Asvaghosa: Buddhacarita 12

ततः शमविहारस्य मुनेरिक्ष्वाकुचन्द्रमाः । अराडस्याश्रमं भेजे वपुषा पूरयन्निव

tataḥ śamavihārasya munerikṣvākucandramāḥ / arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayanniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कालामसगोत्रेण तेनालोक्यैव दूरतः । उच्चैः स्वागतमित्युक्तः समीपमुपजग्मिवान्

sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ / uccaiḥ svāgatamityuktaḥ samīpamupajagmivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावुभौ न्यायतः पृष्ट्वा धातुसाम्यं परस्परम् । दारव्योर्मेध्ययोर्वृष्योः शुचौ देशे निषेदतुः

tāvubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam / dāravyormedhyayorvṛṣyoḥ śucau deśe niṣedatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमासीनं नृपसुतं सो ऽब्रवीन्मुनिसत्तमः । बहुमानविशालाभ्यां दर्शनाभ्यां पिबन्निव

tamāsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīnmunisattamaḥ / bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibanniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रान्तो भवनादसि । छित्त्वा स्नेहमयं पाशं पाशं दृप्त इव द्विपः

viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanādasi / chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथा धृतिमच्चैव प्राज्ञं चैव मनस्तव । यस्त्वं प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विषफलामिव

sarvathā dhṛtimaccaiva prājñaṃ caiva manastava / yastvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाश्चर्य जीर्णवयसो यज्जग्मुः पार्थिवा वनम् । अपत्येभ्यः श्रियं दत्त्वा भुक्तोच्छिष्टामिव स्रजम्

nāścarya jīrṇavayaso yajjagmuḥ pārthivā vanam / apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭāmiva srajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं मे मतमाश्चर्यं नवे वयसि यद्भवान् । अभुक्त्वैव श्रियं प्राप्तः स्थितो विषयगोचरे

idaṃ me matamāścaryaṃ nave vayasi yadbhavān / abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विज्ञातुमिमं धर्म परमं भाजनं भवान् । ज्ञानप्लमवधिष्ठाय शीघ्रं दुःखार्णवं तर

tadvijñātumimaṃ dharma paramaṃ bhājanaṃ bhavān / jñānaplamavadhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्ये यद्यपि विज्ञाते शास्त्रं कालेन वर्ण्यते । गाम्भीर्याद्व्यवसायाच्च न परीक्ष्यो भवान्मम

śiṣye yadyapi vijñāte śāstraṃ kālena varṇyate / gāmbhīryādvyavasāyācca na parīkṣyo bhavānmama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वाक्यमराडस्य विज्ञाय स नरर्षभः । बभूव परमप्रीतः प्रोवाचोत्तरमेव च

iti vākyamarāḍasya vijñāya sa nararṣabhaḥ / babhūva paramaprītaḥ provācottarameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरक्तस्यापि यदिदं सौमुख्यं भवतः परम् । अकृतार्थो ऽप्यनेनास्मि कृतार्थ इव संप्रति

viraktasyāpi yadidaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param / akṛtārtho 'pyanenāsmi kṛtārtha iva saṃprati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिदृक्षुरिव हि ज्योतिर्यियासुरिव दैशिकम् । त्वद्दर्शनमहं मन्ये तितीर्षुरिव च प्लवम्

didṛkṣuriva hi jyotiryiyāsuriva daiśikam / tvaddarśanamahaṃ manye titīrṣuriva ca plavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादर्हसि तद्वक्तुं वक्तव्यं यदि मन्यसे । जरामरणरोगेभ्यो यथायं परिमुच्यते

tasmādarhasi tadvaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase / jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यराडः कुमारस्य माहात्म्यादेव चोदितः । संक्षिप्तं कथयांचक्रे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयम्

ityarāḍaḥ kumārasya māhātmyādeva coditaḥ / saṃkṣiptaṃ kathayāṃcakre svasya śāstrasya niścayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयतामयमस्माकं सिद्धान्तः शृण्वतां वर । यथा भवति संसारो यथा चैव निवर्तते

śrūyatāmayamasmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara / yathā bhavati saṃsāro yathā caiva nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतिश्च विकारश्च जन्म मृत्युर्जरेव च । तत्तावत्सत्त्वमितुक्तं स्थिरसत्त्व परेहि तत्

prakṛtiśca vikāraśca janma mṛtyurjareva ca / tattāvatsattvamituktaṃ sthirasattva parehi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तु प्रकृतिं नाम विद्धिं प्रकृतिकोविद । पञ्च भूतान्यहंकारं बुद्धिमव्यक्तमेव च

tatra tu prakṛtiṃ nāma viddhiṃ prakṛtikovida / pañca bhūtānyahaṃkāraṃ buddhimavyaktameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकार इति बुध्यस्व विषयानिन्द्रियाणि च । पाणिपादं च वादं च पायूपस्थं तथा मनः

vikāra iti budhyasva viṣayānindriyāṇi ca / pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात्क्षेत्रज्ञ इति संज्ञि च । क्षेत्रज्ञ इति चात्मानं कथयन्त्यात्मचिन्तकाः

asya kṣetrasya vijñānātkṣetrajña iti saṃjñi ca / kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayantyātmacintakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशिष्यः कपिलश्चेह प्रतिबुद्ध इति स्मृतिः । सपुत्रो ऽप्रतिबुद्धस्तु प्रजापतिरिहोच्यते

saśiṣyaḥ kapilaśceha pratibuddha iti smṛtiḥ / saputro 'pratibuddhastu prajāpatirihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते जीर्यते चैव बाध्यते म्रियते च यत् । तद्व्यक्तमिति विज्ञेयमव्यक्तं तु विपर्ययात्

jāyate jīryate caiva bādhyate mriyate ca yat / tadvyaktamiti vijñeyamavyaktaṃ tu viparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसारहेतवः । स्थितो ऽस्मिंस्त्रितये जन्तुस्तत्सत्त्वं नातिवर्तते

ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ / sthito 'smiṃstritaye jantustatsattvaṃ nātivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रत्ययादहंकारात्संदेहादभिसंप्लवात् । अविशेषानुपायाभ्यां सङ्गादभ्यवपाततः

vipratyayādahaṃkārātsaṃdehādabhisaṃplavāt / aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgādabhyavapātataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विप्रत्ययो नाम विपरीतं प्रवर्तते । अन्यथा कुरुते कार्यं मन्तव्यं मन्यते ऽन्यथा

tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate / anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रवीम्यहमहं वेद्मि गच्छाम्यहमहं स्थितः । इतीहैवमहंकारस्त्वनहंकार वर्तते

bravīmyahamahaṃ vedmi gacchāmyahamahaṃ sthitaḥ / itīhaivamahaṃkārastvanahaṃkāra vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु भावानसंदिग्धानेकीभावेन पश्यति । मृत्पिण्डवदसंदेह संदेहः स इहोच्यते

yastu bhāvānasaṃdigdhānekībhāvena paśyati / mṛtpiṇḍavadasaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एवाहं स एवेदं मनो बुद्धिश्च कर्म च । यश्चैवैष गणः सो ऽहमिति यः सो ऽभिसंप्लवः

ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiśca karma ca / yaścaivaiṣa gaṇaḥ so 'hamiti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषं विशेषज्ञ प्रतिबुद्धाप्रबुद्धयोः । प्रकृतीनां च यो वेद सो ऽविशेष इति स्मृतः

aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ / prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस्कारवषट्कारौ प्रोक्षणाभ्युक्षणादयः । अनुपाय इति प्राज्ञैरुपायज्ञ प्रवेदितः

namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ / anupāya iti prājñairupāyajña praveditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सज्जते येन दुर्मेधा मनोवाग्बुद्धिकर्मभिः । विषयेष्वनभिष्वङ्ग सो ऽभिष्वङ्ग इति स्मृतः

sajjate yena durmedhā manovāgbuddhikarmabhiḥ / viṣayeṣvanabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममेदमहमस्येति यद्दुःखमभिमन्यते । विज्ञेयो ऽभ्यवपातः स संसारे येन पात्यते

