Bhagavadgita with Samkara's commentary 15

ऊर्ध्व-मूलं कालतः सूक्ष्मत्वात् कारणत्वान् नित्यत्वात् महत्त्वाच् चोर्ध्वम् । उच्यते ब्रह्माव्यक्तं माया शक्तिमत्, तन् मूलम् अस्येति सो ऽयं संसार-वृक्षः ऊर्ध्व-मूलः । श्रुतेश् च - ऊर्ध्व-मूलो ऽवाक्-शाख एषो ऽश्वत्थः सनातनः [कठु २।३।१] इति । पुराणे च - अव्यक्त-मूल-प्रभवस् तस्यैवानुग्रहोत्थितः । बुद्धि-स्कन्ध-मयश् चैव इन्द्रियान्तर-कोटरः ॥ महा-भूत-विशाखश् च विषयैः पत्रवांस् तथा । धर्माधर्म-सुपुष्पश् च सुख-दुःख-फलोदयः ॥ आजीव्यः सर्व-भूतानां ब्रह्म-वृक्षः सनातनः । एतद् ब्रह्म-वनं चास्य ब्रह्माचरति साक्षिवत् ॥ एतच् छित्त्वा च भित्त्वा च ज्ञानेन परमासिना । ततश् चात्म-गतिं प्राप्य तस्मान् नावर्तते पुनः ॥ [म्भ् १४।३५।२०-२२] इत्य् आदि । तम् ऊर्ध्व-मूलं संसारं माया-मयं वृक्षम् आहुः । अधः-शाखं महद्-अहंकार-तन्मात्रादयः शाखा इवास्याधो भवन्तीति सो ऽयम् अधः-शाखः, तम् अधः-शाखम् । न श्वो ऽपि स्थातेत्य् अश्वत्थस् तं क्षण-प्रध्वंसिनम् अश्वत्थं प्राहुः कथयन्त्य् अव्ययं संसार-मायाया अनादि-काल-प्रवृत्तत्वात् सो ऽयं संसार-वृक्षो ऽव्ययः, अनाद्य्-अन्त-देहादि-संतानाश्रयो हि सुप्रसिद्धः, तम् अव्ययम् । तस्यैव संसार-वृक्षस्य इदम् अन्यत् विशेषणम् - छन्दांसि यस्य पर्णानि, छन्दांसि च्छादनाद् ऋग्-यजुः-साम-लक्षणानि यस्य संसार-वृक्षस्य पर्णानीव पर्णानि । यथा वृक्षस्य परिरक्षणार्थानि पर्णानि, तथा वेदाः संसार-वृक्ष-परिरक्षणार्था धर्माधर्म-तद्-धेतु-फल-प्रकाशनार्थत्वात् । यथा-व्याख्यातं संसार-वृक्षं स-मूलं यस् तं वेद स वेद-वित्, वेदार्थ-विद् इत्य् अर्थः । न हि स-मूलात् संसार-वृक्षाद् अस्माज् ज्ञेयो ऽन्यो ऽणु-मात्रो ऽप्य् अवशिष्टो ऽस्तीत्य् अतः सर्वज्ञः सर्व-वेदार्थ-विद् इति स-मूल-संसार-वृक्ष-ज्ञानं स्तौति

