Asvaghosa: Buddhacarita 9

ततस्तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ बाष्पप्रतोदाभिहतौ नृपेण । विद्धौ सदश्वाविव सर्वयत्नात्सौहार्दशीघ्रं ययतुर्वनं तत्

tatastadā mantripurohitau tau bāṣpapratodābhihatau nṛpeṇa / viddhau sadaśvāviva sarvayatnātsauhārdaśīghraṃ yayaturvanaṃ tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमाश्रमं जातपरिश्रमौ तावुपेत्य काले सदृशानुयात्रौ । राजर्द्धिमुत्सृज्य विनीतचेष्टावुपेयतुर्भार्गवधिष्ण्यमेव

tamāśramaṃ jātapariśramau tāvupetya kāle sadṛśānuyātrau / rājarddhimutsṛjya vinītaceṣṭāvupeyaturbhārgavadhiṣṇyameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ न्यायतस्तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ तावपि चानुरूपम् । कृतासनौ भार्गवमासनस्थं छित्त्वा कथामूचतुरात्मकृत्यम्

tau nyāyatastaṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāvapi cānurūpam / kṛtāsanau bhārgavamāsanasthaṃ chittvā kathāmūcaturātmakṛtyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेरिक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः । इमं जनं वेत्तु भवानधीतं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च

śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrterikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ / imaṃ janaṃ vettu bhavānadhītaṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः । इहाभ्युतेपः किल तस्य हेतोरावामुपेतौ भगवानवैतु

tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ / ihābhyutepaḥ kila tasya hetorāvāmupetau bhagavānavaitu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ सो ऽब्रवीदस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः । धर्मो ऽयमावर्तक इत्यवेत्य यातस्त्वराडाभिमुखो मुमुक्षुः

tau so 'bravīdasti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ / dharmo 'yamāvartaka ityavetya yātastvarāḍābhimukho mumukṣuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्ततस्तावुपलभ्य तत्त्वं तं विप्रमामन्त्र्य तदैव सद्यः । खिन्नावखिन्नाविव राजभक्त्या प्रसस्रतुस्तेन यतः स यातः

tasmāttatastāvupalabhya tattvaṃ taṃ vipramāmantrya tadaiva sadyaḥ / khinnāvakhinnāviva rājabhaktyā prasasratustena yataḥ sa yātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्तौ ततस्तौ मृजया विहीनमपश्यतां तं वपुषोज्ज्वलन्तम् । उपोपविष्टं पथि वृक्षमूले सूर्य घनाभोगमिव प्रविष्टम्

yāntau tatastau mṛjayā vihīnamapaśyatāṃ taṃ vapuṣojjvalantam / upopaviṣṭaṃ pathi vṛkṣamūle sūrya ghanābhogamiva praviṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानं विहायोपययौ ततस्तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम् । यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर्मुनिरावैर्वशेयः

yānaṃ vihāyopayayau tatastaṃ purohito mantradhareṇa sārdham / yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣurmunirāvairvaśeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावर्चयामासतुरर्हतस्तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम् । प्रत्यर्चयामास स चार्हतस्तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः

tāvarcayāmāsaturarhatastaṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram / pratyarcayāmāsa sa cārhatastau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृताभ्यनुज्ञावभितस्ततस्तौ निषेदतुः शाक्यकुलध्वजस्य । विरेजतुस्तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताविवेन्दोः

kṛtābhyanujñāvabhitastatastau niṣedatuḥ śākyakuladhvajasya / virejatustasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāvivendoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वृक्षमूलस्थमभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे । यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम्

taṃ vṛkṣamūlasthamabhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe / yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम् । कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत्त्वामवोचत्तदिदं निबोध

tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam / kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yattvāmavocattadidaṃ nibodha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानामि धर्म प्रति निश्चयं ते परैमि ते भाविनमेतमर्थम् । अहं त्वकाले वनसंश्रयात्ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये

jānāmi dharma prati niścayaṃ te paraimi te bhāvinametamartham / ahaṃ tvakāle vanasaṃśrayātte śokāgnināgnipratimena dahye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थ धर्मार्थमेव त्यज बुद्धिमेताम् । अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धौ नदीरयः कूलमिवाभिहन्ति