mamedamahamasyeti yadduḥkhamabhimanyate / vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यविद्यां हि विद्वान्स पञ्चपर्वा समीहते । तमो मोहं महामोहं तामिस्रद्वयमेव च

ityavidyāṃ hi vidvānsa pañcaparvā samīhate / tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रालस्यं तमो विद्धि मोहं मृत्युं च जन्म च । महामोहस्त्वसंमोह काम इत्येव गम्यताम्

tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca / mahāmohastvasaṃmoha kāma ityeva gamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादत्र च भूतानि प्रमुह्यन्ति महान्त्यपि । तस्मादेष महाबाहो महामोह इति स्मृतः

yasmādatra ca bhūtāni pramuhyanti mahāntyapi / tasmādeṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामिस्रमिति चाक्रोध क्रोधमेवाधिकुर्वते । विषादं चान्धतामिस्रमविषाद प्रचक्षते

tāmisramiti cākrodha krodhamevādhikurvate / viṣādaṃ cāndhatāmisramaviṣāda pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयाविद्यया बालः संयुक्तः पञ्चपर्वया । संसारे दुःखभूयिष्ठे जन्मस्वभिनिषिच्यते

anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā / saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasvabhiniṣicyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टा श्रोता च मन्ता च कार्यकरणमेव च । अहमित्येवमागम्य संसारे परिवर्तते

draṣṭā śrotā ca mantā ca kāryakaraṇameva ca / ahamityevamāgamya saṃsāre parivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहैभिर्हेतुभिर्धीमन् जन्मस्त्रोतः प्रवर्तते । हेत्वभावात्फलाभाव इति विज्ञातुमर्हसि

ihaibhirhetubhirdhīman janmastrotaḥ pravartate / hetvabhāvātphalābhāva iti vijñātumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सम्यङ्मतिर्विद्यान्मोक्षकाम चतुष्टयम् । प्रतिबुद्धाप्रबुद्धौ च व्यक्तमव्यक्तमेव च

tatra samyaṅmatirvidyānmokṣakāma catuṣṭayam / pratibuddhāprabuddhau ca vyaktamavyaktameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथावदेतद्विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयम् । आजवंजवतां हित्वा प्राप्नोति पदमक्षरम्

yathāvadetadvijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam / ājavaṃjavatāṃ hitvā prāpnoti padamakṣaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यर्थ ब्राह्मणा लोके परमब्रह्मवादिनः । ब्रह्मचर्य चरन्तीह ब्राह्मणान्वासयन्ति च

ityartha brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ / brahmacarya carantīha brāhmaṇānvāsayanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वाक्यमिदं श्रुत्वा मुनेस्तस्य नृपात्मजः । अभ्युपायं च पप्रच्छ पदमेव च नैष्ठिकम्

iti vākyamidaṃ śrutvā munestasya nṛpātmajaḥ / abhyupāyaṃ ca papraccha padameva ca naiṣṭhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मचर्यमिदं चर्यं यथा यावच्च यत्र च । धर्मस्यास्य च पर्यन्तं भवान्व्याख्यातुमर्हति

brahmacaryamidaṃ caryaṃ yathā yāvacca yatra ca / dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavānvyākhyātumarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यराडो यथाशास्त्रं विस्पष्टार्थ समासतः । तमेवान्येन कल्पेन धर्ममस्मै व्यभाषत

ityarāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārtha samāsataḥ / tamevānyena kalpena dharmamasmai vyabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमादौ गृहान्मुक्त्वा भैक्षाकं लिङ्गमाश्रितः । समुदाचारविस्तीर्ण शीलमादाय वर्तते

ayamādau gṛhānmuktvā bhaikṣākaṃ liṅgamāśritaḥ / samudācāravistīrṇa śīlamādāya vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतोषं परमास्थाय येन तेन यतस्ततः । विविक्तं सेवते वासं निर्द्वन्द्वः शास्त्रवित्कृती

saṃtoṣaṃ paramāsthāya yena tena yatastataḥ / viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvandvaḥ śāstravitkṛtī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो रागाद्भयं दृष्ट्वा वैराग्याच्च परं शिवम् । निगृह्णन्निन्द्रियग्रामं यतते मनसः शमे

