभु द्रव्यं परिमाणं क्रियावताम्

vyāpāravyatirekeṇa kālam eke pracakṣate / nityam ekaṃ vibhu dravyaṃ parimāṇaṃ kriyāvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिष्टिप्रस्थसुवर्णादि मूर्तिभेदाय कल्पते । क्रियाभेदाय कालस् तु संख्या सर्वस्य भेदिका

diṣṭiprasthasuvarṇādi mūrtibhedāya kalpate / kriyābhedāya kālas tu saṃkhyā sarvasya bhedikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तौ च स्थितौ चैव विनाशे चापि तद्वताम् । निमित्तं कालम् एवाहुर् विभक्तेनात्मना स्थितम्

utpattau ca sthitau caiva vināśe cāpi tadvatām / nimittaṃ kālam evāhur vibhaktenātmanā sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अस्य लोकयन्त्रस्य सूत्रधारं प्रचक्षते । प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां तेन विश्वं विभज्यते

tam asya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate / pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि न प्रतिबध्नीयात् प्रतिबन्धं च नोत्सृजेत् । अवस्था व्यतिकीर्येरन् पौर्वापर्यविनाकृताः

yadi na pratibadhnīyāt pratibandhaṃ ca notsṛjet / avasthā vyatikīryeran paurvāparyavinākṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यात्मा बहुधा भिन्नो भेदैर् धर्मान्तराश्रयैः । न हि भिन्नम् अभिन्नं वा वस्तु किं चन विद्यते

tasyātmā bahudhā bhinno bhedair dharmāntarāśrayaiḥ / na hi bhinnam abhinnaṃ vā vastu kiṃ cana vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैको न चाप्य् अनेको ऽस्ति न शुक्लो नापि चासितः । द्रव्यात्मा स तु संसर्गाद् एवंरूपः प्रकाशते

naiko na cāpy aneko 'sti na śuklo nāpi cāsitaḥ / dravyātmā sa tu saṃsargād evaṃrūpaḥ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गिनां तु ये भेदा विशेषास् तस्य ते मताः । स भिन्नस् तैर् व्यवस्थानां कालो भेदाय कल्पते

saṃsargināṃ tu ye bhedā viśeṣās tasya te matāḥ / sa bhinnas tair vyavasthānāṃ kālo bhedāya kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टकालसंबन्धाद् वृत्तिलाभः प्रकल्पते । शक्तीनां संप्रयोगस्य हेतुत्वेनावतिष्ठते

viśiṣṭakālasaṃbandhād vṛttilābhaḥ prakalpate / śaktīnāṃ saṃprayogasya hetutvenāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्माभिव्यक्तिनियमाः प्रयोगोपनिबन्धनाः । नित्याधीनस्थितित्वाच् च स्थितिर् नियमपूर्विका

janmābhivyaktiniyamāḥ prayogopanibandhanāḥ / nityādhīnasthititvāc ca sthitir niyamapūrvikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितस्यानुग्रहस् तैस् तैर् धर्मैः संसर्गिभिस् ततः । प्रतिबन्धस् तिरोभावः प्रहाणम् इति चात्मनः

sthitasyānugrahas tais tair dharmaiḥ saṃsargibhis tataḥ / pratibandhas tirobhāvaḥ prahāṇam iti cātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यवस्थं तु कालस्य व्यापारो ऽत्र व्यवस्थितः । काल एव हि विश्वात्मा व्यापार इति कथ्यते

pratyavasthaṃ tu kālasya vyāpāro 'tra vyavasthitaḥ / kāla eva hi viśvātmā vyāpāra iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्तीनां तेन भिन्नानाम् आचयापचयाः पृथक् । लक्ष्यन्ते परिणामेन सर्वासां भेदयोगिना

mūrtīnāṃ tena bhinnānām ācayāpacayāḥ pṛthak / lakṣyante pariṇāmena sarvāsāṃ bhedayoginā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलयन्त्रभ्रमावेश- सदृशीभिः प्रवृत्तिभिः । स कलाः कलयन् सर्वाः कालाख्यां लभते विभुः

jalayantrabhramāveśa- sadṛśībhiḥ pravṛttibhiḥ / sa kalāḥ kalayan sarvāḥ kālākhyāṃ labhate vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिभद्धाश् च यास् तेन चित्रा विश्वस्य वृत्तयः । ताः स एवानुजानाति यथा तन्तुः शकुन्तिकाः

