Asvaghosa: Buddhacarita 10

स राजवत्सः पृथुपीनवक्षास्तौ हव्यमन्त्राधिकृतौ विहाय । उत्तीर्य गङ्गां प्रचलत्तरङ्गां श्रीमद्गृहं राजगृहं जगाम

sa rājavatsaḥ pṛthupīnavakṣāstau havyamantrādhikṛtau vihāya / uttīrya gaṅgāṃ pracalattaraṅgāṃ śrīmadgṛhaṃ rājagṛhaṃ jagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलैः सुगुप्तं च विभूषितं च धृतं च पूतं च शिवैस्तपोदैः । पञ्चाचलाङ्कं नगरं प्रपेदे शान्तः स्वयंभूरिव नाकपृष्ठम्

śailaiḥ suguptaṃ ca vibhūṣitaṃ ca dhṛtaṃ ca pūtaṃ ca śivaistapodaiḥ / pañcācalāṅkaṃ nagaraṃ prapede śāntaḥ svayaṃbhūriva nākapṛṣṭham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाम्भीर्यमोजश्च निशाम्य तस्य वपुश्च दीप्तं पुरुषानतीत्य । विसिस्मिये तत्र जनस्तदानीं स्थाणूव्रतस्येव वृषाध्वजास्य

gāmbhīryamojaśca niśāmya tasya vapuśca dīptaṃ puruṣānatītya / visismiye tatra janastadānīṃ sthāṇūvratasyeva vṛṣādhvajāsya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं प्रेक्ष्य यो ऽन्येन ययौ स तस्थौ यस्तत्र तस्थौ पथि सो ऽन्वगच्छत् । द्रुतं ययौ यः स जगाम धीरं यः कश्चिदास्ते स्म स चोत्पपात

taṃ prekṣya yo 'nyena yayau sa tasthau yastatra tasthau pathi so 'nvagacchat / drutaṃ yayau yaḥ sa jagāma dhīraṃ yaḥ kaścidāste sma sa cotpapāta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चित्तमानर्च जनः कराभ्यां सत्कृत्य कश्चिच्छिरसा ववन्दे । स्निग्धेन कश्चिद्वचसाभ्यनन्दनैनं जगामाप्रतिपूज्य कश्चित्

kaścittamānarca janaḥ karābhyāṃ satkṛtya kaścicchirasā vavande / snigdhena kaścidvacasābhyanandanainaṃ jagāmāpratipūjya kaścit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं जिह्रियुः प्रेक्ष्य विचित्रवेषाः प्रकीर्णवाचः पथि मौनमीयुः । धर्मस्य साक्षादिव संनिकर्षे न कश्चिदन्यायमतिर्बभूव

taṃ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunamīyuḥ / dharmasya sākṣādiva saṃnikarṣe na kaścidanyāyamatirbabhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यक्रियाणामपि राजमार्गे स्त्रीणां नृणां वा बहुमानपूर्वम् । तं देवकल्पं नरदेवसूनुं निरीक्षमाणा न ततर्प दृष्टिः

anyakriyāṇāmapi rājamārge strīṇāṃ nṛṇāṃ vā bahumānapūrvam / taṃ devakalpaṃ naradevasūnuṃ nirīkṣamāṇā na tatarpa dṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रुवौ ललाटं मुखमीक्षणे वा वपुः करौ वा चरणौ गतिं वा । यदेव यस्तस्य ददर्श तत्र तदेव तस्याथ बबन्ध चक्षुः

bhruvau lalāṭaṃ mukhamīkṣaṇe vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṃ vā / yadeva yastasya dadarśa tatra tadeva tasyātha babandha cakṣuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा च सोर्णभ्रुवमायताक्षं ज्वलच्छरीरं शुभजालहस्तम् । त भिक्षुवेषं क्षितिपालनार्ह संचुक्षुभे राजगृहस्य लक्ष्मीः

dṛṣṭvā ca sorṇabhruvamāyatākṣaṃ jvalaccharīraṃ śubhajālahastam / ta bhikṣuveṣaṃ kṣitipālanārha saṃcukṣubhe rājagṛhasya lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेण्यो ऽथ भर्ता मगधाजिरस्य बाह्याद्विमानाद्विपुलं जनौघम् । ददर्श पप्रच्छ च तस्य हेतुं ततस्तमस्मै पुरुषः शशंस

