Asvaghosa: Buddhacarita 8

ततस्तुरङ्गावचरः स दुर्मनास्तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते । चकार यत्नं पथि शोकनिग्रहे तथापि चैवाश्रु न तस्य चिक्षिये

tatasturaṅgāvacaraḥ sa durmanāstathā vanaṃ bhartari nirmame gate / cakāra yatnaṃ pathi śokanigrahe tathāpi caivāśru na tasya cikṣiye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमेकरात्रेण तु भर्तुराज्ञया जगाम मार्ग सह तेन वाजिना । इयाय भर्तुर्विरहं विचिन्तयंस्तमेव पन्थानमहोभिरष्टभिः

yamekarātreṇa tu bharturājñayā jagāma mārga saha tena vājinā / iyāya bharturvirahaṃ vicintayaṃstameva panthānamahobhiraṣṭabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हयश्च सौजा विचचार कन्थकस्तताम भावेन बभूव निर्मदः । अलंकृतश्चापि तथैव भूषणैरभूद्गतश्रीरिव तेन वर्जितः

hayaśca saujā vicacāra kanthakastatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ / alaṃkṛtaścāpi tathaiva bhūṣaṇairabhūdgataśrīriva tena varjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्य चैवाभिमुखस्तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर्मुहुः । क्षुधान्वितो ऽप्यध्वनि शष्पमम्बु वा यथा पुरा नाभिनन्द नाददे

nivṛtya caivābhimukhastapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhurmuhuḥ / kṣudhānvito 'pyadhvani śaṣpamambu vā yathā purā nābhinanda nādade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो विहीनं कपिलाव्हयं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना । क्रमेण तौ शून्यमिवोपजग्मतुर्दिवाकरेणेव विनाकृतं नभः

tato vihīnaṃ kapilāvhayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā / krameṇa tau śūnyamivopajagmaturdivākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपुण्डरीकैरपि शोभितं जलैरलंकृतं पुष्पधरैर्नगैरपि । तदेव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्षैर्न रराज नागरैः

sapuṇḍarīkairapi śobhitaṃ jalairalaṃkṛtaṃ puṣpadharairnagairapi / tadeva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣairna rarāja nāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भ्रमद्भिर्दिशि दीनमानसैरनुज्ज्वलैर्बाष्पहतेक्षणैर्नरैः । निर्वायमाणाविव तावुभौ पुरं शनैरपस्नातमिवाभिजग्मतुः

tato bhramadbhirdiśi dīnamānasairanujjvalairbāṣpahatekṣaṇairnaraiḥ / nirvāyamāṇāviva tāvubhau puraṃ śanairapasnātamivābhijagmatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशाम्य च स्रस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्षभेण तौ । मुमोच बाष्पं पथि नागरो जनः पुर रथे दाशरथेरिवागते

niśāmya ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau / mumoca bāṣpaṃ pathi nāgaro janaḥ pura rathe dāśaratherivāgate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ब्रुवन्तः समुपेतमन्यवो जनाः पथि च्छन्दकमागताश्रवः । क्व राजपुत्रः पुरराष्ट्रनन्दनो हृतस्त्वयासाविति पृष्ठतो ऽन्वयुः

atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi cchandakamāgatāśravaḥ / kva rājaputraḥ purarāṣṭranandano hṛtastvayāsāviti pṛṣṭhato 'nvayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स तान् भक्तिमतो ऽब्रवीज्जनान्नरेन्द्रपुत्रं न परित्यजाम्यहम् । रुदन्नहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेशश्च विसर्जिताविति

tataḥ sa tān bhaktimato 'bravījjanānnarendraputraṃ na parityajāmyaham / rudannahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveśaśca visarjitāviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं वचस्तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्विति निश्चयं ययुः । पतद्धि जह्रुः सलिलं न नेत्रजं मनो निनिन्दुश्च फलोत्थमात्मनः

idaṃ vacastasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalviti niścayaṃ yayuḥ / pataddhi jahruḥ salilaṃ na netrajaṃ mano nininduśca phalotthamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोचुरद्यैव विशाम तद्वनं गतः स यत्र द्विपराजविक्रमः । जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम्

