Bhamaha: Kavyalamkara 5

५१ इन् ।एद्म् ।चोलो इति भामहालङ्कारे चतुर्थः परिच्छेदः ।छप्तेर् पञ्चमः परिच्छेदः अथ प्रतिज्ञाहेत्वादि- हीनं दुष्टं च वर्ण्यते । समासेन यथान्यायं तन्मात्रार्थप्रतीतये

51 in /edM /Colo iti bhāmahālaṅkāre caturthaḥ paricchedaḥ /chapter pañcamaḥ paricchedaḥ atha pratijñāhetvādi- hīnaṃ duṣṭaṃ ca varṇyate / samāsena yathānyāyaṃ tanmātrārthapratītaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासेन] ।एद्ब्; समासेने ।एद्म् प्रायेण दुर्बोधतया शास्त्राद् बिभत्यमेधसः । तदुपच्छन्दनायैष हेतुन्यायलवोच्चयः

samāsena] /edB; samāsene /edM prāyeṇa durbodhatayā śāstrād bibhatyamedhasaḥ / tadupacchandanāyaiṣa hetunyāyalavoccayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवोच्चयः] ।एद्म्।एद्ब्; वलोच्चयः ।एद्ब्क स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते । प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम्

lavoccayaḥ] /edM/edB; valoccayaḥ /edBKa svādukāvyarasonmiśraṃ śāstramapyupayuñjate / prathamālīḍhamadhavaḥ pibanti kaṭu bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स शब्दो न तद्वाच्यं न स न्यायो न सा कला । तद्वाच्यं] ।एद्म्।एद्ब्; तद्वाक्यं ।एद्ब्क जायते यन्न काव्याङ्गम् अहो भारो महान् कवेः

na sa śabdo na tadvācyaṃ na sa nyāyo na sā kalā / tadvācyaṃ] /edM/edB; tadvākyaṃ /edBKa jāyate yanna kāvyāṅgam aho bhāro mahān kaveḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वादयः प्रमाणाभ्यां प्रत्यक्षमनुमा च ते । असाधारणसामान्य- विषयत्वं तयोः किल

sattvādayaḥ pramāṇābhyāṃ pratyakṣamanumā ca te / asādhāraṇasāmānya- viṣayatvaṃ tayoḥ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षं कल्पनापोढं ततो ऽर्थादिति केचन । कल्पनां नामजात्यादि- योजनां प्रतिजानते

pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ tato 'rthāditi kecana / kalpanāṃ nāmajātyādi- yojanāṃ pratijānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिजानते] ।एद्म्।एद्ब्; प्रतिजन्यते ।एद्ब्घ समारोपः किलैतावान् सदर्थालम्बनं च तत् । जात्याद्यपोहे वृत्तिः क्व क्व विशेषः कुतश्च सः

pratijānate] /edM/edB; pratijanyate /edBGha samāropaḥ kilaitāvān sadarthālambanaṃ ca tat / jātyādyapohe vṛttiḥ kva kva viśeṣaḥ kutaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदपोहेषु च तथा सिद्धा सा बुद्धिगोचरा । अवस्तुकं चेद्वितथं प्रत्यक्षं तत्त्ववृत्ति हि

tadapoheṣu ca tathā siddhā sā buddhigocarā / avastukaṃ cedvitathaṃ pratyakṣaṃ tattvavṛtti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितथं] ।एद्म्।एद्ब्; वितयं ।एद्ब्घ ग्राह्यग्राहकभेदेन विज्ञानांशो मतो यदि । विज्ञानमात्रसादृश्याद् विशेषो ऽस्य विकल्पना

vitathaṃ] /edM/edB; vitayaṃ /edBGha grāhyagrāhakabhedena vijñānāṃśo mato yadi / vijñānamātrasādṛśyād viśeṣo 'sya vikalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानमात्र ] ।एद्म्; विज्ञानमत्र ।एद्ब् ।अस्य] ।एद्म्।एद्ब्; स(स्य?) ।एद्ब्ग अर्थादेवेति रूपादेस् तत एवेति नान्यतः । नान्यतः] ।एद्म्।एद्ब्; न्यायतः ।एद्ब्ग अन्यथा घटविज्ञानम् अन्येन व्यपदिश्यते

