Santideva: Bodhicaryavatara 9

इमं परिकरं सर्वं प्रज्ञार्थं हि मुनिर्जगौ । तस्मादुत्पादयेत् प्रज्ञां दुःखनिवृत्तिकाङ्क्षया

imaṃ parikaraṃ sarvaṃ prajñārthaṃ hi munirjagau / tasmādutpādayet prajñāṃ duḥkhanivṛttikāṅkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवृतिः परमार्थश्च सत्यद्वयमिदं मतं । बुद्धेरगोचरस्तत्त्वं बुद्धिः संवृतिरुच्यते

saṃvṛtiḥ paramārthaśca satyadvayamidaṃ mataṃ / buddheragocarastattvaṃ buddhiḥ saṃvṛtirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र लोको द्विधा दृष्टो योगी प्राकृतकस्तथा । तत्र प्राकृतको लोको योगिलोकेन बाध्यते

tatra loko dvidhā dṛṣṭo yogī prākṛtakastathā / tatra prākṛtako loko yogilokena bādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाध्यन्ते धीविशेषेण योगिनो ऽप्युत्तरोत्तरैः । दृष्टान्तेनोभयेष्टेन कार्यार्थमविचारतः

bādhyante dhīviśeṣeṇa yogino 'pyuttarottaraiḥ / dṛṣṭāntenobhayeṣṭena kāryārthamavicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकेन भावा दृश्यन्ते कल्प्यन्ते चापि तत्त्वतः । न तु मायावदित्यत्र विवादो योगिलोकयोः

lokena bhāvā dṛśyante kalpyante cāpi tattvataḥ / na tu māyāvadityatra vivādo yogilokayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षमपि रूपादि प्रसिद्ध्या न प्रमाणतः । अशुच्यादिषु शुच्यादि-प्रसिद्धिरिव सा मृषा

pratyakṣamapi rūpādi prasiddhyā na pramāṇataḥ / aśucyādiṣu śucyādi-prasiddhiriva sā mṛṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकावतारणार्थं च भावा नाथेन देशिताः । तत्त्वतः क्षणिका नैते संवृत्या चेद्विरुध्यते

lokāvatāraṇārthaṃ ca bhāvā nāthena deśitāḥ / tattvataḥ kṣaṇikā naite saṃvṛtyā cedvirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दोषो योगिसंवृत्या लोकात्ते तत्त्वदर्शिनः । अन्यथा लोकबाधा स्याद् अशुचिस्त्रीनिरूपणे

na doṣo yogisaṃvṛtyā lokātte tattvadarśinaḥ / anyathā lokabādhā syād aśucistrīnirūpaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायोपमाज्जिनात् पुण्यं सद्भावे ऽपि कथं यथा । यदि मायोपमः सत्त्वः किं पुनर्जायते मृतः

māyopamājjināt puṇyaṃ sadbhāve 'pi kathaṃ yathā / yadi māyopamaḥ sattvaḥ kiṃ punarjāyate mṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्प्रत्ययसामग्री तावन्मायापि वर्तते । दीर्घसंतानमात्रेण कथं सत्त्वो ऽस्ति सत्यतः

yāvatpratyayasāmagrī tāvanmāyāpi vartate / dīrghasaṃtānamātreṇa kathaṃ sattvo 'sti satyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायापुरुषघातादौ चित्ताभावान्न पापकं । चित्तमायासमेते तु पापपुण्यसमुद्भवः

māyāpuruṣaghātādau cittābhāvānna pāpakaṃ / cittamāyāsamete tu pāpapuṇyasamudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रादीनामसामर्थ्यान् न मायाचित्तसंभवः । सापि नानाविधा माया नानाप्रत्ययसंभवा

mantrādīnāmasāmarthyān na māyācittasaṃbhavaḥ / sāpi nānāvidhā māyā nānāpratyayasaṃbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकस्य सर्वसामर्थ्यं प्रत्ययस्यास्ति कुत्रचित् । निर्वृतः परमार्थेन संवृत्या यदि संसरेत्

naikasya sarvasāmarthyaṃ pratyayasyāsti kutracit / nirvṛtaḥ paramārthena saṃvṛtyā yadi saṃsaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धो ऽपि संसरेदेवं ततः किं बोधिचर्यया । प्रत्ययानामनुच्छेदे मायाप्युच्छिद्यते न हि

buddho 'pi saṃsaredevaṃ tataḥ kiṃ bodhicaryayā / pratyayānāmanucchede māyāpyucchidyate na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययानां तु विच्छेदात् संवृत्यापि न संभवः । यदा न भ्रान्तिरप्यस्ति माया केनोपलभ्यते