pratibhaddhāś ca yās tena citrā viśvasya vṛttayaḥ / tāḥ sa evānujānāti yathā tantuḥ śakuntikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टकालसंबन्धाल् लब्धपाकासु शक्तिषु । क्रियाभिव्यज्यते नित्या प्रयोगाख्येन कर्मणा

viśiṣṭakālasaṃbandhāl labdhapākāsu śaktiṣu / kriyābhivyajyate nityā prayogākhyena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिप्रयुक्ता तस्यां तु फलव्यक्तिः प्रजायते । कुतो ऽप्य् अद्भुतया वृत्त्या शक्तिभिः सा नियम्यते

jātiprayuktā tasyāṃ tu phalavyaktiḥ prajāyate / kuto 'py adbhutayā vṛttyā śaktibhiḥ sā niyamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तु समवायाख्या शक्तिर् भेदस्य बाधिका । एकत्वम् इव ता व्यक्तीर् आपादयति कारणैः

tatas tu samavāyākhyā śaktir bhedasya bādhikā / ekatvam iva tā vyaktīr āpādayati kāraṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्मान् नियमाद् ऊर्ध्वं जातयो याः प्रयोजिकाः । ताः सर्वा व्यक्तिम् आयान्ति स्वच्छे छाया इवाम्भसि

athāsmān niyamād ūrdhvaṃ jātayo yāḥ prayojikāḥ / tāḥ sarvā vyaktim āyānti svacche chāyā ivāmbhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणानुविधायित्वाद् अथ कारण पूर्वकाः । गुणास् तत्रोपजायन्ते स्वजातिव्यक्तिहेतवः

kāraṇānuvidhāyitvād atha kāraṇa pūrvakāḥ / guṇās tatropajāyante svajātivyaktihetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयाणां च नित्यत्वम् आश्रितानां च नित्यता । ता व्यक्तीर् अनुगृह्णाति स्थितिस् तेन प्रकल्पते

āśrayāṇāṃ ca nityatvam āśritānāṃ ca nityatā / tā vyaktīr anugṛhṇāti sthitis tena prakalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्यस्य यथोत्पादे पारतन्त्र्यं तथा स्थितौ । विनाशायैव तत् शृष्टम् अस्वाधीनस्थितिं विदुः

anityasya yathotpāde pāratantryaṃ tathā sthitau / vināśāyaiva tat śṛṣṭam asvādhīnasthitiṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितः संसर्गिभिर् भावैः स्वक्रियास्व् अनुगृह्यते । नैषां सत्ताम् अनुद्गृह्य वृत्तिर् जन्मवतां स्मृता

sthitaḥ saṃsargibhir bhāvaiḥ svakriyāsv anugṛhyate / naiṣāṃ sattām anudgṛhya vṛttir janmavatāṃ smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जराख्या कालशक्तिर् या शक्त्यन्तरविरोधिनी । सा शक्तीः प्रतिबध्नाति जायन्ते च विरोधिनः

jarākhyā kālaśaktir yā śaktyantaravirodhinī / sā śaktīḥ pratibadhnāti jāyante ca virodhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजकास् तु ये भावाः स्थितिभागस्य हेतवः । तिरोभवन्ति ते सर्वे यत आत्मा प्रहीयते

prayojakās tu ye bhāvāḥ sthitibhāgasya hetavaḥ / tirobhavanti te sarve yata ātmā prahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवाद्बुतया वृत्त्या निष्क्रमं निर्निबन्धनम् । अपदं जायते सर्वं तथास्यात्मा प्रहीयते

yathaivādbutayā vṛttyā niṣkramaṃ nirnibandhanam / apadaṃ jāyate sarvaṃ tathāsyātmā prahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिययोर् अपवर्गिण्योर् नानार्थसमवेतयोः । संबन्धिना विनैकेन परिच्छेदः कथं भवेत्

kriyayor apavargiṇyor nānārthasamavetayoḥ / saṃbandhinā vinaikena paricchedaḥ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा तुलायां हस्ते वा नानाद्रव्यव्यवस्थितम् । गुरुत्वं परिमीयेत कालाद् एवं क्रियागतिः

yathā tulāyāṃ haste vā nānādravyavyavasthitam / gurutvaṃ parimīyeta kālād evaṃ kriyāgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जहाति सहवृत्ताश् च क्रियाः स समवस्थिताः । व्रीहिर् यथोदकं तेन हायनाख्यां प्रपद्यते