tato rāgādbhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyācca paraṃ śivam / nigṛhṇannindriyagrāmaṃ yatate manasaḥ śame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापादादिभ्य एव च । विवेकजमवाप्नोति पूर्वध्यानं वितर्कवत्

atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca / vivekajamavāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च ध्यानसुखं प्राप्य तत्तदेव वितर्कयान् । अपूर्वसुखलाभेन ह्रियते बालिशो जनः

tacca dhyānasukhaṃ prāpya tattadeva vitarkayān / apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमेनैवंविधेनायं कामद्वेषविगर्हिणा । ब्रह्मलोकमवाप्नोति परितोषेण वञ्चितः

śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā / brahmalokamavāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा विद्वान्वितर्कास्तु मनःसंक्षोभकारकान् । तद्वियुक्तमवाप्नोति ध्यानं प्रीतिसुखान्वितम्

jñātvā vidvānvitarkāstu manaḥsaṃkṣobhakārakān / tadviyuktamavāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रियमाणस्तया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति । स्थानं भास्वरमाप्नोति देवेष्वाभास्वरेषु सः

hriyamāṇastayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati / sthānaṃ bhāsvaramāpnoti deveṣvābhāsvareṣu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु प्रीतिसुखात्तस्माद्विवेचयति मानसम् । तृतीयं लभते ध्यानं सुखं प्रीतिविवर्जितम्

yastu prītisukhāttasmādvivecayati mānasam / tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु तस्मिन्सुखे मग्नो न विशेषाय यत्नवान् । शुभकृत्स्नैः स सामान्यं सुखं प्राप्नोति दैवतैः

yastu tasminsukhe magno na viśeṣāya yatnavān / śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादृशं सुखामासाद्य यो न रज्यत्युपेक्षकः चतुर्थ ध्यानमाप्नोति सुखदुःखविवर्जितम्

tādṛśaṃ sukhāmāsādya yo na rajyatyupekṣakaḥ caturtha dhyānamāpnoti sukhaduḥkhavivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र केचिद्व्यवस्यन्ति मोक्ष इत्यभिमानिनः । सुखदुःखपरित्यागादव्यापाराच्च चेतसः

tatra kecidvyavasyanti mokṣa ityabhimāninaḥ / sukhaduḥkhaparityāgādavyāpārācca cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैर्बृहत्फलैः । कथयन्ति बृहत्कालं बृहत्प्रज्ञापरीक्षकाः

asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devairbṛhatphalaiḥ / kathayanti bṛhatkālaṃ bṛhatprajñāparīkṣakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधेर्व्युत्थितस्तस्माद् दृष्त्वा दोषांश्छरीरिणाम् । ज्ञानमारोहति प्राज्ञः शरीरविनिवृत्तये

samādhervyutthitastasmād dṛṣtvā doṣāṃścharīriṇām / jñānamārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तद्ध्यानमुत्सृज्य विशेषे कृतनिश्चयः । कामेभ्य इव स प्राज्ञो रूपादपि विरज्यते

tatastaddhyānamutsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ / kāmebhya iva sa prājño rūpādapi virajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरे खानि यान्यस्मिन्तान्यादौ परिकल्पयन् । घनेष्वपि ततो द्रव्येष्वाकाशमधिमुच्यते

śarīre khāni yānyasmintānyādau parikalpayan / ghaneṣvapi tato dravyeṣvākāśamadhimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशगतमात्मानं संक्षिप्य त्वपरो बुधः । तदेवानन्ततः पश्यन्विशेषमधिगच्छति