pratyayānāṃ tu vicchedāt saṃvṛtyāpi na saṃbhavaḥ / yadā na bhrāntirapyasti māyā kenopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा मायैव ते नास्ति तदा किमुपलभ्यते । चित्तस्यैव स आकारो यद्यप्यन्यो ऽस्ति तत्त्वतः

yadā māyaiva te nāsti tadā kimupalabhyate / cittasyaiva sa ākāro yadyapyanyo 'sti tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तमेव यदा माया तदा किं केन दृश्यते । उक्तं च लोकनाथेन चित्तं चित्तं न पश्यति

cittameva yadā māyā tadā kiṃ kena dṛśyate / uktaṃ ca lokanāthena cittaṃ cittaṃ na paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च्छिनत्ति यथात्मानम् असिधारा तथा मनः । आत्मभावं यथा दीपः संप्रकाशयतीति चेत्

na cchinatti yathātmānam asidhārā tathā manaḥ / ātmabhāvaṃ yathā dīpaḥ saṃprakāśayatīti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव प्रकाश्यते दीपो यस्मान्न तमसावृतः । न हि स्फटिकवन्नीलं नीलत्वे ऽन्यमपेक्षते

naiva prakāśyate dīpo yasmānna tamasāvṛtaḥ / na hi sphaṭikavannīlaṃ nīlatve 'nyamapekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा किंचित् परापेक्षम् अनपेक्षं च दृश्यते । अनीलत्वे न तन्नीलं कुर्यादात्मानमात्मना

tathā kiṃcit parāpekṣam anapekṣaṃ ca dṛśyate / anīlatve na tannīlaṃ kuryādātmānamātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलमेव हि को नीलं कुर्यादात्मानमात्मना । अनीलत्वे न तन्नीलं कुर्यादात्मानमात्मना

nīlameva hi ko nīlaṃ kuryādātmānamātmanā / anīlatve na tannīlaṃ kuryādātmānamātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपः प्रकाशत इति ज्ञात्वा ज्ञानेन कथ्यते । बुद्धिः प्रकाशत इति ज्ञात्वेदं केन कथ्यते

dīpaḥ prakāśata iti jñātvā jñānena kathyate / buddhiḥ prakāśata iti jñātvedaṃ kena kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशा वाप्रकाशा वा यदा दृष्टा न केनचित् । वन्ध्यादुहितृलीलेव कथ्यमानापि सा मुधा

prakāśā vāprakāśā vā yadā dṛṣṭā na kenacit / vandhyāduhitṛlīleva kathyamānāpi sā mudhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि नास्ति स्वसंवित्तिर् विज्ञानं स्मर्यते कथम् । अन्यानुभूते संबन्धात् स्मृतिराखुविषं यथा

yadi nāsti svasaṃvittir vijñānaṃ smaryate katham / anyānubhūte saṃbandhāt smṛtirākhuviṣaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययान्तरयुक्तस्य दर्शनात् स्वं प्रकाशते । सिद्धाञ्जनविधेर्दृष्टो घटो नैवाञ्जनं भवेत्

pratyayāntarayuktasya darśanāt svaṃ prakāśate / siddhāñjanavidherdṛṣṭo ghaṭo naivāñjanaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा दृष्टं श्रुतं ज्ञातं नैवेह प्रतिषिध्यते । सत्यतः कल्पना त्वत्र दुःखहेतुर्निवार्यते

yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ jñātaṃ naiveha pratiṣidhyate / satyataḥ kalpanā tvatra duḥkhaheturnivāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तादन्या न माया चेन् नाप्यनन्येति कल्प्यते । वस्तु चेत् सा कथं नान्यान् अन्या चेन्नास्ति वस्तुतः

cittādanyā na māyā cen nāpyananyeti kalpyate / vastu cet sā kathaṃ nānyān anyā cennāsti vastutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्यपि यथा माया दृश्या द्रष्टृ तथा मनः । वस्त्वाश्रयश्चेत् संसारः सो ऽन्यथाकाशवद्भवेत्

asatyapi yathā māyā dṛśyā draṣṭṛ tathā manaḥ / vastvāśrayaścet saṃsāraḥ so 'nyathākāśavadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्वाश्रयेणाभावस्य क्रियावत्त्वं कथं भवेत् । असत्सहायमेकं हि चित्तमापद्यते तव

vastvāśrayeṇābhāvasya kriyāvattvaṃ kathaṃ bhavet / asatsahāyamekaṃ hi cittamāpadyate tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राह्यमुक्तं यदा चित्तं तदा सर्वे तथागताः । एवं च को गुणो लब्धश् चित्तमात्रे ऽपि कल्पिते

grāhyamuktaṃ yadā cittaṃ tadā sarve tathāgatāḥ / evaṃ ca ko guṇo labdhaś cittamātre 'pi kalpite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायोपमत्वे ऽपि ज्ञाते कथं क्लेशो निवर्तते । यदा मायास्त्रियां रागस् तत्कर्तुरपि जायते

māyopamatve 'pi jñāte kathaṃ kleśo nivartate / yadā māyāstriyāṃ rāgas tatkarturapi jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रहीणा हि तत्कर्तुर् ज्ञेयसंक्लेशवासना । तद्दृष्टिकाले तस्यातो दुर्बला शून्यवासना

aprahīṇā hi tatkartur jñeyasaṃkleśavāsanā / taddṛṣṭikāle tasyāto durbalā śūnyavāsanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यतावासनाधानाद् धीयते भाववासना । किंचिन्नास्तीति चाभ्यासात् सापि पश्चात् प्रहीयते