śreṇyo 'tha bhartā magadhājirasya bāhyādvimānādvipulaṃ janaugham / dadarśa papraccha ca tasya hetuṃ tatastamasmai puruṣaḥ śaśaṃsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं परं वा पृथिवीश्रियं वा विप्रैर्य उक्तो ऽधिगमिष्यतीति । स एष शाक्याधिपतेस्तनूजो निरीक्ष्यते प्रव्रजितो जनेन

jñānaṃ paraṃ vā pṛthivīśriyaṃ vā viprairya ukto 'dhigamiṣyatīti / sa eṣa śākyādhipatestanūjo nirīkṣyate pravrajito janena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः श्रुतार्थो मनसागतास्थो राजा बभाषे पुरुषं तमेव । विज्ञायतां क्व प्रतिगच्छतीति तथेत्यथैनं पुरुषो ऽन्वगच्छत्

tataḥ śrutārtho manasāgatāstho rājā babhāṣe puruṣaṃ tameva / vijñāyatāṃ kva pratigacchatīti tathetyathainaṃ puruṣo 'nvagacchat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलोलचक्षुर्युगमात्रदर्शी निवृत्तवाग्यन्त्रितमन्दगामी । चचार भिक्षां स तु भिक्षुवर्यो निधाय गात्राणि चलं च चेतः

alolacakṣuryugamātradarśī nivṛttavāgyantritamandagāmī / cacāra bhikṣāṃ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṃ ca cetaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रस्रवणं विविक्तम् । न्यायेन तत्राभ्यवहृत्य चैनन्महीधरं पाण्डवमारुरोह

ādāya bhaikṣaṃ ca yathopapannaṃ yayau gireḥ prasravaṇaṃ viviktam / nyāyena tatrābhyavahṛtya cainanmahīdharaṃ pāṇḍavamāruroha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नवौ लोध्रवनोपगूढे मयूरनादप्रतिपुर्णकुञ्जे । काषायवासाः स बभौ नृसूर्यो यथोदयस्योपरि बालसूर्यः

tasminnavau lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipurṇakuñje / kāṣāyavāsāḥ sa babhau nṛsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैनमालोक्य स राजभृत्यः श्रेण्याय राज्ञे कथयांचकार । संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यात्तत्र प्रतस्थे निभृतानुयात्रः

tatrainamālokya sa rājabhṛtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṃcakāra / saṃśrutya rājā sa ca bāhumānyāttatra pratasthe nibhṛtānuyātraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पाण्डवं पाण्डवतुल्यवीर्यः शैलोत्तमं शैलसमानवर्ष्मा । मौलीधरः सिंहगतिर्नृसिंहश्चलत्सटः सिंह इवारुरोह

sa pāṇḍavaṃ pāṇḍavatulyavīryaḥ śailottamaṃ śailasamānavarṣmā / maulīdharaḥ siṃhagatirnṛsiṃhaścalatsaṭaḥ siṃha ivāruroha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्म तस्योपरि शृङ्गभूतं शान्तेन्द्रियं पश्यति बोधिसत्त्वम् । पर्यङ्कमास्थाय विरोचमानं शशाङ्कमुद्यन्तमिवाभ्रकुञ्जात्

tataḥ sma tasyopari śṛṅgabhūtaṃ śāntendriyaṃ paśyati bodhisattvam / paryaṅkamāsthāya virocamānaṃ śaśāṅkamudyantamivābhrakuñjāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं रुपलक्ष्म्या च शमेन चैव धर्मस्य निर्माणमिवोपविष्टम् । सविस्मयः प्रश्रयवान्नरेन्द्रः स्वयंभूवं शक्र इवोपतस्थे

taṃ rupalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇamivopaviṣṭam / savismayaḥ praśrayavānnarendraḥ svayaṃbhūvaṃ śakra ivopatasthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं न्यायतो न्यायविदां वरिष्ठं समेत्य पप्रच्छ च धातुसाम्यम् । स चाप्यवोचत्सदृशेन साम्ना नृपं मनःस्वास्थ्यमनामयं च