jahāti sahavṛttāś ca kriyāḥ sa samavasthitāḥ / vrīhir yathodakaṃ tena hāyanākhyāṃ prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां वृत्तिर् या तस्य शास्वती । तया विभज्यमानो ऽसौ भजते क्रमरूपतां

pratibandhābhyanujñābhyāṃ vṛttir yā tasya śāsvatī / tayā vibhajyamāno 'sau bhajate kramarūpatāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृभेदात् तदर्थेषु प्रचयापचयौ गतः । समत्वं विषमत्वं वा स एकः प्रतिपद्यते

kartṛbhedāt tadartheṣu pracayāpacayau gataḥ / samatvaṃ viṣamatvaṃ vā sa ekaḥ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाभेदाद् यथैकस्मिंस् तक्षाद्याख्या प्रवर्तते । क्रियाभेदात् तथैकस्मिन्न् ऋत्वाद्याख्योपजायते

kriyābhedād yathaikasmiṃs takṣādyākhyā pravartate / kriyābhedāt tathaikasminn ṛtvādyākhyopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरम्भश् च क्रिया चैव निष्ठा चेत्य् अभिधीयते । धर्मान्तराणाम् अध्यास- भेदात् सदसदात्मनः

ārambhaś ca kriyā caiva niṣṭhā cety abhidhīyate / dharmāntarāṇām adhyāsa- bhedāt sadasadātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावांश् च द्व्यणुकादीनां तावान् हिमवतो ऽप्य् असौ । न ह्य् आत्मा कस्य चिद् भेत्तुं प्रचेतुं वापि शक्यते

yāvāṃś ca dvyaṇukādīnāṃ tāvān himavato 'py asau / na hy ātmā kasya cid bhettuṃ pracetuṃ vāpi śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यैस् तु भावैर् अन्येषां प्रचयः परिकल्प्यते । शनैर् इदम् इदं क्षिप्रम् इति तेन प्रतीयते

anyais tu bhāvair anyeṣāṃ pracayaḥ parikalpyate / śanair idam idaṃ kṣipram iti tena pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतश् च क्रमो नास्ति स हि भेत्तुं न शक्यते । सतो ऽपि चात्मतत्त्वं यत् तत् तथैवावतिष्ठते

asataś ca kramo nāsti sa hi bhettuṃ na śakyate / sato 'pi cātmatattvaṃ yat tat tathaivāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियोपाधिश् च सन् भूत- भविष्यद्वर्तमानताः । एकादशाभिर् आकारैर् विभक्ताः प्रतिपद्यते

kriyopādhiś ca san bhūta- bhaviṣyadvartamānatāḥ / ekādaśābhir ākārair vibhaktāḥ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतः पञ्चविधस् तत्र भविष्यंश् च चतुर्विधः । वर्तमानो द्विधाख्यात इत्य् एकादश कल्पनाः

bhūtaḥ pañcavidhas tatra bhaviṣyaṃś ca caturvidhaḥ / vartamāno dvidhākhyāta ity ekādaśa kalpanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काले निधाय स्वं रूपं प्रज्ञया यन् निगृह्यते । भावास् ततो निवर्तन्ते तत्र संक्रान्तशक्तयः

kāle nidhāya svaṃ rūpaṃ prajñayā yan nigṛhyate / bhāvās tato nivartante tatra saṃkrāntaśaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाविनां चैव यद् रूपं तस्य च प्रतिबिम्बकम् । सुनिर्मृष्ट इवादर्शे काल एवोपपद्यते

bhāvināṃ caiva yad rūpaṃ tasya ca pratibimbakam / sunirmṛṣṭa ivādarśe kāla evopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृणपर्णलतादीनि यथा स्रोतो ऽनुकर्षति । प्रवर्तयति कालो ऽपि मात्रा मात्रावतां तथा

tṛṇaparṇalatādīni yathā sroto 'nukarṣati / pravartayati kālo 'pi mātrā mātrāvatāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आविश्येवानुसंधत्ते यथा गतिमतां गतीः । वायुस् तत्रैव कालात्मा विधत्ते क्रमरूपताम्