śūnyatāvāsanādhānād dhīyate bhāvavāsanā / kiṃcinnāstīti cābhyāsāt sāpi paścāt prahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा न लभ्यते भावो यो नास्तीति प्रकल्प्यते । तदा निराश्रयो ऽभावः कथं तिष्ठेन्मतेः पुरः

yadā na labhyate bhāvo yo nāstīti prakalpyate / tadā nirāśrayo 'bhāvaḥ kathaṃ tiṣṭhenmateḥ puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा न भावो नाभावो मतेः संतिष्ठते पुरः । तदान्यगत्यभावेन निरालम्बा प्रशाम्यते

yadā na bhāvo nābhāvo mateḥ saṃtiṣṭhate puraḥ / tadānyagatyabhāvena nirālambā praśāmyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तामणिः कल्पतरुर् यथेच्छापरिपूरणः । विनेयप्रणिधानाभ्यां जिनबिम्बं तथेक्ष्यते

cintāmaṇiḥ kalpatarur yathecchāparipūraṇaḥ / vineyapraṇidhānābhyāṃ jinabimbaṃ tathekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा गारुडिकः स्तम्भं साधयित्वा विनश्यति । स तस्मिंश्चिरनष्टे ऽपि विषादीनुपशामयेत्

yathā gāruḍikaḥ stambhaṃ sādhayitvā vinaśyati / sa tasmiṃściranaṣṭe 'pi viṣādīnupaśāmayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिचर्यानुरूप्येण जिनस्तम्भो ऽपि साधितः । करोति सर्वकार्याणि बोधिसत्त्वे ऽपि निर्वृते

bodhicaryānurūpyeṇa jinastambho 'pi sādhitaḥ / karoti sarvakāryāṇi bodhisattve 'pi nirvṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचित्तके कृता पूजा कथं फलवती भवेत् । तुल्यैव पठ्यते यस्मात् तिष्ठतो निर्वृतस्य च

acittake kṛtā pūjā kathaṃ phalavatī bhavet / tulyaiva paṭhyate yasmāt tiṣṭhato nirvṛtasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमाच्च फलं तत्र संवृत्या तत्त्वतो ऽपि वा । सत्यबुद्धे कृता पूजा सफलेति कथं यथा

āgamācca phalaṃ tatra saṃvṛtyā tattvato 'pi vā / satyabuddhe kṛtā pūjā saphaleti kathaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यदर्शनतो मुक्तिः शून्यतादर्शनेन किम् । न विनानेन मार्गेण बोधिरित्यागमो यतः

satyadarśanato muktiḥ śūnyatādarśanena kim / na vinānena mārgeṇa bodhirityāgamo yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वसिद्धं महायानं कथं सिद्धस्त्वदागमः । यस्मादुभयसिद्धो ऽसौ न सिद्धो ऽसौ तवादितः

nanvasiddhaṃ mahāyānaṃ kathaṃ siddhastvadāgamaḥ / yasmādubhayasiddho 'sau na siddho 'sau tavāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्प्रत्यया च तत्रास्था महायाने ऽपि तां कुरु । अन्योभयेष्टसत्यत्वे वेदादेरपि सत्यता

yatpratyayā ca tatrāsthā mahāyāne 'pi tāṃ kuru / anyobhayeṣṭasatyatve vedāderapi satyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सविवादं महायानम् इति चेदागमं त्यज । तीर्थिकैः सविवादत्वात् स्वैः परैश्चागमान्तरम्

savivādaṃ mahāyānam iti cedāgamaṃ tyaja / tīrthikaiḥ savivādatvāt svaiḥ paraiścāgamāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शासनं भिक्षुतामूलं भिक्षुतैव च दुःखिता । सावलम्बनचित्तानां निर्वाणमपि दुःस्थितम्