taṃ nyāyato nyāyavidāṃ variṣṭhaṃ sametya papraccha ca dhātusāmyam / sa cāpyavocatsadṛśena sāmnā nṛpaṃ manaḥsvāsthyamanāmayaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शुचौ वारणकर्णनीले शिलातले संनिषसाद राजा । उपोपविश्यानुमतश्च तस्य भावं विजिज्ञासुरिदं बभाषे

tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale saṃniṣasāda rājā / upopaviśyānumataśca tasya bhāvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतिः परा मे भवतः कुलेन क्रमागता चैव परीक्षिता च । जाता विवक्षा स्ववयो यतो मे तस्मादिदं स्नेहवचो निबोध

prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca / jātā vivakṣā svavayo yato me tasmādidaṃ snehavaco nibodha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यपूर्व विपुलं कुलं ते नवं वयो दीप्तमिदं वपुश्च । कस्मादियं ते मतिरक्रमेण भैक्षाक एवाभिरता न राज्ये

ādityapūrva vipulaṃ kulaṃ te navaṃ vayo dīptamidaṃ vapuśca / kasmādiyaṃ te matirakrameṇa bhaikṣāka evābhiratā na rājye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रं हि ते लोहितचन्दनार्हं काषायसंश्लेषमनर्हमेतत् । हस्तः प्रजापालनयोग्य एष भोक्तुं न चार्हः परदत्तमन्नम्

gātraṃ hi te lohitacandanārhaṃ kāṣāyasaṃśleṣamanarhametat / hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṃ na cārhaḥ paradattamannam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सौम्य राज्यं यदि पैतृकं त्वं स्नेहात्पितुर्नेच्छसि विक्रमेण । न च क्रमं मर्षयितुं मतिस्ते भुङ्क्ष्वार्धमस्माद्विषयस्य शीघ्रम्

tatsaumya rājyaṃ yadi paitṛkaṃ tvaṃ snehātpiturnecchasi vikrameṇa / na ca kramaṃ marṣayituṃ matiste bhuṅkṣvārdhamasmādviṣayasya śīghram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं हि न स्यात्स्वजनावमर्दः कालक्रमेणापि शमश्रया श्रीः । तस्मात्कुरुष्व प्रणयं मयि त्वं सद्भिः सहीया हि सतां समृद्धिः

evaṃ hi na syātsvajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ / tasmātkuruṣva praṇayaṃ mayi tvaṃ sadbhiḥ sahīyā hi satāṃ samṛddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ त्विदानी कुलगर्वितत्वादस्मासु विश्रम्भगुणो न ते ऽस्ति । व्यूढान्यनीकानि विगाह्य बाणैर्मया सहायेन परान् जिगीष

atha tvidānī kulagarvitatvādasmāsu viśrambhaguṇo na te 'sti / vyūḍhānyanīkāni vigāhya bāṇairmayā sahāyena parān jigīṣa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्बुद्धिमत्रान्यतरां वृणीष्व धर्मार्थकामान्विधिवद्भजस्व । व्यत्यस्य रागादिह हि त्रिवर्ग प्रेत्येह च भ्रंशमवाप्नुवन्ति

tadbuddhimatrānyatarāṃ vṛṇīṣva dharmārthakāmānvidhivadbhajasva / vyatyasya rāgādiha hi trivarga pretyeha ca bhraṃśamavāpnuvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ह्यर्थधर्मौ परिपीड्य कामः स्याद्धर्मकामौ परिभूय चार्थः । कामार्थयोश्चोपरमेण धर्मस्त्याज्यः स कृत्स्नो यदि काङ्क्षितो ऽर्थः

yo hyarthadharmau paripīḍya kāmaḥ syāddharmakāmau paribhūya cārthaḥ / kāmārthayoścoparameṇa dharmastyājyaḥ sa kṛtsno yadi kāṅkṣito 'rthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्त्रिवर्गस्य निषेवणेन त्वं रूपमेतत्सफलं कुरुष्व । धर्मार्थकामाधिगमं ह्यनूनं नृणामनूनं पुरुषार्थमाहुः

tasmāttrivargasya niṣevaṇena tvaṃ rūpametatsaphalaṃ kuruṣva / dharmārthakāmādhigamaṃ hyanūnaṃ nṛṇāmanūnaṃ puruṣārthamāhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निष्फलौ नार्हसि कर्तुमेतौ पीनौ भुजौ चापविकर्षणार्हौ । मान्धातृवज्जेतुमिमौ हि योग्यौ लोकानपि त्रीनिह किं पुनर्गाम्