vijñānamātra ] /edM; vijñānamatra /edB .asya] /edM/edB; sa(sya?) /edBGa arthādeveti rūpādes tata eveti nānyataḥ / nānyataḥ] /edM/edB; nyāyataḥ /edBGa anyathā ghaṭavijñānam anyena vyapadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा] ।एद्म्।एद्ब्; अन्यदा ।एद्ब्ख।एद्ब्घ त्रिरूपाल्लिङ्गतो ज्ञानम् अनुमानं च केचन । केचन] ।एद्म्।एद्ब्; केन च ।एद्ब्ग तद्विदो नान्तरीयार्थ- दर्शनं चापरे विदुः

anyathā] /edM/edB; anyadā /edBKha/edBGha trirūpālliṅgato jñānam anumānaṃ ca kecana / kecana] /edM/edB; kena ca /edBGa tadvido nāntarīyārtha- darśanaṃ cāpare viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवादास्पदधर्मेण धर्मी कृतविशेषणः । विवादास्पद ] ।एद्म्; विविधास्पद ।एद्ब् पक्षस्तस्य च निर्देशः प्रतिज्ञेत्यभिधीयते

vivādāspadadharmeṇa dharmī kṛtaviśeṣaṇaḥ / vivādāspada ] /edM; vividhāspada /edB pakṣastasya ca nirdeśaḥ pratijñetyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्थहेतुसिद्धान्त- सर्वागमविरोधिनी । प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्ष- बाधिनी चेति दुष्यति

tadarthahetusiddhānta- sarvāgamavirodhinī / prasiddhadharmā pratyakṣa- bādhinī ceti duṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धधर्मा] ।एद्म्।एद्ब्ग; विरुद्धधर्मा ।एद्ब् बाधिनी] ।एद्म्।एद्ब्; वादिनी ।एद्ब्ख।एद्ब्घ तयैव हि तदर्थस्य विरोधकरणं यथा । यतिर्मम पिता बाल्यात् सूनुर्यस्याहमौरसः

prasiddhadharmā] /edM/edBGa; viruddhadharmā /edB bādhinī] /edM/edB; vādinī /edBKha/edBGha tayaiva hi tadarthasya virodhakaraṇaṃ yathā / yatirmama pitā bālyāt sūnuryasyāhamaurasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्त्यात्मा प्रकृतिर्वेति ज्ञेया हेत्वपवादिनी । अस्त्यात्मा] ।एद्म्।एद्ब्; अस्यात्मा ।एद्ब्ग धर्मिणो ऽस्याप्रसिद्धत्वात् तद्धर्मो ऽपि न सेत्स्यति

astyātmā prakṛtirveti jñeyā hetvapavādinī / astyātmā] /edM/edB; asyātmā /edBGa dharmiṇo 'syāprasiddhatvāt taddharmo 'pi na setsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धर्मो ऽपि] ।एद्म्।एद्ब्; तदर्थो ऽपि ।एद्ब्क शाश्वतो ऽशाश्वतो वेति प्रसिद्धे धर्मिणि ध्वनौ । जायते भेदविषयो विवादो वादिनोर्मिथः

taddharmo 'pi] /edM/edB; tadartho 'pi /edBKa śāśvato 'śāśvato veti prasiddhe dharmiṇi dhvanau / jāyate bhedaviṣayo vivādo vādinormithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादिनोर्मिथः] ।एद्म्।एद्ब्; धादिनो मिश्रः ।एद्ब्क; वादिनो मिश्रः ।एद्ब्घ स्वसिद्धान्तविरोधित्वाद् विज्ञेया तद्विरोधिनी । कणभक्षो यथा शब्दम् आचक्षीताविनश्वरम्

vādinormithaḥ] /edM/edB; dhādino miśraḥ /edBKa; vādino miśraḥ /edBGha svasiddhāntavirodhitvād vijñeyā tadvirodhinī / kaṇabhakṣo yathā śabdam ācakṣītāvinaśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशास्त्रविरुद्धत्वात् सर्वागमविरोधिनी । यथा शुचिस्तनुस्त्रीणि प्रमाणानि न सन्ति वा

sarvaśāstraviruddhatvāt sarvāgamavirodhinī / yathā śucistanustrīṇi pramāṇāni na santi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचस्तनुस्त्रीणि प्रमाणानि न सन्ति वा] ।एद्म्।एद्ब्ग; शुचिस्तनुः स्त्रैणी तत्प्रमाणानि सन्ति वा ।एद्ब्; शुचि * सुनु स्त्रैणी ।लच् ।ग्नोलिम्स् आकुमारमसन्दिग्ध- धर्माहितविशेषणा । प्रसिद्धधर्मेति मता श्रोत्रग्राह्यो ध्वनिर्यथा