śāsanaṃ bhikṣutāmūlaṃ bhikṣutaiva ca duḥkhitā / sāvalambanacittānāṃ nirvāṇamapi duḥsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशप्रहाणान्मुक्तिश्चेत् तदनन्तरमस्तु सा । दृष्टं च तेषु सामर्थ्यं निःक्लेशस्यापि कर्मणः

kleśaprahāṇānmuktiścet tadanantaramastu sā / dṛṣṭaṃ ca teṣu sāmarthyaṃ niḥkleśasyāpi karmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णा तावदुपादानं नास्ति चेत् संप्रधार्यते । किमक्लिष्टापि तृष्णैषां नास्ति संमोहवत् सती

tṛṣṇā tāvadupādānaṃ nāsti cet saṃpradhāryate / kimakliṣṭāpi tṛṣṇaiṣāṃ nāsti saṃmohavat satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदनाप्रत्यया तृष्णा वेदनैषां च विद्यते । सालम्बनेन चित्तेन स्थातव्यं यत्र तत्र वा

vedanāpratyayā tṛṣṇā vedanaiṣāṃ ca vidyate / sālambanena cittena sthātavyaṃ yatra tatra vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विना शून्यतया चित्तं बद्धमुत्पद्यते पुनः । यथासंज्ञिसमापत्तौ भावयेत्तेन शून्यताम्

vinā śūnyatayā cittaṃ baddhamutpadyate punaḥ / yathāsaṃjñisamāpattau bhāvayettena śūnyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्सूत्रे ऽवतरेद्वाक्यं तच्चेद्बुद्धोक्तमिष्यते । महायानं भवत्सूत्रैः प्रायस्तुल्यं न किं मतम्

yatsūtre 'vataredvākyaṃ taccedbuddhoktamiṣyate / mahāyānaṃ bhavatsūtraiḥ prāyastulyaṃ na kiṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकेनागम्यमानेन सकलं यदि दोषवत् । एकेन सूत्रतुल्येन किं न सर्वं जिनोदितम्

ekenāgamyamānena sakalaṃ yadi doṣavat / ekena sūtratulyena kiṃ na sarvaṃ jinoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकाश्यपमुख्यैश्च यद्वाक्यं नावगाह्यते । तत्त्वयानवबुद्धत्वाद् अग्राह्यं कः करिष्यति

mahākāśyapamukhyaiśca yadvākyaṃ nāvagāhyate / tattvayānavabuddhatvād agrāhyaṃ kaḥ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्तित्रासात्त्वनिर्मुक्त्या संसारे सिध्यति स्थितिः । मोहेन दुःखिनामर्थे शून्यताया इदं फलम्

saktitrāsāttvanirmuktyā saṃsāre sidhyati sthitiḥ / mohena duḥkhināmarthe śūnyatāyā idaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवं शून्यतापक्षे दूषणं नोपपद्यते । तस्मान्निर्विचिकित्सेन भावनीयैव शून्यता

tadevaṃ śūnyatāpakṣe dūṣaṇaṃ nopapadyate / tasmānnirvicikitsena bhāvanīyaiva śūnyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशज्ञेयावृतितमः प्रतिपक्षो हि शून्यता । शीघ्रं सर्वज्ञताकामो न भावयति तां कथम्

kleśajñeyāvṛtitamaḥ pratipakṣo hi śūnyatā / śīghraṃ sarvajñatākāmo na bhāvayati tāṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्दुःखजननं वस्तु त्रासस्तस्मात् प्रजायताम् । शून्यता दुःखशमनी ततः किं जायते भयम्

yadduḥkhajananaṃ vastu trāsastasmāt prajāyatām / śūnyatā duḥkhaśamanī tataḥ kiṃ jāyate bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतस्ततो वास्तु भयं यद्यहं नाम किंचन । अहमेव न किंचिच्चेद् भयं कस्य भविष्यति

yatastato vāstu bhayaṃ yadyahaṃ nāma kiṃcana / ahameva na kiṃcicced bhayaṃ kasya bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तकेशनखा नाहं नास्थि नाप्यस्मि शोणितम् । न शिंघानं न च श्लेष्मा न पूयं लसिकापि वा

dantakeśanakhā nāhaṃ nāsthi nāpyasmi śoṇitam / na śiṃghānaṃ na ca śleṣmā na pūyaṃ lasikāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं वसा न च स्वेदो न मेदो ऽन्त्राणि नाप्यहम् । न चाहमन्त्रनिर्गुण्डी गूथमूत्रमहं न च

nāhaṃ vasā na ca svedo na medo 'ntrāṇi nāpyaham / na cāhamantranirguṇḍī gūthamūtramahaṃ na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं मांसं न च स्नायुर् नोष्मा वायुरहं न च । न च छिद्राण्यहं नापि षड्विज्ञानानि सर्वथा

nāhaṃ māṃsaṃ na ca snāyur noṣmā vāyurahaṃ na ca / na ca chidrāṇyahaṃ nāpi ṣaḍvijñānāni sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दज्ञानं यदि तदा शब्दो गृह्येत सर्वदा । ज्ञेयं विना तु किं वेत्ति येन ज्ञानं निरुच्यते