tanniṣphalau nārhasi kartumetau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau / māndhātṛvajjetumimau hi yogyau lokānapi trīniha kiṃ punargām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहेन खल्वेतदहं ब्रवीमि नैश्वर्यरागेण न विस्मयेन । इमं हि दृष्ट्वा तव भिक्षुवेषं जातानुकम्पो ऽस्म्यपि चागताश्रुः

snehena khalvetadahaṃ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena / imaṃ hi dṛṣṭvā tava bhikṣuveṣaṃ jātānukampo 'smyapi cāgatāśruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्स्ववंशप्रतिरूप रूपं न ते जराभ्येत्यभिभूय भूयः । तद्भुङ्क्ष्व भिक्षाश्रमकाम कामान् काले ऽसि कर्ता प्रियधर्म धर्मम्

yāvatsvavaṃśapratirūpa rūpaṃ na te jarābhyetyabhibhūya bhūyaḥ / tadbhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmān kāle 'si kartā priyadharma dharmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्नोति जीर्णः खलु धर्ममाप्तुं कामोपभोगेष्वगतिर्जरायाः । अतश्च यूनः कथयन्ति कामान्मध्यस्य वित्तं स्थविरस्य धर्मम्

śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmamāptuṃ kāmopabhogeṣvagatirjarāyāḥ / ataśca yūnaḥ kathayanti kāmānmadhyasya vittaṃ sthavirasya dharmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मस्य चार्थस्य च जीवलोके प्रत्यर्थिभुतानि हि यौवनानि । संरक्ष्यमाणान्यपि दुर्ग्रहाणि कामा यतस्तेन पथा हरन्ति

dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhutāni hi yauvanāni / saṃrakṣyamāṇānyapi durgrahāṇi kāmā yatastena pathā haranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयांसि जीर्णानि विमर्शवन्ति धीराण्यवस्थानपरायणानि । अल्पेन यत्नेन शमात्मकानि भवन्त्यगत्यैव च लज्जया च

vayāṃsi jīrṇāni vimarśavanti dhīrāṇyavasthānaparāyaṇāni / alpena yatnena śamātmakāni bhavantyagatyaiva ca lajjayā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च लोलं विषयप्रधानं प्रमत्तमक्षान्तमदीर्घदर्शि । बहुच्छलं यौवनमभ्यतीत्य निस्तीर्य कान्तारमिवाश्वसन्ति

ataśca lolaṃ viṣayapradhānaṃ pramattamakṣāntamadīrghadarśi / bahucchalaṃ yauvanamabhyatītya nistīrya kāntāramivāśvasanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादधीरं चपलप्रमादि नवं वयस्तावदिदं व्यपैतु । कामस्य पूर्व हि वयः शरव्यं न शक्यते रक्षितुमिन्द्रियेभ्यः

tasmādadhīraṃ capalapramādi navaṃ vayastāvadidaṃ vyapaitu / kāmasya pūrva hi vayaḥ śaravyaṃ na śakyate rakṣitumindriyebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथो चिकीर्षा तव धर्म एव यजस्व यज्ञं कुलधर्म एषः । यज्ञैरधिष्ठाय हि नागपृष्ठं ययौ मरुत्वानपि नाकपृष्ठम्

atho cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṃ kuladharma eṣaḥ / yajñairadhiṣṭhāya hi nāgapṛṣṭhaṃ yayau marutvānapi nākapṛṣṭham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णकेयूरविदष्टबाहवो मणिप्रदीपोज्ज्वलचित्रमौलयः । नृपर्षयस्तां हि गतिं गता मखैः श्रमेण यामेव महर्षयो ययुः

suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ / nṛparṣayastāṃ hi gatiṃ gatā makhaiḥ śrameṇa yāmeva maharṣayo yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं मगधपतिर्वचो बभाषे यः सम्यग्वलाभिदिव ब्रुवन् बभासे । तच्छ्रुत्वा न स विचचाल राजसूनुः कैलासो गिरिरिव नैकचित्रसानुः

ityevaṃ magadhapatirvaco babhāṣe yaḥ samyagvalābhidiva bruvan babhāse / tacchrutvā na sa vicacāla rājasūnuḥ kailāso giririva naikacitrasānuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.