tadehi dharmapriya matpriyārtha dharmārthameva tyaja buddhimetām / ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddhau nadīrayaḥ kūlamivābhihanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम् । तां वृत्तिमस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः

meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām / tāṃ vṛttimasmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भुङ्क्ष्व तावद्वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यासि शास्त्रदृष्टे । अनिष्टबन्धौ कुरु मय्यपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः

tadbhuṅkṣva tāvadvasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyāsi śāstradṛṣṭe / aniṣṭabandhau kuru mayyapekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैष धर्मो वन एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर्नियता यतीनाम् । बुद्धिश्च यत्नश्च निमित्तमत्र वन च लिङ्गं च हि भीरुचिन्हम्

na caiṣa dharmo vana eva siddhaḥ pure 'pi siddhirniyatā yatīnām / buddhiśca yatnaśca nimittamatra vana ca liṅgaṃ ca hi bhīrucinham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मौलीधरैरसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्धभुजैर्नरेन्द्रैः । लक्ष्भ्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैरपि मोक्षधर्मः

maulīdharairasaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdhabhujairnarendraiḥ / lakṣbhyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthairapi mokṣadharmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजमाषाढमथान्तिदेवम् । विदेहराजं जनकं तथैव शाल्वद्रुमं सेनजितश्च राज्ञः

dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājamāṣāḍhamathāntidevam / videharājaṃ janakaṃ tathaiva śālvadrumaṃ senajitaśca rājñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान् गृहस्थान्नृपतीनवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान् । उभे ऽपि तस्माद्युगपद्भजस्व चित्ताधिपत्यं च नृपश्रियं च

etān gṛhasthānnṛpatīnavehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān / ubhe 'pi tasmādyugapadbhajasva cittādhipatyaṃ ca nṛpaśriyaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छामि हि त्वामुपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रमेव । धृतातपत्त्रं समुदीक्षमाणस्तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम्

icchāmi hi tvāmupaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdrameva / dhṛtātapattraṃ samudīkṣamāṇastenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यब्रवीद्भूमिपतिर्भवन्तं वाक्येन बाष्पग्रथिताक्षरेण । श्रुत्वा भवानर्हति तत्प्रियार्थ स्नेहेन तस्नेहमनुप्रयातुम्

ityabravīdbhūmipatirbhavantaṃ vākyena bāṣpagrathitākṣareṇa / śrutvā bhavānarhati tatpriyārtha snehena tasnehamanuprayātum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्यगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः । तस्मात्तमुत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नमिवार्णवे नौः

śokāmbhasi tvatprabhave hyagādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ / tasmāttamuttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnamivārṇave nauḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मेण गङ्गोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण । श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थ पितुस्त्वमओप्यर्हसि कर्तुमिष्टम्

bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa / śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārtha pitustvamaopyarhasi kartumiṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवर्धयित्री समवेहि देवीमगस्त्यजुष्टां दिशमप्रयाताम् । प्रनष्टवत्सामिव वत्सलां गामजस्रमार्ता करुणं रुदन्तीम्

saṃvardhayitrī samavehi devīmagastyajuṣṭāṃ diśamaprayātām / pranaṣṭavatsāmiva vatsalāṃ gāmajasramārtā karuṇaṃ rudantīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसेन हंसीमिव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम् । अर्ता सनाथामपि नाथहीनां त्रातुं वधूमर्हसि दर्शनेन

haṃsena haṃsīmiva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum / artā sanāthāmapi nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūmarhasi darśanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं सुतं बालमनर्हदुःखं संतापमन्तर्गतमुद्वहन्तम् । तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद्राहूपसर्गादेव पूर्णचन्द्रम्

ekaṃ sutaṃ bālamanarhaduḥkhaṃ saṃtāpamantargatamudvahantam / taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokādrāhūpasargādeva pūrṇacandram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन । निःस्वासधूमेन तमःशिखेन । त्वद्दर्शनाम्ब्विच्छति दह्यमानमन्तःपुरं चैव पुरं च कृत्स्नम्