athocuradyaiva viśāma tadvanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ / jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत्तेन समन्वितं पुरम् । न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम्

idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tattena samanvitaṃ puram / na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्यथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः । विविक्तपृष्ठं च निशाम्य वाजिनं पुनर्गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः

punaḥ kumāro vinivṛtta ityatho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ / viviktapṛṣṭhaṃ ca niśāmya vājinaṃ punargavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविष्टदीक्षस्तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः । जजाप देवायतने नराधिपश्चकार तास्ताश्च यथाशयाः क्रियाः

praviṣṭadīkṣastu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ / jajāpa devāyatane narādhipaścakāra tāstāśca yathāśayāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स बाष्पप्रतिपूर्णलोचनस्तुरङ्गमादाय तुरङ्गमानुगः । विवेश शोकाभिहतो नृपक्षयं युधापिनीते रिपुणेव भर्तरि

tataḥ sa bāṣpapratipūrṇalocanasturaṅgamādāya turaṅgamānugaḥ / viveśa śokābhihato nṛpakṣayaṃ yudhāpinīte ripuṇeva bhartari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विगाहमानश्च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्नश्रुवहेन चक्षुषा । स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्निव

vigāhamānaśca narendramandiraṃ vilokayannaśruvahena cakṣuṣā / svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayanniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः खगाश्च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास्तुरगाश्च सत्कृताः । हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्रसूनोरुपयानशङ्किनः

tataḥ khagāśca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhāsturagāśca satkṛtāḥ / hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnorupayānaśaṅkinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनाश्च हर्षतिशयेन वञ्चिता जनाधिपान्तःपुरसंनिकर्षगाः । यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशतीति मेनिरे

janāśca harṣatiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ / yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिप्रहर्षादथ शोकमूर्छिताः कुमारसंदर्शनलोललोचनाः । गृहाद्विनिश्चक्रमुराशया स्त्रियः शरत्पयोदादिव विद्युतश्चलाः

atipraharṣādatha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ / gṛhādviniścakramurāśayā striyaḥ śaratpayodādiva vidyutaścalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलम्बकेश्यो मलिनांशुकाम्बरा निरञ्जनैर्बाष्पहतेक्षणैर्मुखैः । स्त्रियो न रेजुर्मृजया विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षयारुणाः

vilambakeśyo malināṃśukāmbarā nirañjanairbāṣpahatekṣaṇairmukhaiḥ / striyo na rejurmṛjayā vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरक्तताम्रैश्चरणैरनूपुरैरकुण्डलैरार्जवकन्धरैर्मुखैः । स्वभावपीनैर्जघनैरमेखलैरहारयोक्त्रैर्मुषितैरिव स्तनैः

araktatāmraiścaraṇairanūpurairakuṇḍalairārjavakandharairmukhaiḥ / svabhāvapīnairjaghanairamekhalairahārayoktrairmuṣitairiva stanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरीक्ष्य ता बाष्पपरीतलोचना निराश्रयं छन्दकमश्वमेव च । विषण्णवक्त्रा रुरुदुर्वराङ्गना वनान्तरे गाव इवर्षभोज्झिताः

nirīkṣya tā bāṣpaparītalocanā nirāśrayaṃ chandakamaśvameva ca / viṣaṇṇavaktrā rurudurvarāṅganā vanāntare gāva ivarṣabhojjhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सबाष्पा महीषी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिषीव वत्सला । प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोलपर्णा कदलीव काञ्चनी

tataḥ sabāṣpā mahīṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā / pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतत्विषो ऽन्याः शिथिलांसबाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव । न चुक्रुशुर्नाश्रु जहुर्न शश्वसुर्न चेलुरासुर्लिखिता इव स्थिताः

hatatviṣo 'nyāḥ śithilāṃsabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva / na cukruśurnāśru jahurna śaśvasurna celurāsurlikhitā iva sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधीरमन्याः पतिशोकमूर्च्छिता विलोचनप्रस्रवणैर्मुखैः स्त्रियः । सिषिञ्चिरे प्रोषितचन्दनान् स्तनान्धराधरः प्रस्रवणैरिवोपलान्