āviśyevānusaṃdhatte yathā gatimatāṃ gatīḥ / vāyus tatraiva kālātmā vidhatte kramarūpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयनप्रविभागश् च गतीश् च ज्योतिषां ध्रुवा । निवृत्तिप्रभवाश् चैव भूतानां तन्निबन्धनाः

ayanapravibhāgaś ca gatīś ca jyotiṣāṃ dhruvā / nivṛttiprabhavāś caiva bhūtānāṃ tannibandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्राणां परिणामा ये कालवृत्त्यनुपातिनः । नक्षत्राख्या पृथक् तेषु चिह्नमात्रं तु तारकाः

mātrāṇāṃ pariṇāmā ye kālavṛttyanupātinaḥ / nakṣatrākhyā pṛthak teṣu cihnamātraṃ tu tārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुतैर् मृगशकुन्तानां स्थावराणां च वृत्तिभिः । छायादिपरिणामैश् च ऋतुधामा निरूप्यते

rutair mṛgaśakuntānāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛttibhiḥ / chāyādipariṇāmaiś ca ṛtudhāmā nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्भासोपगमो यो ऽयं क्रमवान् इव दृश्यते । अक्रमस्यापि विश्वस्य तत् कालस्य विचेष्टितम्

nirbhāsopagamo yo 'yaṃ kramavān iva dṛśyate / akramasyāpi viśvasya tat kālasya viceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरान्तिकव्यवस्थानम् अध्वाधिकरणं यथा । चिरक्षिप्रव्यवस्थानं कालाधिकरणं तथा

dūrāntikavyavasthānam adhvādhikaraṇaṃ yathā / cirakṣipravyavasthānaṃ kālādhikaraṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभिन्नस्य कालस्य व्यवहारे क्रियाकृताः । भेदा इव त्रयः सिद्धा यांल् लोको नातिवर्तते

tasyābhinnasya kālasya vyavahāre kriyākṛtāḥ / bhedā iva trayaḥ siddhā yāṃl loko nātivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य शक्तयस् तिस्रः कालस्य समवस्थिताः । यत्संबन्धेन भावानां दर्शनादर्शने सताम्

ekasya śaktayas tisraḥ kālasya samavasthitāḥ / yatsaṃbandhena bhāvānāṃ darśanādarśane satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां स किल शक्तिभ्यां भावानां वरणात्मकः । शक्तिस् तु वर्तमानाख्या भावरूपप्रकाशिनी

dvābhyāṃ sa kila śaktibhyāṃ bhāvānāṃ varaṇātmakaḥ / śaktis tu vartamānākhyā bhāvarūpaprakāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनागता जन्मशक्तेः शक्तिर् अप्रतिबन्धिका । अतीताख्या तु या शक्तिस् तया जन्म विरुध्यते

anāgatā janmaśakteḥ śaktir apratibandhikā / atītākhyā tu yā śaktis tayā janma virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमःप्रकाशवत् त्व् एते त्रयो ऽध्वानो व्यवस्थिताः । अक्रमास् तेषु भावानां क्रमः समुपलभ्यते

tamaḥprakāśavat tv ete trayo 'dhvāno vyavasthitāḥ / akramās teṣu bhāvānāṃ kramaḥ samupalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ तु तत्र तमोरूपाव् एकस्यालोकवत् स्थितिः । अतीतम् अपि केषां चित् पुनर् विपरिवर्तते

dvau tu tatra tamorūpāv ekasyālokavat sthitiḥ / atītam api keṣāṃ cit punar viparivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगपद् वर्तमानत्वं तद्धर्मा प्रतिपद्यते । केषां चिद् वर्तमानत्वाच् चैति तद्वद् अतीतताम्

yugapad vartamānatvaṃ taddharmā pratipadyate / keṣāṃ cid vartamānatvāc caiti tadvad atītatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुपकाराद् आक्षिप्तो वर्तमानत्वम् आगतः । शान्तहेतूपकारः सन् पुनर् नोपैति दर्शनम्

hetupakārād ākṣipto vartamānatvam āgataḥ / śāntahetūpakāraḥ san punar nopaiti darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे एव कालस्य विभोः केषां चिच् छक्तिवर्त्मनी । करोति याभ्यां भावानाम् उन्मीलननिमीलने

dve eva kālasya vibhoḥ keṣāṃ cic chaktivartmanī / karoti yābhyāṃ bhāvānām unmīlananimīlane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलाभिः पृथगर्थाभिः प्रविभक्तं स्वभावतः । के चिद् बुद्ध्यनुसंहार- लक्षणं तं प्रचक्षते