ākāśagatamātmānaṃ saṃkṣipya tvaparo budhaḥ / tadevānantataḥ paśyanviśeṣamadhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यात्मकुशलस्त्वन्यो निवर्त्यात्मानमात्मना । किंचिन्नास्तीति संपश्यन्नाकिंचन्य इति स्मृतः

adhyātmakuśalastvanyo nivartyātmānamātmanā / kiṃcinnāstīti saṃpaśyannākiṃcanya iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मुञ्जादिषीकेव शकुनिः पञ्जरादिव । क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहान्मुक्त इत्यभिधीयते

tato muñjādiṣīkeva śakuniḥ pañjarādiva / kṣetrajño niḥsṛto dehānmukta ityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्तत्परमं ब्रह्म निर्लिङ्ग ध्रुवमक्षरम् । यन्मोक्ष इति तत्त्वज्ञाः कथयन्ति मनीषिणः

etattatparamaṃ brahma nirliṅga dhruvamakṣaram / yanmokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युपायंश्च मोक्षश्च मया संदर्शितस्तव । यदि ज्ञातं यदि रुचिर्यथावत्प्रतिपद्यताम्

ityupāyaṃśca mokṣaśca mayā saṃdarśitastava / yadi jñātaṃ yadi ruciryathāvatpratipadyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जैगीषव्यो ऽथ जनको वृद्धश्चैव पराशरः । इमं पन्थानमासाद्य मुक्ता ह्यन्ये च मोक्षिणः

jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaścaiva parāśaraḥ / imaṃ panthānamāsādya muktā hyanye ca mokṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तस्य स तद्वाक्यं गृहीत्वा तु विचार्य च । पूर्वहेतुबलप्राप्तः प्रत्युत्तरमुवाच ह

iti tasya sa tadvākyaṃ gṛhītvā tu vicārya ca / pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaramuvāca ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतं ज्ञानमिदं सूक्ष्मं परतः परतः शिवम् । क्षेत्रज्ञस्यापरित्यागादवैम्येतदनैष्ठिकम्

śrutaṃ jñānamidaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam / kṣetrajñasyāparityāgādavaimyetadanaiṣṭhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारप्रकृतिभ्यो हि क्षेत्रज्ञं मुक्तमप्यहम् । मन्ये प्रसवधर्माणं बीजधर्माणमेव च

vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktamapyaham / manye prasavadharmāṇaṃ bījadharmāṇameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशुद्धो यद्यपि ह्यात्मा निर्मुक्त इति कल्प्यते । भूयः प्रत्ययसद्भावादमुक्तः स भविष्यति

viśuddho yadyapi hyātmā nirmukta iti kalpyate / bhūyaḥ pratyayasadbhāvādamuktaḥ sa bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुभूम्यम्बुविरहाद्यथा बीजं न रोहति । रोहति प्रत्ययैस्तैस्तैस्तद्वत्सो ऽपि मतो मम

ṛtubhūmyambuvirahādyathā bījaṃ na rohati / rohati pratyayaistaistaistadvatso 'pi mato mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्कर्माज्ञानतृष्णानां त्यागान्मोक्षश्च कल्प्यते । अत्यन्तस्तत्परित्यागः सत्यात्मनि न विद्यते

yatkarmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgānmokṣaśca kalpyate / atyantastatparityāgaḥ satyātmani na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हित्वा हित्वा त्रयमिदं विशेषस्तूपलभ्यते । आत्मनस्तु स्थितिर्यत्र तत्र सूक्ष्ममिदं त्रयम्

hitvā hitvā trayamidaṃ viśeṣastūpalabhyate / ātmanastu sthitiryatra tatra sūkṣmamidaṃ trayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मत्वाच्चैव दोषाणामव्यापाराच्च चेतसः । दीर्घत्वादायुषश्चैव मोक्षस्तु परिकल्प्यते

sūkṣmatvāccaiva doṣāṇāmavyāpārācca cetasaḥ / dīrghatvādāyuṣaścaiva mokṣastu parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंकारपरित्यागो यश्चैष परिकल्प्यते । सत्यात्मनि परित्यागो नाहंकारस्य विद्यते

ahaṃkāraparityāgo yaścaiṣa parikalpyate / satyātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्यादिभिरमुक्तश्च निर्गुणो न भवत्ययम् । तस्मादसति नैर्गुण्ये नास्य मोक्षो ऽभिधीयते

saṃkhyādibhiramuktaśca nirguṇo na bhavatyayam / tasmādasati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणिनो हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते । रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्यग्निरुपलभ्यते

guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate / rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hyagnirupalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्देहान्न भवेद्देही प्राग्गुणेभ्यस्तथा गुणी । तस्मादादौ विमुक्तः सन् शरीरी बध्यते पुनः