śucastanustrīṇi pramāṇāni na santi vā] /edM/edBGa; śucistanuḥ straiṇī tatpramāṇāni santi vā /edB; śuci * sunu straiṇī /lac /GnoliMS ākumāramasandigdha- dharmāhitaviśeṣaṇā / prasiddhadharmeti matā śrotragrāhyo dhvaniryathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षबाधिनी तेन प्रमाणेनैव बाध्यते । यथा शीतो ऽनलो नास्ति रूपमुष्णः क्षपाकरः

pratyakṣabādhinī tena pramāṇenaiva bādhyate / yathā śīto 'nalo nāsti rūpamuṣṇaḥ kṣapākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपमुष्णः (?) क्षपाकरः] ।एद्म्।एद्ब्; कूपमुष्णः क्षपाकरः ।एद्ब्क; *ऊपे उष्णश्चन्द्रमा ।ग्नोलिम्स्।उन्मेत्रिचल् सन् द्वयोः सदृशे सिद्धो व्यावृत्तस्तद्विपक्षतः । द्वयोः] ।एद्म्; पक्षे ।एद्ब्; द्वयो ।एद्ब्ग हेतुस्त्रिलक्षणो ज्ञेयो हेत्वाभासो विपर्ययात्

rūpamuṣṇaḥ (?) kṣapākaraḥ] /edM/edB; kūpamuṣṇaḥ kṣapākaraḥ /edBKa; *ūpe uṣṇaścandramā /GnoliMS/unmetrical san dvayoḥ sadṛśe siddho vyāvṛttastadvipakṣataḥ / dvayoḥ] /edM; pakṣe /edB; dvayo /edBGa hetustrilakṣaṇo jñeyo hetvābhāso viparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन् द्वयोरिति यः सिद्धः स्वपक्षपरपक्षयोः । अभिन्नलक्षणः पक्षः फलभेदादयं द्विधा

san dvayoriti yaḥ siddhaḥ svapakṣaparapakṣayoḥ / abhinnalakṣaṇaḥ pakṣaḥ phalabhedādayaṃ dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परपक्षानुपादाने तद्वृत्तेश्चानुदाहृतौ । पादाने] ।एद्म्; पादानं ।एद्ब् कथमन्यतरासिद्ध- हेत्वाभासव्यवस्थितिः

parapakṣānupādāne tadvṛtteścānudāhṛtau / pādāne] /edM; pādānaṃ /edB kathamanyatarāsiddha- hetvābhāsavyavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यधर्मानुगमतः सदृशस्तत्र यश्च सन् । अन्यो ऽप्यसावेक इव सामान्यादुपचर्यते

sādhyadharmānugamataḥ sadṛśastatra yaśca san / anyo 'pyasāveka iva sāmānyādupacaryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपक्षस्तद्विसदृशो व्यावृत्तस्तत्र यो ह्यसन् । इति द्वयैकानुगति- व्यावृत्ती लक्ष्मसाधुता

vipakṣastadvisadṛśo vyāvṛttastatra yo hyasan / iti dvayaikānugati- vyāvṛttī lakṣmasādhutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्ती लक्ष्मसाधुता] ।ग्नोलि; वृत्तिर्लक्ष्मसाधुता ।एद्म्।एद्ब्; वृत्ती लक्ंससाधुना ।एद्ब्घ सेए ग्नोलि १९६२, प्Xलि पुर्पोर्त्: अनुगति अन्द् व्यावृत्ति अरे रेक़ुइरेद् रेस्पेच्तिवेल्य् इन् २ थिन्ग्स् (विज़्। पक्ष अन्द् सपक्ष) अन्द् इन् १ थिन्ग् (विज़्। विपक्ष)। साध्यसाधनधर्माभ्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते । तद्विपर्ययतो वापि तदाभस्तदवृत्तितः

vṛttī lakṣmasādhutā] /Gnoli; vṛttirlakṣmasādhutā /edM/edB; vṛttī lakṃsasādhunā /edBGha See Gnoli 1962, p.XLI Purport: anugati and vyāvṛtti are required respectively in 2 things (viz. pakṣa and sapakṣa) and in 1 thing (viz. vipakṣa). sādhyasādhanadharmābhyāṃ siddho dṛṣṭānta ucyate / tadviparyayato vāpi tadābhastadavṛttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्येन लिङ्गानुगतिस् तदभावे च नास्तिता । ख्याप्यते येन दृष्टान्तः स किलान्यैर्द्विधोच्यते