adhīramanyāḥ patiśokamūrcchitā vilocanaprasravaṇairmukhaiḥ striyaḥ / siṣiñcire proṣitacandanān stanāndharādharaḥ prasravaṇairivopalān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखैश्च तासां नायनाम्बुताडितैं रराज तद्राजनिवेशनं तदा । नवाम्बुकाले ऽम्बुदवृष्टिताडितैः स्रवज्जलैस्तामरसैर्यथा सरः

mukhaiśca tāsāṃ nāyanāmbutāḍitaiṃ rarāja tadrājaniveśanaṃ tadā / navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalaistāmarasairyathā saraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवृत्तपिणाडगुलिभिर्निरन्तरैरभूषणैर्गूढसिरैर्वराङ्गनाः । उरांसि जघ्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैर्वातचला लता इव

suvṛttapiṇāḍagulibhirnirantarairabhūṣaṇairgūḍhasirairvarāṅganāḥ / urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavairvātacalā latā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करप्रहारप्रचलैश्च ता बभुस्तथापि नार्यः सहितोन्नतैः स्तनैः । वनानिलाघूर्णितपद्मकम्पितै रथाङ्गनाम्नां मिथुनैरिवापगाः

karaprahārapracalaiśca tā babhustathāpi nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ / vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunairivāpagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च वक्षांसि करैरपीडयंस्तथैव वक्षोभिरपीडयन् करान् । अकारयंस्तत्र परस्परं व्यथाः कराग्रवक्षांस्यबला दयालसाः

yathā ca vakṣāṃsi karairapīḍayaṃstathaiva vakṣobhirapīḍayan karān / akārayaṃstatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsyabalā dayālasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तु रोषप्रविरक्तलोचना विषादसंबन्धिकषायगद्गदम् । उवाच निश्वासचलत्पयोधरा विगाढशोकाश्रुधरा यशोधरा

tatastu roṣapraviraktalocanā viṣādasaṃbandhikaṣāyagadgadam / uvāca niśvāsacalatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशि प्रसुप्तामवशां विहाय मां गतः क्व स छन्दक मन्मनोरथः । उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः

niśi prasuptāmavaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa chandaka manmanorathaḥ / upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनार्यमस्निग्धममित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किमिहाद्य रोदिषि । नियच्छ बाष्पं भव तुष्टमानसो न संवदत्यश्रु च तच्च कर्म ते

anāryamasnigdhamamitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kimihādya rodiṣi / niyaccha bāṣpaṃ bhava tuṣṭamānaso na saṃvadatyaśru ca tacca karma te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा । गतो ऽर्यपुत्रो ह्यपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलः श्रमस्तव

priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā / gato 'ryaputro hyapunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramastava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर्न मित्रमप्राज्ञमयोगपेशलम् । सुहृद्ब्रुवेण ह्यविपश्चिता त्वया कृतः कुलस्यास्य महानुपप्लवः

varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripurna mitramaprājñamayogapeśalam / suhṛdbruveṇa hyavipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahānupaplavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः प्रसक्तबाष्पाविलरक्तलोचनाः । स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवा इव स्त्रियः

imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasaktabāṣpāvilaraktalocanāḥ / sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमाश्च विक्षिप्तविटङ्कबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः । विनाकृतास्तेन सहावरोधनैर्भृशं रुदन्तीव विमानपङ्क्तयः

imāśca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ / vinākṛtāstena sahāvarodhanairbhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थकामो ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरङ्गमो ऽपि ध्रुवमेष कन्थकः । जहार सर्वस्वमितस्तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत्

anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṅgamo 'pi dhruvameṣa kanthakaḥ / jahāra sarvasvamitastathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा समर्थः खलु सोढुमागतानिषुप्रहारानपि किं पुनः कशाः । गतः कशापातभयात्कथं न्वयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम्

yadā samarthaḥ khalu soḍhumāgatāniṣuprahārānapi kiṃ punaḥ kaśāḥ / gataḥ kaśāpātabhayātkathaṃ nvayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनार्यकर्मा भृशमद्य हेषते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्निव । यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस्तुरगाधमो ऽभवत्