prāgdehānna bhaveddehī prāgguṇebhyastathā guṇī / tasmādādau vimuktaḥ san śarīrī badhyate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रज्ञो विशरीरश्च ज्ञो वा स्यादज्ञ एव वा । यदि ज्ञो ज्ञेयमस्यास्ति ज्ञेये सति न मुच्यते

kṣetrajño viśarīraśca jño vā syādajña eva vā / yadi jño jñeyamasyāsti jñeye sati na mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाज्ञ इति सिद्धो वः कल्पितेन किमात्मना । विनापि ह्यात्मनाज्ञानं प्रसिद्धं काष्ठकुड्यवत्

athājña iti siddho vaḥ kalpitena kimātmanā / vināpi hyātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परतः परतस्त्यागो यस्मात्तु गुणवान् स्मृतः । तस्मात्सर्वपरित्यागान्मन्ये कृत्स्नां कृतार्थताम्

parataḥ paratastyāgo yasmāttu guṇavān smṛtaḥ / tasmātsarvaparityāgānmanye kṛtsnāṃ kṛtārthatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति धर्ममराडस्य विदित्वा न तुतोष सः । अकृत्स्नमिति विज्ञाय ततः प्रतिजगाम ह

iti dharmamarāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ / akṛtsnamiti vijñāya tataḥ pratijagāma ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषमथ शुश्रूषुरुद्रकस्याश्रमं ययौ । आत्मग्राहाच्च तस्यापि जगृहे न स दर्शनम्

viśeṣamatha śuśrūṣurudrakasyāśramaṃ yayau / ātmagrāhācca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञासंज्ञित्वयोर्दोषं ज्ञात्वा हि मुनिरुद्रकः । आकिंचन्यात्परं लेभेऽसंज्ञासंज्ञात्मिकां गतिम्

saṃjñāsaṃjñitvayordoṣaṃ jñātvā hi munirudrakaḥ / ākiṃcanyātparaṃ lebhe'saṃjñāsaṃjñātmikāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माच्चालम्बने सूक्ष्मे संज्ञासंज्ञे ततः परम् । नासंज्ञी नैव संज्ञीति तस्मात्तत्रगतस्पृहः

yasmāccālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param / nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāttatragataspṛhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतश्च बुद्धिस्तत्रैव स्थितान्यत्राप्रचारिणी । सूक्ष्मापट्वी ततस्तत्र नासंज्ञित्वं न संज्ञिता

yataśca buddhistatraiva sthitānyatrāpracāriṇī / sūkṣmāpaṭvī tatastatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माच्च तदपि प्राप्य पुनरावर्तते जगत् । बोधिसत्त्वः परं प्रेप्सुस्तस्मादुद्रकमत्यजत्

yasmācca tadapi prāpya punarāvartate jagat / bodhisattvaḥ paraṃ prepsustasmādudrakamatyajat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो हित्वाश्रमं तस्य श्रेयो ऽर्थी कृतनिश्चयः । भेजे गयस्य राजर्षेर्नगरीसंज्ञमाश्रमम्

tato hitvāśramaṃ tasya śreyo 'rthī kṛtaniścayaḥ / bheje gayasya rājarṣernagarīsaṃjñamāśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नैरञ्जनातीरे शुचौ शुचिपराक्रमः । चकार वासमेकान्तविहाराभिरतिर्मुनिः

atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ / cakāra vāsamekāntavihārābhiratirmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगतान् तत्र तत्पूर्वपञ्चेन्द्रियवशोद्धतान् । तपःप्रवृत्तान् व्रतिनो भिक्षून् पञ्च निरैक्षत