sādhyena liṅgānugatis tadabhāve ca nāstitā / khyāpyate yena dṛṣṭāntaḥ sa kilānyairdvidhocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषणं न्यूनताद्युक्तिर् न्यूनं हेत्वादिनाथ वा । दूषणं] ।एद्म्; दूषण ।एद्ब् हेत्वादिनाथ वा] ।एद्म्; हेत्वादिनात्र च ।एद्ब्; हेत्वादिनाथ च ।एद्ब्ग तन्मूलत्वात्कथायाश्च न्यूनं नेष्टं प्रतिज्ञया

dūṣaṇaṃ nyūnatādyuktir nyūnaṃ hetvādinātha vā / dūṣaṇaṃ] /edM; dūṣaṇa /edB hetvādinātha vā] /edM; hetvādinātra ca /edB; hetvādinātha ca /edBGa tanmūlatvātkathāyāśca nyūnaṃ neṣṭaṃ pratijñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातयो दूषणाभासास् ताः साधर्म्यसमादयः । समादयः] ।एद्म्; समाधयः ।एद्ब् तासां प्रपञ्चो बहुधा भूयस्त्वादिह नोदितः

jātayo dūṣaṇābhāsās tāḥ sādharmyasamādayaḥ / samādayaḥ] /edM; samādhayaḥ /edB tāsāṃ prapañco bahudhā bhūyastvādiha noditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं वक्ष्यते न्याय- लक्षणं काव्यसंश्रयम् । इदं तु शास्त्रगर्भेषु काव्येष्वभिहितं यथा

aparaṃ vakṣyate nyāya- lakṣaṇaṃ kāvyasaṃśrayam / idaṃ tu śāstragarbheṣu kāvyeṣvabhihitaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नित्याविनाभावि दृष्टं जगति कारणम् । कारणं चेन्न तन्नित्यं नित्यं चेत्कारणं न तत्

atha nityāvinābhāvi dṛṣṭaṃ jagati kāraṇam / kāraṇaṃ cenna tannityaṃ nityaṃ cetkāraṇaṃ na tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं चेत्] ।एद्म्।एद्ब्; नित्यश्चेत् ।एद्ब्घ लक्ष्म प्रयोगदोषाणां भेदेनानेन वर्त्मना । नेन वर्त्मना] ।एद्म्।एद्ब्क; नेकवर्त्मना ।एद्ब् सन्धादिसाधनासिद्ध्यै शास्त्रेषूदितमन्यथा

nityaṃ cet] /edM/edB; nityaścet /edBGha lakṣma prayogadoṣāṇāṃ bhedenānena vartmanā / nena vartmanā] /edM/edBKa; nekavartmanā /edB sandhādisādhanāsiddhyai śāstreṣūditamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधनासिद्ध्यै] ।एद्म्; साधनं सिद्ध्यै ।एद्ब् तज्ज्ञैः काव्यप्रयोगेषु तत्प्रादुष्कृतमन्यथा । तत्र लोकाश्रयं काव्यम् आगमास्तत्त्वदर्शिनः

sādhanāsiddhyai] /edM; sādhanaṃ siddhyai /edB tajjñaiḥ kāvyaprayogeṣu tatprāduṣkṛtamanyathā / tatra lokāśrayaṃ kāvyam āgamāstattvadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वदर्शिनः] ।एद्म्।एद्ब्ग; तत्त्वशंसिनः ।एद्ब् असिसंकाशमाकाशं शब्दो दूरानुपात्ययम् । सदैव वारि सिन्धूनाम् अहो स्थेमा महार्चिषः

tattvadarśinaḥ] /edM/edBGa; tattvaśaṃsinaḥ /edB asisaṃkāśamākāśaṃ śabdo dūrānupātyayam / sadaiva vāri sindhūnām aho sthemā mahārciṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदैव वारि] ।एद्म्; तदेव वापि ।एद्ब् रूपादीनां यथा द्रव्यम् आश्रयो नश्यतीति च । ३४एफ़् इन् ।एद्म् नश्यतीति च] ।एद्म्; नश्वरीति या ।एद्ब् इष्टकार्याभ्युपगमं प्रतिज्ञां प्रतिजानते

sadaiva vāri] /edM; tadeva vāpi /edB rūpādīnāṃ yathā dravyam āśrayo naśyatīti ca / 34ef in /edM naśyatīti ca] /edM; naśvarīti yā /edB iṣṭakāryābhyupagamaṃ pratijñāṃ pratijānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३५अब् इन् ।एद्म् धर्मार्थकामकोपानां संश्रयात् सा चतुर्विधा । ३५च्द् इन् ।एद्म् जरामेष बिभर्मीति प्रतिज्ञाय पितुर्यथा । # ३६अब् इन् ।एद्म् तथैव पुरुणाभारि सा स्याद्धर्मनिबन्धनी