anāryakarmā bhṛśamadya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayanniva / yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkasturagādhamo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ह्यहेषिष्यत बोधयन् जनं खुरैः क्षितौ वाप्यकरिष्यत ध्वनिम् । हनुस्वनं वाजनयिष्यदुत्तमं न चाभविष्यन्मम दुःखमीदृशम्

yadi hyaheṣiṣyata bodhayan janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpyakariṣyata dhvanim / hanusvanaṃ vājanayiṣyaduttamaṃ na cābhaviṣyanmama duḥkhamīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य बाष्पग्रथिताक्षरं वचः । अधोमुखः साश्रुकलः कृताञ्जलिः शनैरिदं छन्दक उत्तरं जगौ

itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya bāṣpagrathitākṣaraṃ vacaḥ / adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanairidaṃ chandaka uttaraṃ jagau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विगर्हितुं नार्हसि देवि कन्थकं न चापि रोषं मयि कर्तुमर्हसि । अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देववत्

vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartumarhasi / anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं हि जानन्नपि राजशासनं बलात्कृतः कैरपि दैवतैरिव । उपानयं तूर्णमिमं तुरङ्गमं तथान्वगच्छं विगतश्रमो ऽध्वनि

ahaṃ hi jānannapi rājaśāsanaṃ balātkṛtaḥ kairapi daivatairiva / upānayaṃ tūrṇamimaṃ turaṅgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजन्नयं वजिवरो ऽपि नास्पृशन्मही खुराग्रैर्विधृतैरिवान्तरा । तथैव दैवादिव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्यहेषत

vrajannayaṃ vajivaro 'pi nāspṛśanmahī khurāgrairvidhṛtairivāntarā / tathaiva daivādiva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpyaheṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो बहिर्गच्छति पार्थिवात्मजे तदाभवद्द्वारमपावृतं स्वयम् । तमश्च नैशं रविणेव पाटितं तपो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम्

yato bahirgacchati pārthivātmaje tadābhavaddvāramapāvṛtaṃ svayam / tamaśca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tapo 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदप्रमत्तो ऽपि नरेन्द्रशासनाद् गृहे पुरे चिव सहस्रशो जनः । तदा स नाबुध्यत निद्रया हृतस्ततो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम्

yadapramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure civa sahasraśo janaḥ / tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtastato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतश्च वासो वनवाससंमतं निसृष्टमस्मै समये दिवौकसा । दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद्धृतं ततो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम्

yataśca vāso vanavāsasaṃmataṃ nisṛṣṭamasmai samaye divaukasā / divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca taddhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवमावां नरदेवि दोषतो न तत्प्रयातं प्रति गन्तुमर्हसि । न कामकारो मम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रः स हि दैवतैर्गतः

tadevamāvāṃ naradevi doṣato na tatprayātaṃ prati gantumarhasi / na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatairgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रयाणं बहुदेवमद्भूतं निशम्य तास्तस्य महात्मनः स्त्रियः । प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर्मनोज्वरं प्रव्रजनात्तु लेभिरे

iti prayāṇaṃ bahudevamadbhūtaṃ niśamya tāstasya mahātmanaḥ striyaḥ / pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayurmanojvaraṃ pravrajanāttu lebhire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता । विहाय धैर्य विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च

viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā / vihāya dhairya virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महोर्मिमन्तो मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक्पृथङ्मूलरुहाः समुद्गताः । प्रवेरितास्ते भुवि तस्य मुर्धजा नरेन्द्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः

mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthakpṛthaṅmūlaruhāḥ samudgatāḥ / praveritāste bhuvi tasya murdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलम्बबाहुर्मृगराजविक्रमो महर्षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः । विशालवक्षा घनदुन्दुभिस्वनस्तथाविधो ऽप्याश्रमवासमर्हति

pralambabāhurmṛgarājavikramo maharṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ / viśālavakṣā ghanadundubhisvanastathāvidho 'pyāśramavāsamarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभागिनी नूनमियं वसुंधरा तमार्यकर्माणमनुत्तमं पतिम् । गतस्ततो ऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते

abhāginī nūnamiyaṃ vasuṃdharā tamāryakarmāṇamanuttamaṃ patim / gatastato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुजातजालावतताङ्गुली मृदू निगूढगुल्फौ बिसपुष्पकोमलौ । वनान्तभूमिं कठिनां कथं नु तौ सचक्रमध्यौ चरणौ गमिष्यतः

sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau bisapuṣpakomalau / vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महार्हवस्त्रागुरुचन्दनार्चितम् । कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तच्छरीरमोजस्वि वने भविष्यति

vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam / kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu taccharīramojasvi vane bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः । प्रदातुमेवाभ्युचितो न याचितुं कथं स भिक्षां परतश्चरिष्यति

kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ / pradātumevābhyucito na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataścariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः । कथं बत स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पटैकदेशान्तरिते महीतले

śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ / kathaṃ bata svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं प्रलापं करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः । विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर्मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लताः

imaṃ pralāpaṃ karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ / vilocanebhyaḥ salilāni tatyajurmadhūni puṣpebhya iveritā latāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो धरायामपतद्यशोधरा विचक्रवाकेव रथाङ्गसाव्हया । शनैश्च तत्तद्विललाप विक्लवा मुहुर्मुहुर्गद्गदरुद्धया गिरा

tato dharāyāmapatadyaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāvhayā / śanaiśca tattadvilalāpa viklavā muhurmuhurgadgadaruddhayā girā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मामनाथां सहधर्मचारिणीमपास्य धर्म यदि कर्तुमिच्छति । कुतो ऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणी विना तपो यः परिभोक्तुमिच्छति

sa māmanāthāṃ sahadharmacāriṇīmapāsya dharma yadi kartumicchati / kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇī vinā tapo yaḥ paribhoktumicchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान्महासुदर्शप्रभृतीन् पितामहान् । वनानि पत्नीसहितानुपेयुषस्तथा हि धर्म मदृते चिकीर्षीते

śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivānmahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān / vanāni patnīsahitānupeyuṣastathā hi dharma madṛte cikīrṣīte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मखेषु वा वेदविधानसंस्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षिताबुभौ । समं बुभुक्षू परतो ऽपि तत्फलं ततो ऽस्य जातो मयि धर्ममत्सरः

makheṣu vā vedavidhānasaṃskṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitābubhau / samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवं स जानन्मम धर्मवल्लभो मनः प्रियेर्ष्याकलहं मुहुर्मिथः । सुखं विभीर्मामपहाय रोषणां महेन्द्रलोके ऽप्सरसो जिघृक्षति

dhruvaṃ sa jānanmama dharmavallabho manaḥ priyerṣyākalahaṃ muhurmithaḥ / sukhaṃ vibhīrmāmapahāya roṣaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः । वने यदर्थ स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिमेव च

iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ / vane yadartha sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktimeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खल्वियं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज्जनस्यात्मवतो ऽपि दुर्लभम् । स तु प्रियो मामिह वा परत्र वा कथं न जह्यादिति मे मनोरथः

na khalviyaṃ svargasukhāya me spṛhā na tajjanasyātmavato 'pi durlabham / sa tu priyo māmiha vā paratra vā kathaṃ na jahyāditi me manorathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभागिनी यद्यहमायतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुरुदीक्षितुं मुखम् । न मन्दभाग्यो ऽर्हति राहुलो ऽप्ययं कदाचिदङ्के परिवर्तितुं पितुः

abhāginī yadyahamāyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bharturudīkṣituṃ mukham / na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'pyayaṃ kadācidaṅke parivartituṃ pituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः । कलप्रलापं द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस्त्यजतीदृशं बत

aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ / kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yastyajatīdṛśaṃ bata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्ययसो ऽपि वा कृतम् । अनाथवच्छ्रीरहिते सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन्न दीर्यते

mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpyayaso 'pi vā kṛtam / anāthavacchrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yanna dīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप चासकृत् । स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम्

itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt / svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरागताम् । महारविन्दैरिव वृष्टिताडितैर्मुखैः सबाष्पैर्वनिता विचुक्रुशुः

tatastathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām / mahāravindairiva vṛṣṭitāḍitairmukhaiḥ sabāṣpairvanitā vicukruśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस्तु देवायतनाद्विनिर्ययौ । जनस्य तेजार्तरवेण चाहतश्चचाल वज्रध्वनिनेव वारणः

samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpastu devāyatanādviniryayau / janasya tejārtaraveṇa cāhataścacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशाम्य च च्छन्दककन्थकावुभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् । पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर्वृत्त इवोत्सवे ध्वजः

niśāmya ca cchandakakanthakāvubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram / papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpatervṛtta ivotsave dhvajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मुहूर्त सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः । निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः

tato muhūrta sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ / nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत्त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् । गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन्नप्रियवत्प्रवेरितः

bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahattvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam / guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sannapriyavatpraveritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनरेनमानय । ऋते हि तस्मान्मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधादिव

tadadya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punarenamānaya / ṛte hi tasmānmama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhādiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन्न ममार संजयः । अहं पुनर्धर्मरतौ सुते गते मुमुक्षुरात्मानमनात्मवानिव

suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yanna mamāra saṃjayaḥ / ahaṃ punardharmaratau sute gate mumukṣurātmānamanātmavāniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभोर्दशक्षत्रकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः । प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद्धि मनो मनोरपि

vibhordaśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ / priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyeddhi mano manorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजस्य राज्ञस्तनयाय धीमते नराधिपायेन्द्रसखाय मे स्पृहा । गते वनं यस्तनये दिवं गतो न मोघबाष्पः कृपणं जिजीव ह

ajasya rājñastanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā / gate vanaṃ yastanaye divaṃ gato na moghabāṣpaḥ kṛpaṇaṃ jijīva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस्त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः । इमे परीप्सन्ति हि तं पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः

pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtastvayā yatra sa me jalāñjaliḥ / ime parīpsanti hi taṃ pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तनयवियोगजातदुःख क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् । दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः

iti tanayaviyogajātaduḥkha kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam / daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतविनयगुणान्वितस्ततस्तं मतिसचिवः प्रवया पुरोहितश्च । समधृतमिदमूचतुर्यथावन्न च परिप्तमुखौ न चाप्यशोकौ

śrutavinayaguṇānvitastatastaṃ matisacivaḥ pravayā purohitaśca / samadhṛtamidamūcaturyathāvanna ca pariptamukhau na cāpyaśokau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यज नरवर शोकमेहि धैर्य कुधृतिरिवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुम् । स्रजमिव मृदितामपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो हि नृपा वनान्यभीयुः

tyaja naravara śokamehi dhairya kudhṛtirivārhasi dhīra nāśru moktum / srajamiva mṛditāmapāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo hi nṛpā vanānyabhīyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तदृषेः पुरासितस्य । न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणमपि वासयितुं सुखेन शक्यः

api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tadṛṣeḥ purāsitasya / na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇamapi vāsayituṃ sukhena śakyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस्त्वरितमुदाहर यावदत्र यावः । बहुविधिमिह युद्धमस्तु तावत्तव तनयस्य विधेश्च तस्य तस्य

yadi tu nṛvara kārya eva yatnastvaritamudāhara yāvadatra yāvaḥ / bahuvidhimiha yuddhamastu tāvattava tanayasya vidheśca tasya tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरपतिरथ तौ शशास तस्माद् द्रुतमित एव युवामभिप्रयातम् । न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वनशकुनेरिव पुत्रलालसस्य

narapatiratha tau śaśāsa tasmād drutamita eva yuvāmabhiprayātam / na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuneriva putralālasasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परममिति नरेन्द्रशासनात्तौ ययतुरमात्यपुरोहितौ वनं तत् । कृतमिति सवधूजनः सदारो नृपतिरपि प्रचकार शेषकार्यम्

paramamiti narendraśāsanāttau yayaturamātyapurohitau vanaṃ tat / kṛtamiti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatirapi pracakāra śeṣakāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.