kalābhiḥ pṛthagarthābhiḥ pravibhaktaṃ svabhāvataḥ / ke cid buddhyanusaṃhāra- lakṣaṇaṃ taṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानानुगतशक्तिं वा बाह्यं वा सत्यतः स्थितम् । कालात्मानम् अनाश्रित्य व्यवहर्तुं न शक्यते

jñānānugataśaktiṃ vā bāhyaṃ vā satyataḥ sthitam / kālātmānam anāśritya vyavahartuṃ na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिस्रो भावस्य भावस्य केषां चिद् भावशक्तयः । ताभिः स्वशक्तिभिः सर्वं सदैवास्ति च नास्ति च

tisro bhāvasya bhāvasya keṣāṃ cid bhāvaśaktayaḥ / tābhiḥ svaśaktibhiḥ sarvaṃ sadaivāsti ca nāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वाद् अव्यतिरेकेण तास् तिस्रो ऽपि व्यवस्थिताः । क्रमस् तास् तदभेदाच् च सदसत्त्वं न भिद्यते

sattvād avyatirekeṇa tās tisro 'pi vyavasthitāḥ / kramas tās tadabhedāc ca sadasattvaṃ na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनादर्शनेनैकं दृष्टादृष्टं तद् एव तु । अध्वनाम् एकता नास्ति न च किं चिन् निवर्तते

darśanādarśanenaikaṃ dṛṣṭādṛṣṭaṃ tad eva tu / adhvanām ekatā nāsti na ca kiṃ cin nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्त्यात्मदेवतापक्षैर् भिन्नं कालस्य दर्शनम् । प्रथमं तद् अविद्यायां यद् विद्यायां न विद्यते

śaktyātmadevatāpakṣair bhinnaṃ kālasya darśanam / prathamaṃ tad avidyāyāṃ yad vidyāyāṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदे यदि कालस्य ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु । दृश्यते भेदनिर्भासः स चिरक्षिप्रबुद्धिवत्

abhede yadi kālasya hrasvadīrghaplutādiṣu / dṛśyate bhedanirbhāsaḥ sa cirakṣiprabuddhivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वदीर्घप्लुतावृत्त्या नालिकासलिलादिषु । कथं प्रचययोगः स्यात् कल्पनामात्रहेतुकः

hrasvadīrghaplutāvṛttyā nālikāsalilādiṣu / kathaṃ pracayayogaḥ syāt kalpanāmātrahetukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिव्यक्तिनिमित्तस्य प्रचयेन प्रचीयते । अभिन्नम् अपि शब्दस्य तत्त्वम् अप्रचयात्मकम्

abhivyaktinimittasya pracayena pracīyate / abhinnam api śabdasya tattvam apracayātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मात्रातुरीयस्य भेदो दाशतयस्य वा । परिमाणविकल्पेन शब्दात्मनि न विद्यते

evaṃ mātrāturīyasya bhedo dāśatayasya vā / parimāṇavikalpena śabdātmani na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुनिष्पादिकल्पेन ये ऽन्तराल इव स्थिताः । शब्दास् ते प्रतिपत्तॄणाम् उपायाः प्रतिपत्तये

anuniṣpādikalpena ye 'ntarāla iva sthitāḥ / śabdās te pratipattṝṇām upāyāḥ pratipattaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टम् अवधिं तं तम् उपादाय प्रकल्पते । कालः कालवताम् एकः क्षणमासर्तुभेदभाक्

viśiṣṭam avadhiṃ taṃ tam upādāya prakalpate / kālaḥ kālavatām ekaḥ kṣaṇamāsartubhedabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्यवग्रहभेदाच् च व्यवहारात्मनि स्थितः । तावान् एव क्षणः कालो युगमन्वन्तराणि वा

buddhyavagrahabhedāc ca vyavahārātmani sthitaḥ / tāvān eva kṣaṇaḥ kālo yugamanvantarāṇi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां नालिकाविवराश्रिते । यद् अम्भसि प्रक्षरणं तत् कालस्यैव चेष्टितम्

pratibandhābhyanujñābhyāṃ nālikāvivarāśrite / yad ambhasi prakṣaraṇaṃ tat kālasyaiva ceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पे महति वा छिद्रे तत्संबन्धे न भिद्यते । कालस्य वृत्तिर् आत्मापि तम् एवास्यानुवर्तते

alpe mahati vā chidre tatsaṃbandhe na bhidyate / kālasya vṛttir ātmāpi tam evāsyānuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्रीड इव कालस्य दृश्यते यः स्वशक्तिभिः । बहुरूपस्य भावेषु बहुधा तेन भिद्यते