śabdajñānaṃ yadi tadā śabdo gṛhyeta sarvadā / jñeyaṃ vinā tu kiṃ vetti yena jñānaṃ nirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजानानं यदि ज्ञानं काष्ठं ज्ञानं प्रसज्यते । तेनासंनिहितज्ञेयं ज्ञानं नास्तीति निश्चयः

ajānānaṃ yadi jñānaṃ kāṣṭhaṃ jñānaṃ prasajyate / tenāsaṃnihitajñeyaṃ jñānaṃ nāstīti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव रूपं जानाति तदा किं न शृणोत्यपि । शब्दस्यासंनिधानाच्चेत् ततस्तज्ज्ञानमप्यसत्

tadeva rūpaṃ jānāti tadā kiṃ na śṛṇotyapi / śabdasyāsaṃnidhānāccet tatastajjñānamapyasat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दग्रहणरूपं यत् तद्रूपग्रहणं कथम् । एकः पिता च पुत्रश्च कल्प्यते न तु तत्त्वतः

śabdagrahaṇarūpaṃ yat tadrūpagrahaṇaṃ katham / ekaḥ pitā ca putraśca kalpyate na tu tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं रजस्तमो वापि न पुत्रो न पिता यतः । शब्दग्रहणयुक्तस्तु स्वभावस्तस्य नेक्ष्यते

sattvaṃ rajastamo vāpi na putro na pitā yataḥ / śabdagrahaṇayuktastu svabhāvastasya nekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवान्येन रूपेण नटवत्सो ऽप्यशाश्वतः । स एवान्यस्वभावश्चेद् अपूर्वेयं तदेकता

tadevānyena rūpeṇa naṭavatso 'pyaśāśvataḥ / sa evānyasvabhāvaśced apūrveyaṃ tadekatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद्रूपमसत्यं चेन् निजं तद्रूपमुच्यताम् । ज्ञानता चेत्ततः सर्व-पुंसामैक्यं प्रसज्यते

anyadrūpamasatyaṃ cen nijaṃ tadrūpamucyatām / jñānatā cettataḥ sarva-puṃsāmaikyaṃ prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनाचेतने चैक्यं तयोर्येनास्तिता समा । विशेषश्च यदा मिथ्या कः सादृश्याश्रयस्तदा

cetanācetane caikyaṃ tayoryenāstitā samā / viśeṣaśca yadā mithyā kaḥ sādṛśyāśrayastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेतनश्च नैवाहम् अचैतन्यात्पटादिवत् । अथ ज्ञश्चेतनायोगाद् अज्ञो नष्टः प्रसज्यते

acetanaśca naivāham acaitanyātpaṭādivat / atha jñaścetanāyogād ajño naṣṭaḥ prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाविकृत एवात्मा चैतन्येनास्य किं कृतम् । अज्ञस्य निष्क्रियस्यैवम् आकाशस्यात्मता मता

athāvikṛta evātmā caitanyenāsya kiṃ kṛtam / ajñasya niṣkriyasyaivam ākāśasyātmatā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्मफलसंबन्धो युक्तश्चेदात्मना विना । कर्म कृत्वा विनष्टे हि फलं कस्य भविष्यति

na karmaphalasaṃbandho yuktaścedātmanā vinā / karma kṛtvā vinaṣṭe hi phalaṃ kasya bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोरप्यावयोः सिद्धे भिन्नाधारे क्रियाफले । निर्व्यापारश्च तत्रात्मेत्य् अत्र वादो वृथा ननु

dvayorapyāvayoḥ siddhe bhinnādhāre kriyāphale / nirvyāpāraśca tatrātmety atra vādo vṛthā nanu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुमान् फलयोगीति दृश्यते नैष संभवः । संतानस्यैक्यमाश्रित्य कर्ता भोक्तेति देशितम्

hetumān phalayogīti dṛśyate naiṣa saṃbhavaḥ / saṃtānasyaikyamāśritya kartā bhokteti deśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतानागतं चित्तं नाहं तद्धि न विद्यते । अथोत्पन्नमहं चित्तं नष्टे ऽस्मिन्नास्त्यहं पुनः

atītānāgataṃ cittaṃ nāhaṃ taddhi na vidyate / athotpannamahaṃ cittaṃ naṣṭe 'sminnāstyahaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव कदलीस्तम्भो न कश्चिद् भागशः कृतः । तथाहमप्यसद्भूतो मृग्यमाणो विचारतः

yathaiva kadalīstambho na kaścid bhāgaśaḥ kṛtaḥ / tathāhamapyasadbhūto mṛgyamāṇo vicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि सत्त्वो न विद्येत कस्योपरि कृपेति चेत् । कार्यार्थमभ्युपेतेन यो मोहेन प्रकल्पितः