āgatān tatra tatpūrvapañcendriyavaśoddhatān / tapaḥpravṛttān vratino bhikṣūn pañca niraikṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चोपतस्त्थुर्दृष्ट्वात्र भिक्षवस्तं मुमुक्षवः । पुण्यार्जितधनारोग्यमिन्द्रियार्था इवेश्वरम्

te copatastthurdṛṣṭvātra bhikṣavastaṃ mumukṣavaḥ / puṇyārjitadhanārogyamindriyārthā iveśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपूज्यमानस्तैः प्रव्हैर्विनयादनुवर्तिभिः । तद्वशस्थायिभिः शिष्यैर्लोलैर्मन इवेन्द्रियैः

saṃpūjyamānastaiḥ pravhairvinayādanuvartibhiḥ / tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyairlolairmana ivendriyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्युजन्मान्तकरणे स्यादुपायो ऽयमित्यथ । दुष्कराणि समारेभे तपांस्यनशनेन सः

mṛtyujanmāntakaraṇe syādupāyo 'yamityatha / duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsyanaśanena saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवासविधीन्नैकान् कुर्वन्नरदुराचरान् । वर्षाणि षट् शमप्रेप्सुरकरोत्कार्श्यमात्मनः

upavāsavidhīnnaikān kurvannaradurācarān / varṣāṇi ṣaṭ śamaprepsurakarotkārśyamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नकालेषु चैकैकैः स कोलतिलतण्डुलैः । अपारपारसंसारपारं प्रेप्सुरपारयत्

annakāleṣu caikaikaiḥ sa kolatilataṇḍulaiḥ / apārapārasaṃsārapāraṃ prepsurapārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहादपचयस्तेन तपसा तस्य यः कृतः । स एवोपचयो भूयस्तेजसास्य कृतो ऽभवत्

dehādapacayastena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ / sa evopacayo bhūyastejasāsya kṛto 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृशो ऽप्यकृशकीर्तिश्रीर्ल्हादं चक्रे ऽन्यचक्षुषाम् । कुमुदानामिव शरच्छुक्लपक्षादिचन्द्रमाः

kṛśo 'pyakṛśakīrtiśrīrlhādaṃ cakre 'nyacakṣuṣām / kumudānāmiva śaracchuklapakṣādicandramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वगस्थिशेषो निःशेषैर्मेदःपिशितशोणितैः । क्षीणो ऽप्यक्षीणगाम्भीर्यः समुद्र इव स व्यभात्

tvagasthiśeṣo niḥśeṣairmedaḥpiśitaśoṇitaiḥ / kṣīṇo 'pyakṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कष्टतपःस्पष्टव्यर्थक्लिष्टतनुर्मुनिः । भवभीरुरिमां चक्रे बुद्धिं बुद्धत्वकाङ्क्षया

atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanurmuniḥ / bhavabhīrurimāṃ cakre buddhiṃ buddhatvakāṅkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायं धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये । जम्बुमूले मया प्राप्तो यस्तदा स विधिर्ध्रुवः

nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye / jambumūle mayā prāpto yastadā sa vidhirdhruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चासौ दुर्बलेनाप्तुं शक्यमित्यागतादरः । शरीरबलवृद्ध्यर्थमिदं भूयो ऽन्वचिन्तयत्

na cāsau durbalenāptuṃ śakyamityāgatādaraḥ / śarīrabalavṛddhyarthamidaṃ bhūyo 'nvacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्पिपासाश्रमक्लान्तः श्रमादस्वस्थमानसः । प्राप्नुयान्मनसावाप्यं फलं कथमनिर्वृतः

kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramādasvasthamānasaḥ / prāpnuyānmanasāvāpyaṃ phalaṃ kathamanirvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक् सततेन्द्रियतर्पणात् । संतर्पितेन्द्रियतया मनःस्वास्थ्यमवाप्यते

nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt / saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyamavāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थप्रसन्नमनसः समाधिरुपपद्यते । समाधियुक्तचित्तस्य ध्यानयोगः प्रवर्तते

svasthaprasannamanasaḥ samādhirupapadyate / samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानप्रवर्तनाद्धर्माः प्राप्यन्ते यैरवाप्यते । दुर्लभं शान्तमजरं परं तदमृतं पदम्

dhyānapravartanāddharmāḥ prāpyante yairavāpyate / durlabhaṃ śāntamajaraṃ paraṃ tadamṛtaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादाहारमूलो ऽयमुपाय इतिनिश्चयः । आहारकरणे धीरः कृत्वामितमतिर्मतिम्