35ab in /edM dharmārthakāmakopānāṃ saṃśrayāt sā caturvidhā / 35cd in /edM jarāmeṣa bibharmīti pratijñāya pituryathā / # 36ab in /edM tathaiva puruṇābhāri sā syāddharmanibandhanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३६च्द् इन् ।एद्म् उपलप्स्ये स्वयं सीताम् इति भर्तृनिदेशतः । हनुमता प्रतिज्ञाय सा ज्ञातेत्यर्थसंश्रया

36cd in /edM upalapsye svayaṃ sītām iti bhartṛnideśataḥ / hanumatā pratijñāya sā jñātetyarthasaṃśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहरिष्याम्यमूमद्य महासेनात्मजामिति । म्यमूमद्य] ।एद्म्; म्यमुमद्य ।एद्ब्।उन्मेत्रिचल् कृत्वा प्रतिज्ञां वत्सेन हृतेति मदनाश्रया

āhariṣyāmyamūmadya mahāsenātmajāmiti / myamūmadya] /edM; myamumadya /edB/unmetrical kṛtvā pratijñāṃ vatsena hṛteti madanāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातुर्भ्रातृव्यमुन्मथ्य पास्याम्यस्यासृगाहवे । प्रतिज्ञाय यथा भीमस् तच्चकारावशो रुषा

bhrāturbhrātṛvyamunmathya pāsyāmyasyāsṛgāhave / pratijñāya yathā bhīmas taccakārāvaśo ruṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यो ऽन्यत्र प्रतिज्ञायाः प्रयोगो न कथं चन । परित्यागश्च कर्तव्यो नासां चतसृणामपि

kāryo 'nyatra pratijñāyāḥ prayogo na kathaṃ cana / parityāgaśca kartavyo nāsāṃ catasṛṇāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परित्यागश्च] ।एद्म्; परित्यागस्य ।एद्ब् प्रायोपवेशाय यथा प्रतिज्ञाय सुयोधनः । राज्याय पुनरुत्तस्थाव् इति धर्मविरोधिनी

parityāgaśca] /edM; parityāgasya /edB prāyopaveśāya yathā pratijñāya suyodhanaḥ / rājyāya punaruttasthāv iti dharmavirodhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहूतो न निवर्ते ऽहं द्यूतायेति युधिष्ठिरः । निवर्ते ऽहं] ।एद्म्।एद्ब्ग; निवर्तेय ।एद्ब् कृत्वा सन्धां शकुनिना दिदेवेत्यर्थबाधिनी

āhūto na nivarte 'haṃ dyūtāyeti yudhiṣṭhiraḥ / nivarte 'haṃ] /edM/edBGa; nivarteya /edB kṛtvā sandhāṃ śakuninā didevetyarthabādhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यारभ्य निवत्स्यामि मुनिवद्वचनादिति । पितुः प्रियाय यां भीष्मश् चक्रे सा कामबाधिनी

adyārabhya nivatsyāmi munivadvacanāditi / pituḥ priyāya yāṃ bhīṣmaś cakre sā kāmabādhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्याजयद्यथा रामः सर्वक्षत्रवधाश्रयाम् । जामदग्न्यं युधा जित्वा सा ज्ञेया कोपबाधिनी

atyājayadyathā rāmaḥ sarvakṣatravadhāśrayām / jāmadagnyaṃ yudhā jitvā sā jñeyā kopabādhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधा] ।एद्म्।एद्ब्; यथा ।एद्ब्घ अथाभ्युपगमप्राप्तिः सन्धाभ्युपगमाद्विना । अनुक्तमपि यत्रार्थाद् अभ्युपैति यथोच्यते

yudhā] /edM/edB; yathā /edBGha athābhyupagamaprāptiḥ sandhābhyupagamādvinā / anuktamapi yatrārthād abhyupaiti yathocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमिन्द्रियद्विषा ज्ञेयं को निराक्रियते ऽरिभिः । द्विषा] ।एद्म्।एद्ब्; द्विषां ।एद्ब्क निराक्रियते] ।एद्म्; निराकृतये ।एद्ब् को वा गत्वरमर्थिभ्यो न यच्छति धनं लघु

kimindriyadviṣā jñeyaṃ ko nirākriyate 'ribhiḥ / dviṣā] /edM/edB; dviṣāṃ /edBKa nirākriyate] /edM; nirākṛtaye /edB ko vā gatvaramarthibhyo na yacchati dhanaṃ laghu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमित्ययं तु यः क्षेपः सौकर्यं दर्शयत्यसौ । हेतुस्त्रिलक्ष्मैव मतः काव्येष्वपि सुमेधसाम्