śokāgninā tvadvirahendhanena / niḥsvāsadhūmena tamaḥśikhena / tvaddarśanāmbvicchati dahyamānamantaḥpuraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस्तस्य पुरोहितस्य । ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद्गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितमित्युवाच

sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacastasya purohitasya / dhyātvā muhūrtaṃ guṇavadguṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritamityuvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवैमि भावं तनये पितॄणां विशेषतो यो मयि भूमिपस्य । जानन्नपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस्त्वगत्या स्वजनं त्यजामि

avaimi bhāvaṃ tanaye pitṝṇāṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya / jānannapi vyādhijarāvipadbhyo bhītastvagatyā svajanaṃ tyajāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन्नान्ते यदि स्यात्प्रियविप्रयोगः । यदा तु भूत्वापि चिरं वियोगस्ततो गुरुअं स्निन्धमपि त्यजामि

draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchennānte yadi syātpriyaviprayogaḥ / yadā tu bhūtvāpi ciraṃ viyogastato guruaṃ snindhamapi tyajāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्धेतुकं यत्तु नराधिपस्य शोकं भवानाह न तत्प्रियं मे । यत्स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि विप्रयोगे

maddhetukaṃ yattu narādhipasya śokaṃ bhavānāha na tatpriyaṃ me / yatsvapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini viprayoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च ते निश्चयमेतु बुद्धिर्दृष्ट्वा विचित्रं जगतः प्रचारम् । संतापहेतुर्न सुतो न बन्धुरज्ञाननैमित्तिक एष तापः

evaṃ ca te niścayametu buddhirdṛṣṭvā vicitraṃ jagataḥ pracāram / saṃtāpaheturna suto na bandhurajñānanaimittika eṣa tāpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाध्वगानमिह संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् । प्राज्ञो जनः को तु भजेत शोकं बन्धुप्रतिज्ञातजनैर्विहीनः

yathādhvagānamiha saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām / prājño janaḥ ko tu bhajeta śokaṃ bandhupratijñātajanairvihīnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति । गत्वापि तत्राप्यपरत्र गच्छत्येवं जने त्यागिनि को ऽनुरोधः

ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti / gatvāpi tatrāpyaparatra gacchatyevaṃ jane tyāgini ko 'nurodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च गर्भात्प्रभृति प्रवृत्तः सर्वास्ववस्थासु वधाय मृत्युः । कस्मादकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस्तत्रभवानवोचत्

yadā ca garbhātprabhṛti pravṛttaḥ sarvāsvavasthāsu vadhāya mṛtyuḥ / kasmādakāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyastatrabhavānavocat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्यकालो विषयाभिपत्तौ कालस्तथैवार्थविधौ प्रदिष्टः । कालो जगत्कर्षति सर्वकालान्निर्वाहके श्रेयसि नास्ति कालः

bhavatyakālo viṣayābhipattau kālastathaivārthavidhau pradiṣṭaḥ / kālo jagatkarṣati sarvakālānnirvāhake śreyasi nāsti kālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्यं मुमुक्षुर्मयि यच्च राजा तदप्युदारं सदृशं पितुश्च । प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभादपथ्यान्नमिवातुरस्य

rājyaṃ mumukṣurmayi yacca rājā tadapyudāraṃ sadṛśaṃ pituśca / pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhādapathyānnamivāturasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण । सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश्च परापचारेण च धर्मपीडा

kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa / sodvegatā yatra madaḥ śramaśca parāpacāreṇa ca dharmapīḍā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाम्बूनदं हर्म्यमिव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तमिवोत्तमान्नम् । ग्राहाकुलं चाम्ब्विव सारविन्दं राज्यं हि रम्यं व्यसनाश्रयं च

jāmbūnadaṃ harmyamiva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktamivottamānnam / grāhākulaṃ cāmbviva sāravindaṃ rājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः पूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः । वयःप्रकर्षे ऽपरिहार्यदुःखे राज्यानि मुक्त्वा वनमेव जग्मुः

itthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ pūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ / vayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe rājyāni muktvā vanameva jagmuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरं हि भुक्तानि तृणान्यरण्ये तोषं परं रत्नमिवोपगृह्य । सहोषितं श्रीसुलभैर्न चैव दोषैरदृश्यैरिव कृष्णसर्पैः

varaṃ hi bhuktāni tṛṇānyaraṇye toṣaṃ paraṃ ratnamivopagṛhya / sahoṣitaṃ śrīsulabhairna caiva doṣairadṛśyairiva kṛṣṇasarpaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लाध्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां धर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् । भग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम्

ślādhyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum / bhagnapratijñasya na tūpapannaṃ vanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातः कुले को हि नरः ससत्त्वो धर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः । काषायमुत्सृज्य विमुक्तलज्जः पुरंदरस्यापि पुरं श्रयेत

jātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ / kāṣāyamutsṛjya vimuktalajjaḥ puraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभाद्धि मोहादथवा भयेन यो वान्तमन्नं पुनराददीत । लोभात्स मोहादथवा भयेन संत्यज्य कामान् पुनराददीत

lobhāddhi mohādathavā bhayena yo vāntamannaṃ punarādadīta / lobhātsa mohādathavā bhayena saṃtyajya kāmān punarādadīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्च प्रदीप्ताच्छरणात्कथंचिन्निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत्तदेव । गार्हस्थ्यमुत्सृज्य स दृष्टदोषो मोहेन भूयो ऽभिलषेद्ग्रहीतुम्

yaśca pradīptāccharaṇātkathaṃcinniṣkramya bhūyaḥ praviśettadeva / gārhasthyamutsṛjya sa dṛṣṭadoṣo mohena bhūyo 'bhilaṣedgrahītum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या च श्रुतिर्मोक्षमवाप्तवन्तो नृपा गृहस्था इति नैतदस्ति । शमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो दण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः

yā ca śrutirmokṣamavāptavanto nṛpā gṛhasthā iti naitadasti / śamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo daṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमे रतिश्चेच्छिथिलं च राज्यं राज्ये मतिश्चेच्छमविप्लवश्च । शमश्च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं शीतोष्णयोरैक्यमिवोदकाग्न्योः

śame ratiścecchithilaṃ ca rājyaṃ rājye matiścecchamaviplavaśca / śamaśca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ śītoṣṇayoraikyamivodakāgnyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निश्चयाद्वा वसुधाधिपास्ते राज्यानि मुक्त्वा शममाप्तवन्तः । राज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वादनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः

tanniścayādvā vasudhādhipāste rājyāni muktvā śamamāptavantaḥ / rājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvādanaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत्प्राप्तो वनं नाहमनिश्चयेन । छित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसंज्ञं मुक्तः पुनर्न प्रविविक्षुरस्मि

teṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvatprāpto vanaṃ nāhamaniścayena / chittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ muktaḥ punarna pravivikṣurasmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यात्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमदूर्जितं च । श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजमुक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो ऽप्युवाच

ityātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumadūrjitaṃ ca / śrutvā narendrātmajamuktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'pyuvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो निश्चयो धर्मविधौ तवायं नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः । शोकाय दत्त्वा पितरं वयःस्थं स्याद्धर्मकामस्य हि ते न धर्मः

yo niścayo dharmavidhau tavāyaṃ nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ / śokāya dattvā pitaraṃ vayaḥsthaṃ syāddharmakāmasya hi te na dharmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं च बुद्धिस्तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्वविचक्षणा वा । हेतोरदृष्टस्य फलस्य यस्त्वं प्रत्यक्षमर्थ परिभूय यासि

nūnaṃ ca buddhistava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣvavicakṣaṇā vā / hetoradṛṣṭasya phalasya yastvaṃ pratyakṣamartha paribhūya yāsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्भवो ऽस्तीति च केचिदाहुर्नास्तीति केचिन्नियतप्रतिज्ञाः । एवं यदा संशयितो ऽयमर्थस्तस्मात्क्षमं भोक्तुमुपस्थिता श्रीः

punarbhavo 'stīti ca kecidāhurnāstīti kecinniyatapratijñāḥ / evaṃ yadā saṃśayito 'yamarthastasmātkṣamaṃ bhoktumupasthitā śrīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयः प्रवृत्तिर्यदि काचिदस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ । अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित्सिद्धौ ऽप्रयत्नाज्जगतो ऽस्य मोक्षः