ūrdhva-mūlaṃ kālataḥ sūkṣmatvāt kāraṇatvān nityatvāt mahattvāc cordhvam | ucyate brahmāvyaktaṃ māyā śaktimat, tan mūlam asyeti so 'yaṃ saṃsāra-vṛkṣaḥ ūrdhva-mūlaḥ | śruteś ca - ūrdhva-mūlo 'vāk-śākha eṣo 'śvatthaḥ sanātanaḥ [KaṭhU 2.3.1] iti | purāṇe ca - avyakta-mūla-prabhavas tasyaivānugrahotthitaḥ | buddhi-skandha-mayaś caiva indriyāntara-koṭaraḥ || mahā-bhūta-viśākhaś ca viṣayaiḥ patravāṃs tathā | dharmādharma-supuṣpaś ca sukha-duḥkha-phalodayaḥ || ājīvyaḥ sarva-bhūtānāṃ brahma-vṛkṣaḥ sanātanaḥ | etad brahma-vanaṃ cāsya brahmācarati sākṣivat || etac chittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā | tataś cātma-gatiṃ prāpya tasmān nāvartate punaḥ || [Mbh 14.35.20-22] ity ādi | tam ūrdhva-mūlaṃ saṃsāraṃ māyā-mayaṃ vṛkṣam āhuḥ | adhaḥ-śākhaṃ mahad-ahaṃkāra-tanmātrādayaḥ śākhā ivāsyādho bhavantīti so 'yam adhaḥ-śākhaḥ, tam adhaḥ-śākham | na śvo 'pi sthātety aśvatthas taṃ kṣaṇa-pradhvaṃsinam aśvatthaṃ prāhuḥ kathayanty avyayaṃ saṃsāra-māyāyā anādi-kāla-pravṛttatvāt so 'yaṃ saṃsāra-vṛkṣo 'vyayaḥ, anādy-anta-dehādi-saṃtānāśrayo hi suprasiddhaḥ, tam avyayam | tasyaiva saṃsāra-vṛkṣasya idam anyat viśeṣaṇam - chandāṃsi yasya parṇāni, chandāṃsi cchādanād ṛg-yajuḥ-sāma-lakṣaṇāni yasya saṃsāra-vṛkṣasya parṇānīva parṇāni | yathā vṛkṣasya parirakṣaṇārthāni parṇāni, tathā vedāḥ saṃsāra-vṛkṣa-parirakṣaṇārthā dharmādharma-tad-dhetu-phala-prakāśanārthatvāt | yathā-vyākhyātaṃ saṃsāra-vṛkṣaṃ sa-mūlaṃ yas taṃ veda sa veda-vit, vedārtha-vid ity arthaḥ | na hi sa-mūlāt saṃsāra-vṛkṣād asmāj jñeyo 'nyo 'ṇu-mātro 'py avaśiṣṭo 'stīty ataḥ sarvajñaḥ sarva-vedārtha-vid iti sa-mūla-saṃsāra-vṛkṣa-jñānaṃ stauti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो मनुष्यादिभ्यो यावत् स्थावरम्, अत ऊर्ध्वं च यावद् ब्रह्मणो विश्व-सृजो धाम इत्य् एतद्-अन्तं यथा-कर्म यथा-श्रुतं ज्ञान-कर्म-फलानि, तस्य वृक्षस्य शाखा इव शाखाः प्रसृताः प्रगताः । गुण-प्रवृद्धाः गुणैः सत्त्व-रजस्-तमोभिः प्रवृद्धाः स्थूलीकृता उपादान-भूतैः । विषय-प्रवाला विषयाः शब्दादयः प्रवाला इव देहादि-कर्म-फलेभ्यः शाखाभ्यो ऽङ्कुरी-भवन्तीव, तेन विषय-प्रवालाः शाखाः । संसार-वृक्षस्य परम-मूलं उपादान-कारणं पूर्वम् उक्तम् । अथेदानीं कर्म-फल-जनित-राग-द्वेषादि-वासना मूलानीव धर्माधर्म-प्रवृत्ति-कारणान्य् अवान्तर-भावीनि तान्य् अधश् च देवाद्य्-अपेक्षया मूलान्य् अनुसन्ततान्य् अनुप्रविष्टनि कर्मानुबन्धीनि कर्म धर्माधर्म-लक्षणम् अनुबन्धः पश्चाद्-भावि, येषाम् उद्भूतिम् अनु उद्भवति, तानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्य-लोके विशेषतः । अत्र हि मनुष्याणां कर्माधिकारः प्रसिद्धः