kimityayaṃ tu yaḥ kṣepaḥ saukaryaṃ darśayatyasau / hetustrilakṣmaiva mataḥ kāvyeṣvapi sumedhasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयव्यतिरेकौ हि केवलावर्थसिद्धये । यथाभितो वनाभोगम् एतदस्ति महत् सरः । # ४८च्द् इन् ।एद्ब् कूजनात्कुररीणां च कमलानां च सौरभात्

anvayavyatirekau hi kevalāvarthasiddhaye / yathābhito vanābhogam etadasti mahat saraḥ / # 48cd in /edB kūjanātkurarīṇāṃ ca kamalānāṃ ca saurabhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

४९अब् इन् ।एद्ब् कुररीणां] ।एद्म्; कुरराणां ।एद्ब् अन्यधर्मो ऽपि तत्सिद्धिं सम्बन्धेन करोत्ययम् । ४९च्द् इन् ।एद्ब् धूमादभ्रंकषात्साग्नेः प्रदेशस्यानुमामिव

49ab in /edB kurarīṇāṃ] /edM; kurarāṇāṃ /edB anyadharmo 'pi tatsiddhiṃ sambandhena karotyayam / 49cd in /edB dhūmādabhraṃkaṣātsāgneḥ pradeśasyānumāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५०अब् इन् ।एद्ब् अपृथक्कृतसाध्यो ऽपि हेतुश्चात्र प्रतीयते । ५०च्द् इन् ।एद्ब् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विनैवार्थगतिर्यथा

50ab in /edB apṛthakkṛtasādhyo 'pi hetuścātra pratīyate / 50cd in /edB anvayavyatirekābhyāṃ vinaivārthagatiryathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५१अब् इन् ।एद्ब् विनैवार्थ ] ।एद्म्।एद्ब्; विनैकार्थ ।एद्ब्क दीप्रदीपा निशा जज्ञे व्यपवृत्तदिवाकरा । ५१च्द् इन् ।एद्ब् हेतुः प्रदीप्रदीपत्वम् अपवृत्तौ रवेरिह

51ab in /edB vinaivārtha ] /edM/edB; vinaikārtha /edBKa dīpradīpā niśā jajñe vyapavṛttadivākarā / 51cd in /edB hetuḥ pradīpradīpatvam apavṛttau raveriha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५२अब् इन् ।एद्ब् हेतुः] ।एद्म्; हेतु ।एद्ब् तस्यापि सुधियामिष्टा दोषाः प्रागुदितास्त्रयः । ५२च्द् इन् ।एद्ब् अज्ञानसंशयज्ञान- विपर्ययकृतो यथा

52ab in /edB hetuḥ] /edM; hetu /edB tasyāpi sudhiyāmiṣṭā doṣāḥ prāguditāstrayaḥ / 52cd in /edB ajñānasaṃśayajñāna- viparyayakṛto yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५३अब् इन् ।एद्ब् काशा हरन्ति हृदयम् अमी कुसुमसौरभात् । ५३च्द् इन् ।एद्ब् सौरभात्] ।एद्म्।एद्ब्; साहृदात् ।एद्ब्क अपामभ्यर्णवर्तित्वाद् एते ज्ञेयाः शरारयः

53ab in /edB kāśā haranti hṛdayam amī kusumasaurabhāt / 53cd in /edB saurabhāt] /edM/edB; sāhṛdāt /edBKa apāmabhyarṇavartitvād ete jñeyāḥ śarārayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५४अब् इन् ।एद्ब् शरारयः] ।एद्म्; शरारवः ।एद्ब् असौ शुक्लान्तनेत्रत्वाच् चकोर इति गृह्यताम् । ५४च्द् इन् ।एद्ब् तुल्यजातावदृष्टत्वात् साधयतचकोरताम्

54ab in /edB śarārayaḥ] /edM; śarāravaḥ /edB asau śuklāntanetratvāc cakora iti gṛhyatām / 54cd in /edB tulyajātāvadṛṣṭatvāt sādhayatacakoratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५५अब् इन् ।एद्ब् उक्तस्यार्थस्य दृष्टान्तः प्रतिबिम्बनिदर्शनम् । ५५च्द् इन् ।एद्ब् दृष्टान्तः] ।एद्म्; दृष्टान्तं ।एद्ब्; दृष्टानां ।एद्ब्घ ननूपमानुमैवास्तु न हेत्वनभिधानतः