bhūyaḥ pravṛttiryadi kācidasti raṃsyāmahe tatra yathopapattau / atha pravṛttiḥ parato na kācitsiddhau 'prayatnājjagato 'sya mokṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तीति केचित्परलोकमाहुर्मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति । अग्नेर्यथा ह्यौष्ण्यमपां द्रवत्वं तद्वत्प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति

astīti kecitparalokamāhurmokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti / agneryathā hyauṣṇyamapāṃ dravatvaṃ tadvatpravṛttau prakṛtiṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित्स्वभावादिति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च । स्वाभाविकं सर्वमिदं च यस्मादतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः

kecitsvabhāvāditi varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca / svābhāvikaṃ sarvamidaṃ ca yasmādato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदिन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव । संयुज्यते यज्जरयार्तिभिश्च कस्तत्र यत्नो ननु स स्वभावः

yadindriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva / saṃyujyate yajjarayārtibhiśca kastatra yatno nanu sa svabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्भिर्हुताशः शममभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम् । भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्यैक्यं च गत्वा जगदुद्वहन्ति

adbhirhutāśaḥ śamamabhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam / bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthānyaikyaṃ ca gatvā jagadudvahanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्पाणिपादोदरपृष्ठमूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः । यदात्मनस्तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत्कथयन्ति तज्ज्ञाः

yatpāṇipādodarapṛṣṭhamūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ / yadātmanastasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tatkathayanti tajjñāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा । स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं न कामकारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः

kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā / svabhāvataḥ sarvamidaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्ग वदन्तीश्वरतस्तथान्ये तत्र पर्यत्ने पुरुषस्य को ऽर्थः । य एव हेतुर्जगतः प्रवृत्तौ हेतुर्निवृत्तौ नियतः स एव

sarga vadantīśvaratastathānye tatra paryatne puruṣasya ko 'rthaḥ / ya eva heturjagataḥ pravṛttau heturnivṛttau niyataḥ sa eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिद्वदन्त्यात्मनिमित्तमेव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च । प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्ययत्नाद्यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति

kecidvadantyātmanimittameva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca / prādurbhavaṃ tu pravadantyayatnādyatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरः पितृणामनृणः प्रजाभिर्वेदैऋषीणां क्रतुभिः सुराणाम् । उत्पद्यते सार्धमृणैस्त्रिभिस्तैर्यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः

naraḥ pitṛṇāmanṛṇaḥ prajābhirvedaiṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām / utpadyate sārdhamṛṇaistribhistairyasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवमेतेन विधिक्रमेण मोक्षं सयत्नस्य वदन्ति तज्ज्ञाः । प्रयत्नवन्तो ऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदमवाप्नुवन्ति

ityevametena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ / prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedamavāpnuvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सौम्य मोक्षे यदि भक्तिरस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम् । एवं भविष्यत्युपपत्तिरस्य संतापनाशश्च नराधिपस्य

tatsaumya mokṣe yadi bhaktirasti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam / evaṃ bhaviṣyatyupapattirasya saṃtāpanāśaśca narādhipasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या च प्रवृत्ता तव दोषबुद्धिस्तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुम् । तत्रापि चिन्ता तव तात मा भूत पूर्वे ऽपि जग्मुः स्वगृहान्वनेभ्यः

yā ca pravṛttā tava doṣabuddhistapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum / tatrāpi cintā tava tāta mā bhūta pūrve 'pi jagmuḥ svagṛhānvanebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपोवनस्थो ऽपि वृतः प्रजाभिर्जगाम राजा पुरमम्बरीषः । तथा महीं विप्रकृतामनार्यैस्तपोवनादेत्य ररक्ष रामः

tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhirjagāma rājā puramambarīṣaḥ / tathā mahīṃ viprakṛtāmanāryaistapovanādetya rarakṣa rāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव शाल्वाधिपतिर्द्रुमाख्यो वनात्ससूरनुर्नगरं विवेश । ब्रह्मार्षिभूतश्च मुनेर्वसिष्ठाद्दध्रे श्रियं सांकृतिरन्तिदेवः