adho manuṣyādibhyo yāvat sthāvaram, ata ūrdhvaṃ ca yāvad brahmaṇo viśva-sṛjo dhāma ity etad-antaṃ yathā-karma yathā-śrutaṃ jñāna-karma-phalāni, tasya vṛkṣasya śākhā iva śākhāḥ prasṛtāḥ pragatāḥ | guṇa-pravṛddhāḥ guṇaiḥ sattva-rajas-tamobhiḥ pravṛddhāḥ sthūlīkṛtā upādāna-bhūtaiḥ | viṣaya-pravālā viṣayāḥ śabdādayaḥ pravālā iva dehādi-karma-phalebhyaḥ śākhābhyo 'ṅkurī-bhavantīva, tena viṣaya-pravālāḥ śākhāḥ | saṃsāra-vṛkṣasya parama-mūlaṃ upādāna-kāraṇaṃ pūrvam uktam | athedānīṃ karma-phala-janita-rāga-dveṣādi-vāsanā mūlānīva dharmādharma-pravṛtti-kāraṇāny avāntara-bhāvīni tāny adhaś ca devādy-apekṣayā mūlāny anusantatāny anupraviṣṭani karmānubandhīni karma dharmādharma-lakṣaṇam anubandhaḥ paścād-bhāvi, yeṣām udbhūtim anu udbhavati, tāni karmānubandhīni manuṣya-loke viśeṣataḥ | atra hi manuṣyāṇāṃ karmādhikāraḥ prasiddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न रूपम् अस्येह यथोपवर्णितं तथा नैव उपलभ्यते, स्वप्न-मरीच्य्-उदक-माया-गन्धर्व-नगर-समत्वात् । दृष्ट-नष्ट-स्वरूपो हि स इत्य् अत एव नान्तो न पर्यन्तो निष्ठा परिसमाप्तिर् वा विद्यते । तथा न चादिः । "इत आरभ्यायं प्रवृत्तः" इति न केनचिद् गम्यते । न च संप्रतिष्ठा स्थितिर् मध्यम् अस्य न केनचिद् उपलभ्यते । अश्वत्थम् एनं यथोक्तं सुविरूढ-मूलं सुष्ठु विरूढानि विरोहं गतानि सुदृढानि मूलानि यस्य तम् एनं सुविरूढ-मूलम् । असङ्ग-शस्त्रेण असङ्गः पुत्र-वित्त-लोकैषणाभ्यो व्युत्थानं तेनासङ्ग-शस्त्रेण दृढेन परमात्माभिमुख्य-निश्चय-दृढीकृतेन पुनः पुनर् विवेकाभ्यासाश्म-निशितेन च्छित्वा संसार-वृक्षं स-बीजम् उद्धृत्य

na rūpam asyeha yathopavarṇitaṃ tathā naiva upalabhyate, svapna-marīcy-udaka-māyā-gandharva-nagara-samatvāt | dṛṣṭa-naṣṭa-svarūpo hi sa ity ata eva nānto na paryanto niṣṭhā parisamāptir vā vidyate | tathā na cādiḥ | "ita ārabhyāyaṃ pravṛttaḥ" iti na kenacid gamyate | na ca saṃpratiṣṭhā sthitir madhyam asya na kenacid upalabhyate | aśvattham enaṃ yathoktaṃ suvirūḍha-mūlaṃ suṣṭhu virūḍhāni virohaṃ gatāni sudṛḍhāni mūlāni yasya tam enaṃ suvirūḍha-mūlam | asaṅga-śastreṇa asaṅgaḥ putra-vitta-lokaiṣaṇābhyo vyutthānaṃ tenāsaṅga-śastreṇa dṛḍhena paramātmābhimukhya-niścaya-dṛḍhīkṛtena punaḥ punar vivekābhyāsāśma-niśitena cchitvā saṃsāra-vṛkṣaṃ sa-bījam uddhṛtya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पश्चात् यत् पदं वैष्णवं तत् परिमार्गितव्यम्, परिमार्गणम् अन्वेषणं ज्ञातव्यम् इत्य् अर्थः । यस्मिन् पदे गताः प्रविष्टा न निवर्तन्ति नावर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय । कथं परिमार्गितव्यम् इत्य् आह - तम् एव च यः पद-शब्देनोक्त आद्यम् आदौ भवम् आद्यं पुरुषं प्रपद्ये इत्य् एवं परिमार्गितव्यं तच्-छरणतया इत्य् अर्थः । को ऽसौ पुरुषः ? इत्य् उच्यते - यतो यस्मात् पुरुषात् संसार-माया-वृक्ष-प्रवृत्तिः प्रसृता निःसृता ऐन्द्रजालिकाद् इव माया । पुराणी चिरंतनी