55ab in /edB uktasyārthasya dṛṣṭāntaḥ pratibimbanidarśanam / 55cd in /edB dṛṣṭāntaḥ] /edM; dṛṣṭāntaṃ /edB; dṛṣṭānāṃ /edBGha nanūpamānumaivāstu na hetvanabhidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५६अब् इन् ।एद्ब् ननूपमानुमैवास्तु] ।एद्म्; ननूपमानमेवास्तु ।एद्ब् साध्यसाधनयोरुक्तिर् उक्तादन्यत्र नेष्यते । ५६च्द् इन् ।एद्ब् मुखं पद्ममिवेत्यत्र किं साध्यं किं च साधनम्

56ab in /edB nanūpamānumaivāstu] /edM; nanūpamānamevāstu /edB sādhyasādhanayoruktir uktādanyatra neṣyate / 56cd in /edB mukhaṃ padmamivetyatra kiṃ sādhyaṃ kiṃ ca sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

५७अब् इन् ।एद्ब् इति प्रयोगस्य यथा कलावपि भवानिह । श्रेयान् वृद्धानुशिष्टत्वात् पूर्वे कृतयुगे यथा

57ab in /edB iti prayogasya yathā kalāvapi bhavāniha / śreyān vṛddhānuśiṣṭatvāt pūrve kṛtayuge yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतयुगे] ।एद्म्; कार्तयुगे ।एद्ब् यत्र दृष्टान्तमात्रेण व्यज्येते साध्यसाधने । तमाहुः शुद्धदृष्टान्तं तन्मात्राविष्कृतेर्यथा

kṛtayuge] /edM; kārtayuge /edB yatra dṛṣṭāntamātreṇa vyajyete sādhyasādhane / tamāhuḥ śuddhadṛṣṭāntaṃ tanmātrāviṣkṛteryathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस्त्वं दिलीपस्त्वं त्वमेवैलः पुरूरवाः । त्वमेव वीर प्रद्युम्नस् त्वमेव नरवाहनः

bharatastvaṃ dilīpastvaṃ tvamevailaḥ purūravāḥ / tvameva vīra pradyumnas tvameva naravāhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथमेकपदेनैव व्यजेरन्नस्य ते गुणाः । इति प्रयुञ्जते सन्तः केचिद्विस्तरभीरवः

kathamekapadenaiva vyajerannasya te guṇāḥ / iti prayuñjate santaḥ kecidvistarabhīravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदमेकं वरं साधु नार्वाचीननिबन्धनम् । वरं] ।एद्म्; परं ।एद्ब् नार्वाचीन ] ।एद्म्; नार्वाचीनं ।एद्ब् वैपरीत्याद्विपर्यासं कीर्तेरपि करोति तत्

padamekaṃ varaṃ sādhu nārvācīnanibandhanam / varaṃ] /edM; paraṃ /edB nārvācīna ] /edM; nārvācīnaṃ /edB vaiparītyādviparyāsaṃ kīrterapi karoti tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहृद्यमसुनिर्भेदं रसवत्त्वे ऽप्यपेशलम् । सुनिर्भेदं] ।एद्म्; सुभि(नि?)र्भेदं ।एद्ब् काव्यं कपित्थमामं यत् केषांचित्तादृशं यथा

ahṛdyamasunirbhedaṃ rasavattve 'pyapeśalam / sunirbhedaṃ] /edM; subhi(ni?)rbhedaṃ /edB kāvyaṃ kapitthamāmaṃ yat keṣāṃcittādṛśaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपित्थमामं यत् केषांचित्तादृशं] ।एद्म्; कपित्थमाम्रं वत्(मंच) केषाञ्चित्सदृशं ।एद्ब् प्रजाजनश्रेष्ठवरिष्ठभूभृच्- छिरोर्चितांघ्रेः पृथुकीर्तिधिष्ण्य । छिरोर्चितांघ्रेः] ।एद्म्; छिरोचिताङ्घ्रेः ।एद्ब् धिष्ण्य] ।एद्म्।एद्ब्; धिष्ण्यः ।एद्ब्घ अहिघ्नपद्मस्य जलारिधाम्नस् तवैव नान्यस्य सुतस्य वृत्तम्