yadi sattvo na vidyeta kasyopari kṛpeti cet / kāryārthamabhyupetena yo mohena prakalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं कस्य न चेत्सत्त्वः सत्यमीहा तु मोहतः । दुःखव्युपशमार्थं तु कार्यमोहो न वार्यते

kāryaṃ kasya na cetsattvaḥ satyamīhā tu mohataḥ / duḥkhavyupaśamārthaṃ tu kāryamoho na vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखहेतुरहंकार आत्ममोहात्तु वर्धते । ततो ऽपि न निवर्त्यश्चेत् वरं नैरात्म्यभावना

duḥkhaheturahaṃkāra ātmamohāttu vardhate / tato 'pi na nivartyaścet varaṃ nairātmyabhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायो न पादौ न जङ्घा नोरू कायः कटिर्न च । नोदरं नाप्ययं पृष्ठं नोरो बाहू न चापि सः

kāyo na pādau na jaṅghā norū kāyaḥ kaṭirna ca / nodaraṃ nāpyayaṃ pṛṣṭhaṃ noro bāhū na cāpi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हस्तौ नाप्ययं पार्श्वौ न कक्षौ नांसलक्षणः । न ग्रीवा न शिरः कायः कायो ऽत्र कतरः पुनः

na hastau nāpyayaṃ pārśvau na kakṣau nāṃsalakṣaṇaḥ / na grīvā na śiraḥ kāyaḥ kāyo 'tra kataraḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि सर्वेषु कायो ऽथम् एकदेशेन वर्तते । अंशा अंशेषु वर्तन्ते स च कुत्र स्वयं स्थितः

yadi sarveṣu kāyo 'tham ekadeśena vartate / aṃśā aṃśeṣu vartante sa ca kutra svayaṃ sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मना चेत्सर्वत्र स्थितः कायः करादिषु । कायास्तावन्त एव स्युर् यावन्तस्ते करादयः

sarvātmanā cetsarvatra sthitaḥ kāyaḥ karādiṣu / kāyāstāvanta eva syur yāvantaste karādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवान्तर्न बहिः कायः कथं कायः करादिषु । करादिभ्यः पृथग् नास्ति कथं नु खलु विद्यते

naivāntarna bahiḥ kāyaḥ kathaṃ kāyaḥ karādiṣu / karādibhyaḥ pṛthag nāsti kathaṃ nu khalu vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्नास्ति कायो मोहात्तु कायबुद्धिः करादिषु । संनिवेशविशेषेण स्थानौ पुरुषबुद्धिवत्

tannāsti kāyo mohāttu kāyabuddhiḥ karādiṣu / saṃniveśaviśeṣeṇa sthānau puruṣabuddhivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्प्रत्ययसामग्री तावत्कायः पुमानिव । एवं करादौ सा यावत् तावत्कायो ऽत्र दृश्यते

yāvatpratyayasāmagrī tāvatkāyaḥ pumāniva / evaṃ karādau sā yāvat tāvatkāyo 'tra dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमङ्गुलिपुञ्जत्वात् पादो ऽपि कतरो भवेत् । सो ऽपि पर्वसमूहत्वात् पर्वापि स्वांशभेदतः

evamaṅgulipuñjatvāt pādo 'pi kataro bhavet / so 'pi parvasamūhatvāt parvāpi svāṃśabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशा अप्यणुभेदेन सो ऽप्यणुर्दिग्विभागतः । दिग्विभागो निरंशत्वाद् आकाशं तेन नास्त्यणुः

aṃśā apyaṇubhedena so 'pyaṇurdigvibhāgataḥ / digvibhāgo niraṃśatvād ākāśaṃ tena nāstyaṇuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स्वप्नोपमे रूपे को रज्येत विचारकः । कायश्चैवं यदा नास्ति तदा का स्त्री पुमांश्च कः

evaṃ svapnopame rūpe ko rajyeta vicārakaḥ / kāyaścaivaṃ yadā nāsti tadā kā strī pumāṃśca kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्ति दुःखं तत्त्वेन प्रहृष्टान् किं न बाधते । शोकाद्यार्ताय मृष्टादि सुखं चेत्किं न रोचते

yadyasti duḥkhaṃ tattvena prahṛṣṭān kiṃ na bādhate / śokādyārtāya mṛṣṭādi sukhaṃ cetkiṃ na rocate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलीयसाभिभूतत्वाद् यदि तन्नानुभूयते । वेदनात्वं कथं तस्य यस्य नानुभवात्मता