ākrīḍa iva kālasya dṛśyate yaḥ svaśaktibhiḥ / bahurūpasya bhāveṣu bahudhā tena bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वचिसारस्य वा वृद्धिं तृणराजस्य वा दधत् । तावत् तद्वृद्धियोगेन कालतत्त्वं विकल्पते

tvacisārasya vā vṛddhiṃ tṛṇarājasya vā dadhat / tāvat tadvṛddhiyogena kālatattvaṃ vikalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतिक्रमे ऽपि मात्राणां तस्य नास्ति व्यतिक्रमः । न गन्तृगतिभेदेन मार्गभेदो ऽस्ति कश् चन

vyatikrame 'pi mātrāṇāṃ tasya nāsti vyatikramaḥ / na gantṛgatibhedena mārgabhedo 'sti kaś cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदयास्तमयावृत्त्या ज्योतिषां लोकसिद्धया । कालस्याव्यतिपाते ऽपि ताद्धर्म्यम् इव लक्ष्यते

udayāstamayāvṛttyā jyotiṣāṃ lokasiddhayā / kālasyāvyatipāte 'pi tāddharmyam iva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यग्रहनक्षत्र- परिस्पन्दम् अथापरे । भिन्नम् आवृत्तिभेदेन कालं कालविदो विदुः

ādityagrahanakṣatra- parispandam athāpare / bhinnam āvṛttibhedena kālaṃ kālavido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियान्तरपरिच्छेद- प्रवृत्ता या क्रियां प्रति । निर्ज्ञातपरिमाणा सा काल इत्य् अभिधीयते

kriyāntarapariccheda- pravṛttā yā kriyāṃ prati / nirjñātaparimāṇā sā kāla ity abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञाने रूपस्य संक्रान्तिर् ज्ञानेनैवानुसंहृतिः । अतः क्रियान्तराभावे सा क्रिया काल इष्यते

jñāne rūpasya saṃkrāntir jñānenaivānusaṃhṛtiḥ / ataḥ kriyāntarābhāve sā kriyā kāla iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतो घट इतीयं च सत्ताया एव भूतता । भूता सत्तेति सत्तायाः सत्ता भूताभिधीयते

bhūto ghaṭa itīyaṃ ca sattāyā eva bhūtatā / bhūtā satteti sattāyāḥ sattā bhūtābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परतो भिद्यते सर्वम् आत्मा तु न विकल्प्यते । पर्वतादिस्थितिस् तस्मात् पररूपेण भिद्यते

parato bhidyate sarvam ātmā tu na vikalpyate / parvatādisthitis tasmāt pararūpeṇa bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धभेदा व्यापारा विरूपावयवक्रियाः । साहचर्येण भिद्यन्ते सरूपावयवक्रियाः

prasiddhabhedā vyāpārā virūpāvayavakriyāḥ / sāhacaryeṇa bhidyante sarūpāvayavakriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*व्यवधानम् इवोपैति निवृत्त इव दृश्यते । क्रियासमूहो भुज्यादिर् अन्तरालप्रवृत्तिभिः

*vyavadhānam ivopaiti nivṛtta iva dṛśyate / kriyāsamūho bhujyādir antarālapravṛttibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*न च विच्छिन्नरूपो ऽपि सो ऽविरामान् निवर्तते । सर्वैव हि क्रियान्येन सम्कीर्णेवोपलभ्यते

*na ca vicchinnarūpo 'pi so 'virāmān nivartate / sarvaiva hi kriyānyena samkīrṇevopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*तदन्तरालदृष्टा वा सर्वैवावयवक्रिया *। सादृश्यात् सति भेदे तु तदङ्गत्वेन गृह्यते