kapitthamāmaṃ yat keṣāṃcittādṛśaṃ] /edM; kapitthamāmraṃ vat(maṃca) keṣāñcitsadṛśaṃ /edB prajājanaśreṣṭhavariṣṭhabhūbhṛc- chirorcitāṃghreḥ pṛthukīrtidhiṣṇya / chirorcitāṃghreḥ] /edM; chirocitāṅghreḥ /edB dhiṣṇya] /edM/edB; dhiṣṇyaḥ /edBGha ahighnapadmasya jalāridhāmnas tavaiva nānyasya sutasya vṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिघ्न ] ।एद्म्।एद्ब्; यहिघ्न ।एद्ब्घ? अंशुमद्भिश्च मणिभिः फलनिम्नैश्च शाखिभिः । फुल्लैश्च कुसुमैरन्ये वाचो ऽलंकुर्वते यथा

ahighna ] /edM/edB; yahighna /edBGha? aṃśumadbhiśca maṇibhiḥ phalanimnaiśca śākhibhiḥ / phullaiśca kusumairanye vāco 'laṃkurvate yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमैरन्ये] ।एद्म्; कुसुमैरन्यैर् ।एद्ब् शुभमरकतपद्मरागचित्रे सफलसपल्लवभूरिचारुवृक्षे । वृक्षे] ।एद्म्; वृत्ते ।एद्ब् बहुकुसुमविभूषिते स तस्थौ सुरमुनिसिद्धयुते सुमेरुपृष्ठे

kusumairanye] /edM; kusumairanyair /edB śubhamarakatapadmarāgacitre saphalasapallavabhūricāruvṛkṣe / vṛkṣe] /edM; vṛtte /edB bahukusumavibhūṣite sa tasthau suramunisiddhayute sumerupṛṣṭhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेभिरङ्गैर्भूष्यन्ते भूषणोपवनस्रजः । वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिर् अलंकाराय कल्पते

tadebhiraṅgairbhūṣyante bhūṣaṇopavanasrajaḥ / vācāṃ vakrārthaśabdoktir alaṃkārāya kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धपदमस्वर्थं बहुपूरणमाकुलम् । कुर्वन्ति काव्यमपरे व्यायताभीप्सया यथा

viruddhapadamasvarthaṃ bahupūraṇamākulam / kurvanti kāvyamapare vyāyatābhīpsayā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एलातक्कोलनागस्फुटबकुललताचन्दनस्पन्दनाढ्यो मुक्ताकर्पूरचक्रागरुकमनशिलास्थासकव्याप्ततीरः । स्पन्दनाढ्यो मुक्ताकर्पूरचक्रागरुकमनशिलास्थासक ] ।एद्म्; स्यन्दनाढ्यसृक्काकर्पूरचक्रागुरुमनःशिलाध्यामका ।एद्ब्।उन्मेत्रिचल् शङ्खव्राताकुलो ऽन्तस्तिमिमकरकुलाकीर्णवीचीप्रतानो दध्रे यस्याम्बुराशिः शशिकुमुदसुधाक्षीरशुद्धां सुकीर्तिम्

elātakkolanāgasphuṭabakulalatācandanaspandanāḍhyo muktākarpūracakrāgarukamanaśilāsthāsakavyāptatīraḥ / spandanāḍhyo muktākarpūracakrāgarukamanaśilāsthāsaka ] /edM; syandanāḍhyasṛkkākarpūracakrāgurumanaḥśilādhyāmakā /edB/unmetrical śaṅkhavrātākulo 'ntastimimakarakulākīrṇavīcīpratāno dadhre yasyāmburāśiḥ śaśikumudasudhākṣīraśuddhāṃ sukīrtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलो ऽन्तस्तिमिमकर ] ।एमेन्द्; कुलो ऽन्तस्तितिमिमकर ।एद्म्।उन्मेत्रिचल्; कुलान्तस्तिमिमकर ।एद्ब् कुमुद ] ।एद्म्; कुमद ।एद्ब् इति निगदितास्तास्ता वाचामलङ्कृतयो मया बहुविधकृतीर्दृष्ट्वान्येषां स्वयं परितर्क्य च । प्रथितवचसः सन्तो ऽभिज्ञाः प्रमाणमिहापरे गुरुतरधियामस्वाराधं मनो ऽकृतबुद्धिभिः

kulo 'ntastimimakara ] /emend; kulo 'ntastitimimakara /edM/unmetrical; kulāntastimimakara /edB kumuda ] /edM; kumada /edB iti nigaditāstāstā vācāmalaṅkṛtayo mayā bahuvidhakṛtīrdṛṣṭvānyeṣāṃ svayaṃ paritarkya ca / prathitavacasaḥ santo 'bhijñāḥ pramāṇamihāpare gurutaradhiyāmasvārādhaṃ mano 'kṛtabuddhibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.