tathaiva śālvādhipatirdrumākhyo vanātsasūranurnagaraṃ viveśa / brahmārṣibhūtaśca munervasiṣṭhāddadhre śriyaṃ sāṃkṛtirantidevaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधा धर्मयशःप्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्यतीयुः । तस्मान्न दोषो ऽस्ति गृहं प्रयातुं तपोवनाद्धर्मनिमित्तमेव

evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanānyatīyuḥ / tasmānna doṣo 'sti gṛhaṃ prayātuṃ tapovanāddharmanimittameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वचस्तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः । अनूनमव्यस्तमसक्तमद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतो ऽब्रवीद्वचः

tato vacastasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ / anūnamavyastamasaktamadrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīdvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर्न ममात्र निश्चयः । अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन च स्वयं ग्रहीष्यामि यदत्र निश्चितम्

ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyairna mamātra niścayaḥ / avetya tattvaṃ tapasā śamena ca svayaṃ grahīṣyāmi yadatra niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मे क्षमं संशयजं हि दर्शनं ग्रहीतुमव्यक्तपरस्पराहतम् । बुधः परप्रत्ययतो हि को व्रजेज्जनो ऽन्धकारे ऽन्ध इवान्धदेशिकः

na me kṣamaṃ saṃśayajaṃ hi darśanaṃ grahītumavyaktaparasparāhatam / budhaḥ parapratyayato hi ko vrajejjano 'ndhakāre 'ndha ivāndhadeśikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टतत्त्वस्य सतो ऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयितु शुभे मतिः । वृथापि खेदो हि वरं शुभात्मनः सुखं न तत्त्वे ऽपि विगर्हितात्मनः

adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayitu śubhe matiḥ / vṛthāpi khedo hi varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं तु दृष्ट्वागममव्यवस्थितं यदुक्तमाप्त्तैस्तदवेहि साध्विति । प्रहीणदोषत्वमवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्यनृतं न वक्ष्यति

imaṃ tu dṛṣṭvāgamamavyavasthitaṃ yaduktamāpttaistadavehi sādhviti / prahīṇadoṣatvamavehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hyanṛtaṃ na vakṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहप्रवेशं प्रति यच्च मे भवानुवाच रामप्रभृतीन्निदर्शनम् । न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयैष्वलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः

gṛhapraveśaṃ prati yacca me bhavānuvāca rāmaprabhṛtīnnidarśanam / na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayaiṣvalaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवमप्येव रविर्मही पतेदपि स्थिरत्वं हिमवान् गिरिस्त्यजेत् । अदृष्टतत्त्वो विषयोन्मुखेन्द्रियः श्रयेय न त्वेव गृहान् पृथग्जनः

tadevamapyeva ravirmahī patedapi sthiratvaṃ himavān giristyajet / adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tveva gṛhān pṛthagjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयमालयम् । इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टमुत्थाय च निर्ममो ययौ

ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyamālayam / iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭamutthāya ca nirmamo yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सबाष्पौ सचिवद्विजाबुभौ निशम्य तस्य स्थिरमेव निश्चयम् । विषण्णवक्त्रावनुगम्य दुःखितौ शनैरगत्या पुरमेव जग्मतुः

tataḥ sabāṣpau sacivadvijābubhau niśamya tasya sthirameva niścayam / viṣaṇṇavaktrāvanugamya duḥkhitau śanairagatyā purameva jagmatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्स्नेहादथ नृपतेश्च भक्तितस्तौ सापेक्षं प्रतिययतुश्च तस्थतुश्च । दुर्धर्ष रविमिव दीप्तमात्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुर्न मोक्तुम्

tatsnehādatha nṛpateśca bhaktitastau sāpekṣaṃ pratiyayatuśca tasthatuśca / durdharṣa ravimiva dīptamātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekaturna moktum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ ज्ञातुं परमगतेर्गतिं तु तस्य प्रच्छन्नांश्चरपुरुषाञ्छुचीन्विधाय । राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथमिति जग्मतुः कथंचितु

tau jñātuṃ paramagatergatiṃ tu tasya pracchannāṃścarapuruṣāñchucīnvidhāya / rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ kathamiti jagmatuḥ kathaṃcitu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.