*tadantarāladṛṣṭā vā sarvaivāvayavakriyā */ sādṛśyāt sati bhede tu tadaṅgatvena gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद् असद् वापि वस्तु स्यात् तृतीयं नास्ति किं चन । तेन भूतभविष्यन्तौ मुक्त्वा मध्यं न विद्यते

sad asad vāpi vastu syāt tṛtīyaṃ nāsti kiṃ cana / tena bhūtabhaviṣyantau muktvā madhyaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वृत्तिरूपम् एकस्य भेदाभावान् न कल्पते । सद् असद् वापि तेनैकं क्रमरूपं कथं भवेत्

nirvṛttirūpam ekasya bhedābhāvān na kalpate / sad asad vāpi tenaikaṃ kramarūpaṃ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां चानवस्थानाद् एकम् एवोपलभ्यते । यथोपलब्धि स्मरणं तत्र चाप्य् उपपद्यते

bahūnāṃ cānavasthānād ekam evopalabhyate / yathopalabdhi smaraṇaṃ tatra cāpy upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदसद्रूपम् एकं स्याद् सर्वस्यैकत्वकल्पने । निर्वृत्तिरूपं निर्वृत्तेः सामान्यम् अथ वा भवेत्

sadasadrūpam ekaṃ syād sarvasyaikatvakalpane / nirvṛttirūpaṃ nirvṛtteḥ sāmānyam atha vā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्योत्पत्तौ समर्थं वा स्वेन धर्मेण तत् तथा । आत्मतत्त्वेन गृह्येत सा चास्मिन् वर्तमानता

kāryotpattau samarthaṃ vā svena dharmeṇa tat tathā / ātmatattvena gṛhyeta sā cāsmin vartamānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाप्रबन्धरूपं यद् अध्यात्मं विनिगृह्यते । संक्रान्तरूपम् एकत्र ताम् आहुर् वर्तमानताम्

kriyāprabandharūpaṃ yad adhyātmaṃ vinigṛhyate / saṃkrāntarūpam ekatra tām āhur vartamānatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियातिपत्तिर् अत्यन्तं क्रियानुत्पत्तिलक्षणा । न च भूतम् अनुत्पन्नं न भविष्यत् तथाविधम्

kriyātipattir atyantaṃ kriyānutpattilakṣaṇā / na ca bhūtam anutpannaṃ na bhaviṣyat tathāvidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग् विरुद्धक्रियोत्पादान् निर्वृत्ते वा विरोधिनि । व्यापारे ऽवधिभेदेन विषयस् तत्र भिद्यते

prāg viruddhakriyotpādān nirvṛtte vā virodhini / vyāpāre 'vadhibhedena viṣayas tatra bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यभिचारे निमित्तस्य साधुत्वं न प्रकल्पते । भाव्य् आसीद् इति सूत्रेण तत् काले ऽन्यत्र शिष्यते

vyabhicāre nimittasya sādhutvaṃ na prakalpate / bhāvy āsīd iti sūtreṇa tat kāle 'nyatra śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकाल एव साधुत्वे कालभेदे गतिः कथम् । वाक्यार्थाद् अतदर्थेषु विशिष्टत्वं न सिध्यति

svakāla eva sādhutve kālabhede gatiḥ katham / vākyārthād atadartheṣu viśiṣṭatvaṃ na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्थश् चेद् अवयवो भाविनो भूततागतिः । न स्याद् अत्यन्तभूतत्वम् एवैकं तत्र संभवेत्

tadarthaś ced avayavo bhāvino bhūtatāgatiḥ / na syād atyantabhūtatvam evaikaṃ tatra saṃbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टकालता पूर्वं तथापि तु विशेषणे । आश्रयात् सो ऽन्तरङ्गत्वात् तत्र साधुर् भविष्यति

viśiṣṭakālatā pūrvaṃ tathāpi tu viśeṣaṇe / āśrayāt so 'ntaraṅgatvāt tatra sādhur bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमिश्र एव प्रक्रान्तः स पदार्थस् तथाविधः । केवलस्य विमिश्रत्वं नित्ये ऽर्थे नोपपद्यते

āmiśra eva prakrāntaḥ sa padārthas tathāvidhaḥ / kevalasya vimiśratvaṃ nitye 'rthe nopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धे च काले व्याख्यातम् आमिश्रे न प्रसिध्यति । साधुत्वम् अयथाकालं तत् सूत्रेणोपदिश्यते

śuddhe ca kāle vyākhyātam āmiśre na prasidhyati / sādhutvam ayathākālaṃ tat sūtreṇopadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आख्यातपदवाच्ये ऽर्थे निर्वर्त्यत्वात् प्रधानता । विशेषणं तदाक्षेपात् तत्काले व्यवतिष्ठते