tasmādāhāramūlo 'yamupāya itiniścayaḥ / āhārakaraṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatirmatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नातो नैरञ्जनातीरादुत्ततार शनैः कृशः । भक्त्यावनतशाखाग्रैर्दत्तहस्तस्तटद्रुमैः

snāto nairañjanātīrāduttatāra śanaiḥ kṛśaḥ / bhaktyāvanataśākhāgrairdattahastastaṭadrumaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गोपाधिपसुता दैवतैरभिचोदिता । उद्भुतहृदयानन्दा तत्र नन्दबलागमत्

atha gopādhipasutā daivatairabhicoditā / udbhutahṛdayānandā tatra nandabalāgamat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सितशङ्खोज्ज्वलभुजा नीलकम्बलवासिनी । सफेनमालानीलाम्बुर्यमुनेव सरिद्वरा

sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī / saphenamālānīlāmburyamuneva saridvarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा श्रद्धावर्धितप्रीतिर्विकसल्लोचनोत्पला । शिरसा प्रणिपत्यैनं ग्राहयामास पायसम्

sā śraddhāvardhitaprītirvikasallocanotpalā / śirasā praṇipatyainaṃ grāhayāmāsa pāyasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा तदुपभोगेन प्राप्तजन्मफलां स ताम् । बोधिप्राप्तौ समर्थो ऽभूत्संतर्पितषडिन्द्रियः

kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām / bodhiprāptau samartho 'bhūtsaṃtarpitaṣaḍindriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्याप्ताप्यानमूर्तिश्च सार्ध स्वयशसा मुनिः । कान्तिधैर्ये बभारैकः शशाङ्कार्णवयोर्द्वयोः

paryāptāpyānamūrtiśca sārdha svayaśasā muniḥ / kāntidhairye babhāraikaḥ śaśāṅkārṇavayordvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः पञ्च भिक्षवः । मनीषिणमिवात्मानं निर्मुक्तं पञ्च धातवः

āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ pañca bhikṣavaḥ / manīṣiṇamivātmānaṃ nirmuktaṃ pañca dhātavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवसायद्वितीयो ऽथ शाद्वलास्तीर्णभूतलम् । सो ऽश्वत्थमूलं प्रययौ बोधाय कृतनिश्चयः

vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalāstīrṇabhūtalam / so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तदानीं गजराजविक्रमः पदस्वनेनानुपमेन बोधितः । महामुनेरागतबोधिनिश्चयो जगाद कालो भुजगोत्तमः स्तुतिम्

tatastadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ / mahāmunerāgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मुने त्वच्चरणावपीडिता मुहुर्मुहुर्निष्टनतीव मेदिनी । यथा च ते राजति सूर्यवत्प्रभा ध्रूवं त्वमिष्टं फलमद्य भोक्ष्यसे

yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhurmuhurniṣṭanatīva medinī / yathā ca te rājati sūryavatprabhā dhrūvaṃ tvamiṣṭaṃ phalamadya bhokṣyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा भ्रमन्त्यो दिवि चाषपङ्क्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमलाक्ष कुर्वते । यथा च सौम्या दिवि वान्ति वायवस्त्वमद्य बुद्धो नियतं भविष्यसि

yathā bhramantyo divi cāṣapaṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate / yathā ca saumyā divi vānti vāyavastvamadya buddho niyataṃ bhaviṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भुजङ्गप्रवरेण संस्तुतस्तृणान्युपादाय शुचीनि लावकात् । कृतप्रतिज्ञो निषसाद बोधये महातरोर्मूलमुपाश्रितः शुचेः

tato bhujaṅgapravareṇa saṃstutastṛṇānyupādāya śucīni lāvakāt / kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātarormūlamupāśritaḥ śuceḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स पर्यङ्कमकम्प्यमुत्तमं बबन्ध सुप्तोरगभोगपिण्डितम् । भिनद्मि तावद्भुवि नैतदासनं न यामि यावत्कुतकृत्यतामिति

tataḥ sa paryaṅkamakampyamuttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam / bhinadmi tāvadbhuvi naitadāsanaṃ na yāmi yāvatkutakṛtyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.