balīyasābhibhūtatvād yadi tannānubhūyate / vedanātvaṃ kathaṃ tasya yasya nānubhavātmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति सूक्ष्मतया दुःखं स्थौल्यं तस्य हृतं ननु । तुष्टिमात्राऽपरा चेत्स्यात् तस्मात्साप्यस्य सूक्ष्मता

asti sūkṣmatayā duḥkhaṃ sthaulyaṃ tasya hṛtaṃ nanu / tuṣṭimātrā'parā cetsyāt tasmātsāpyasya sūkṣmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धप्रत्ययोत्पत्तौ दुःखस्यानुदयो यदि । कल्पनाभिनिवेशो हि वेदनेत्यागतं ननु

viruddhapratyayotpattau duḥkhasyānudayo yadi / kalpanābhiniveśo hi vedanetyāgataṃ nanu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव विचारो ऽयं प्रतिपक्षो ऽस्य भाव्यते । विकल्पक्षेत्रसंभूत-ध्यानाहारा हि योगिनः

ata eva vicāro 'yaṃ pratipakṣo 'sya bhāvyate / vikalpakṣetrasaṃbhūta-dhyānāhārā hi yoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्तराविन्द्रियार्थौ चेत् संसर्गः कुत एतयोः । निरन्तरत्वे ऽप्येकत्वं कस्य केनास्तु संगतिः

sāntarāvindriyārthau cet saṃsargaḥ kuta etayoḥ / nirantaratve 'pyekatvaṃ kasya kenāstu saṃgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाणोरणौ प्रवेशो ऽस्ति निराकाशः समश्च सः । अप्रवेशे न मिश्रत्वम् अमिश्रत्वे न संगतिः

nāṇoraṇau praveśo 'sti nirākāśaḥ samaśca saḥ / apraveśe na miśratvam amiśratve na saṃgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरंशस्य च संसर्गः कथं नामोपपद्यते । संसर्गे च निरंशत्वं यदि दृष्टं निदर्शय

niraṃśasya ca saṃsargaḥ kathaṃ nāmopapadyate / saṃsarge ca niraṃśatvaṃ yadi dṛṣṭaṃ nidarśaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानस्य त्वमूर्तस्य संसर्गो नैव युज्यते । समूहस्याप्यवस्तुत्वाद् यथा पूर्वं विचारितम्

vijñānasya tvamūrtasya saṃsargo naiva yujyate / samūhasyāpyavastutvād yathā pūrvaṃ vicāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवं स्पर्शनाभावे वेदनासंभवः कुतः । किमर्थमयमायासः बाधा कस्य कुतो भवेत्

tadevaṃ sparśanābhāve vedanāsaṃbhavaḥ kutaḥ / kimarthamayamāyāsaḥ bādhā kasya kuto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा न वेदकः कश्चिद् वेदना च न विद्यते । तदावस्थामिमां दृष्ट्वा तृष्णे किं न विदीर्यसे

yadā na vedakaḥ kaścid vedanā ca na vidyate / tadāvasthāmimāṃ dṛṣṭvā tṛṣṇe kiṃ na vidīryase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यते स्पृश्यते चापि स्वप्नमायोपमात्मना । चित्तेन सहजातत्वाद् वेदना तेन नेक्ष्यते

dṛśyate spṛśyate cāpi svapnamāyopamātmanā / cittena sahajātatvād vedanā tena nekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं पश्चाच्च जातेन स्मर्यते नानुभूयते । स्वात्मानं नानुभवति न चान्येनानुभूयते

pūrvaṃ paścācca jātena smaryate nānubhūyate / svātmānaṃ nānubhavati na cānyenānubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्ति वेदकः कश्चिद् वेदनातो न तत्त्वतः । निरात्मके कलापे ऽस्मिन् क एव बाध्यते ऽनया

na cāsti vedakaḥ kaścid vedanāto na tattvataḥ / nirātmake kalāpe 'smin ka eva bādhyate 'nayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रियेषु न रूपादौ नान्तराले मनः स्थितम् । नाप्यन्तर्न बहिश्चित्तम् अन्यत्रापि न लभ्यते

nendriyeṣu na rūpādau nāntarāle manaḥ sthitam / nāpyantarna bahiścittam anyatrāpi na labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्न काये न चान्यत्र न मिश्रं न पृथक् क्वचित् । तन्न किंचिदतः सत्त्वाः प्रकृत्या परिनिर्वृताः

yanna kāye na cānyatra na miśraṃ na pṛthak kvacit / tanna kiṃcidataḥ sattvāḥ prakṛtyā parinirvṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयात्पूर्वं यदि ज्ञानं किमालम्ब्यास्य संभवः । ज्ञेयेन सह चेज्ज्ञानं किमालम्ब्यास्य संभवः

jñeyātpūrvaṃ yadi jñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ / jñeyena saha cejjñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ज्ञेयाद्भवेत्पश्चात् तदा ज्ञानं कुतो भवेत् । एवं च सर्वधर्माणाम् उत्पत्तिर्नावसीयते