ākhyātapadavācye 'rthe nirvartyatvāt pradhānatā / viśeṣaṇaṃ tadākṣepāt tatkāle vyavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रत्ययानुकारो वा शब्दव्यापार एव वा । अध्यस्यते विरुद्धे ऽर्थे न च तेन विरुध्यते

saṃpratyayānukāro vā śabdavyāpāra eva vā / adhyasyate viruddhe 'rthe na ca tena virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतं भविष्यद् इत्य् एतौ प्रत्ययौ वर्तमानताम् । अत्यजन्तौ प्रपद्येते विरुद्धाश्रयरूपताम्

bhūtaṃ bhaviṣyad ity etau pratyayau vartamānatām / atyajantau prapadyete viruddhāśrayarūpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वनो वर्तमानस्य विषयेण भविष्यता । भाष्ये भविष्यत्कालेति कार्यार्थं व्यपदिश्यते

adhvano vartamānasya viṣayeṇa bhaviṣyatā / bhāṣye bhaviṣyatkāleti kāryārthaṃ vyapadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छा चिकीर्शतीत्य् अत्र स्वकालम् अनुरुध्यते । भविष्यति प्रकृत्यर्थे तत्कालं नानुरुध्यते

icchā cikīrśatīty atra svakālam anurudhyate / bhaviṣyati prakṛtyarthe tatkālaṃ nānurudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशास्यमानतन्त्रत्वाद् आशंसायां विपर्ययः । प्रयोक्तृधर्मः शब्दार्थे शब्दैर् एवानुशज्यते

āśāsyamānatantratvād āśaṃsāyāṃ viparyayaḥ / prayoktṛdharmaḥ śabdārthe śabdair evānuśajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्छालिबीजसंयोगे वर्तते निष्पदिर् यदा । तत्रावयववृत्तित्वाद् भविष्यत्प्रतिषेधनम्

apchālibījasaṃyoge vartate niṣpadir yadā / tatrāvayavavṛttitvād bhaviṣyatpratiṣedhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलप्रसवरूपे तु निष्पदौ भूतकालता । धर्मान्तरेषु तद् रूपम् अध्यस्य परिकल्प्यते

phalaprasavarūpe tu niṣpadau bhūtakālatā / dharmāntareṣu tad rūpam adhyasya parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपयुक्ते निमित्तानां व्यापारे फलसिद्धये । तत्र रूपं यद् अध्यस्तं तत्कालं तत् प्रतीयते

upayukte nimittānāṃ vyāpāre phalasiddhaye / tatra rūpaṃ yad adhyastaṃ tatkālaṃ tat pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्पत्ताव् अवधिः कश् चित् कश् चित् प्रतिविवक्षितः । हेतुजन्मव्यपेक्षातः फलजन्मेति चोच्यते

niṣpattāv avadhiḥ kaś cit kaś cit prativivakṣitaḥ / hetujanmavyapekṣātaḥ phalajanmeti cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबहिःसाधनाधीना सिद्धिर् यत्र विवक्षिता । तत् साधनान्तराभावात् सिद्धम् इत्य् अपदिश्यते

abahiḥsādhanādhīnā siddhir yatra vivakṣitā / tat sādhanāntarābhāvāt siddham ity apadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अवधिभेदेन सिद्धा मुख्यैव भूतता । अनागतत्वम् अस्तित्वं हेतुधर्मव्यपेक्षणे

tasmād avadhibhedena siddhā mukhyaiva bhūtatā / anāgatatvam astitvaṃ hetudharmavyapekṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सताम् इन्द्रियसंबन्धात् सैव सत्ता विशिष्यते । भेदेन व्यवहारो हि वस्त्वन्तरनिबन्धनः

satām indriyasaṃbandhāt saiva sattā viśiṣyate / bhedena vyavahāro hi vastvantaranibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तित्वं वस्तुमात्रस्य बुद्ध्या तु परिगृह्यते । यः समासादनाद् भेदः स तत्र न विवक्षितः

astitvaṃ vastumātrasya buddhyā tu parigṛhyate / yaḥ samāsādanād bhedaḥ sa tatra na vivakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगाद् वा स्त्रीत्वपुंस्त्वाभ्यां न किं चिद् अवतिष्ठते । स्वस्मिन्न् आत्मनि तत्रान्यद् भूतं भावि च कथ्यते

yogād vā strītvapuṃstvābhyāṃ na kiṃ cid avatiṣṭhate / svasminn ātmani tatrānyad bhūtaṃ bhāvi ca kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.