atha jñeyādbhavetpaścāt tadā jñānaṃ kuto bhavet / evaṃ ca sarvadharmāṇām utpattirnāvasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्येवं संवृतिर्नास्ति ततः सत्यद्वयं कुतः । अथ साप्यन्यसंवृत्या स्यात्सत्त्वो निर्वृतः कुतः

yadyevaṃ saṃvṛtirnāsti tataḥ satyadvayaṃ kutaḥ / atha sāpyanyasaṃvṛtyā syātsattvo nirvṛtaḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परचित्तविकल्पो ऽसौ स्वसंवृत्या तु नास्ति सः । स पश्चान्नियतः सो ऽस्ति न चेन्नास्त्येव संवृतिः

paracittavikalpo 'sau svasaṃvṛtyā tu nāsti saḥ / sa paścānniyataḥ so 'sti na cennāstyeva saṃvṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पना कल्पितं चेति द्वयमन्योन्यनिश्रितम् । यथाप्रसिद्धमाश्रित्य विचारः सर्व उच्यते

kalpanā kalpitaṃ ceti dvayamanyonyaniśritam / yathāprasiddhamāśritya vicāraḥ sarva ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारितेन तु यदा विचारेण विचार्यते । तदानवस्था तस्यापि विचारस्य विचारणात्

vicāritena tu yadā vicāreṇa vicāryate / tadānavasthā tasyāpi vicārasya vicāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारिते विचार्ये तु विचारस्यास्ति नाश्रयः । निराश्रयत्वान्नोदेति तच्च निर्वाणमुच्यते

vicārite vicārye tu vicārasyāsti nāśrayaḥ / nirāśrayatvānnodeti tacca nirvāṇamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य त्वेतद्द्वयं सत्यं स एवात्यन्तदुःस्थितः । यदि ज्ञानवशादर्थो ज्ञानास्तित्वे तु का गतिः

yasya tvetaddvayaṃ satyaṃ sa evātyantaduḥsthitaḥ / yadi jñānavaśādartho jñānāstitve tu kā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ज्ञेयवशाज्ज्ञानं ज्ञेयास्तित्वे तु का गतिः । अथान्योन्यवशात्सत्त्वम् अभावः स्याद्द्वयोरपि

atha jñeyavaśājjñānaṃ jñeyāstitve tu kā gatiḥ / athānyonyavaśātsattvam abhāvaḥ syāddvayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिता चेन्न विना पुत्रात् कुतः पुत्रस्य संभवः । पुत्राभावे पिता नास्ति तथा सत्त्वं तयोर्द्वयोः

pitā cenna vinā putrāt kutaḥ putrasya saṃbhavaḥ / putrābhāve pitā nāsti tathā sattvaṃ tayordvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कुरो जायते बीजाद् बीजं तेनैव सूच्यते । ज्ञेयाज्ज्ञानेन जातेन तत्सत्ता किं न गम्यते

aṅkuro jāyate bījād bījaṃ tenaiva sūcyate / jñeyājjñānena jātena tatsattā kiṃ na gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कुरादन्यतो ज्ञानाद् बीजमस्तीति गम्यते । ज्ञानास्तित्वं कुतो ज्ञातं ज्ञेयं यत्तेन गम्यते

aṅkurādanyato jñānād bījamastīti gamyate / jñānāstitvaṃ kuto jñātaṃ jñeyaṃ yattena gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकः प्रत्यक्षतस्तावत् सर्वं हेतुमुदीक्षते । पद्मनालादिभेदो हि हेतुभेदेन जायते

lokaḥ pratyakṣatastāvat sarvaṃ hetumudīkṣate / padmanālādibhedo hi hetubhedena jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंकृतो हेतुभेदश्चेत् पूर्वहेतुप्रभेदतः । कस्माच्चेत्फलदो हेतुः पूर्वहेतुप्रभावतः

kiṃkṛto hetubhedaścet pūrvahetuprabhedataḥ / kasmāccetphalado hetuḥ pūrvahetuprabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरो जगतो हेतुः वद कस्तावदीश्वरः । भूतानि चेद्भवत्वेवं नाममात्रे ऽपि किं श्रमः

īśvaro jagato hetuḥ vada kastāvadīśvaraḥ / bhūtāni cedbhavatvevaṃ nāmamātre 'pi kiṃ śramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि त्वनेके ऽनित्याश्च निश्चेष्टा न च देवताः । लङ्घ्याश्चाशुचयश्चैव क्ष्मादयो न स ईश्वरः

api tvaneke 'nityāśca niśceṣṭā na ca devatāḥ / laṅghyāścāśucayaścaiva kṣmādayo na sa īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.