tataḥ paścāt yat padaṃ vaiṣṇavaṃ tat parimārgitavyam, parimārgaṇam anveṣaṇaṃ jñātavyam ity arthaḥ | yasmin pade gatāḥ praviṣṭā na nivartanti nāvartante bhūyaḥ punaḥ saṃsārāya | kathaṃ parimārgitavyam ity āha - tam eva ca yaḥ pada-śabdenokta ādyam ādau bhavam ādyaṃ puruṣaṃ prapadye ity evaṃ parimārgitavyaṃ tac-charaṇatayā ity arthaḥ | ko 'sau puruṣaḥ ? ity ucyate - yato yasmāt puruṣāt saṃsāra-māyā-vṛkṣa-pravṛttiḥ prasṛtā niḥsṛtā aindrajālikād iva māyā | purāṇī ciraṃtanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मान-मोहा मानश् च मोहश् च मान-मोहौ, तौ निर्गतौ येभ्यस् ते निर्मान-मोहा मान-मोह-वर्जिताः । जित-सङ्ग-दोषाः सङ्ग एव दोषः सङ्ग-दोषः, जितः सङ्ग-दोषो यैस् ते जित-सङ्ग-दोषाः । अध्यात्म-नित्याः परमात्म-स्वरूपालोचन-नित्यास् तत्-पराः । विनिवृत्त-कामा विशेषतो निर्लेपेन निवृत्ताः कामा येषां ते विनिवृत्त-कामाः । यतयः संन्यासिनो द्वन्द्वैः प्रियाप्रियादिभिर् विमुक्ताः सुख-दुःख-संज्ञैः परित्यक्ता गच्छन्त्य् अमूढा मोह-वर्जिताः पदम् अव्ययं तद् यथोक्तम्

nirmāna-mohā mānaś ca mohaś ca māna-mohau, tau nirgatau yebhyas te nirmāna-mohā māna-moha-varjitāḥ | jita-saṅga-doṣāḥ saṅga eva doṣaḥ saṅga-doṣaḥ, jitaḥ saṅga-doṣo yais te jita-saṅga-doṣāḥ | adhyātma-nityāḥ paramātma-svarūpālocana-nityās tat-parāḥ | vinivṛtta-kāmā viśeṣato nirlepena nivṛttāḥ kāmā yeṣāṃ te vinivṛtta-kāmāḥ | yatayaḥ saṃnyāsino dvandvaiḥ priyāpriyādibhir vimuktāḥ sukha-duḥkha-saṃjñaiḥ parityaktā gacchanty amūḍhā moha-varjitāḥ padam avyayaṃ tad yathoktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् धामेति व्यवहितेन धाम्ना संबध्यते । तद् धाम तेजो-रूपं पदं न भासयते सूर्य आदित्यः सर्वावभासन-शक्तिमत्त्वे ऽपि सति । तथा न शशाङ्कश् चन्द्रः, न पावको नाग्निर् अपि । यद् धाम वैष्णवं पदं गत्वा प्राप्य न निवर्तन्ते, यच् च सूर्यादिर् न भासयते, तद् धाम पदं परमं विष्णोर् मम पदम्

tat dhāmeti vyavahitena dhāmnā saṃbadhyate | tad dhāma tejo-rūpaṃ padaṃ na bhāsayate sūrya ādityaḥ sarvāvabhāsana-śaktimattve 'pi sati | tathā na śaśāṅkaś candraḥ, na pāvako nāgnir api | yad dhāma vaiṣṇavaṃ padaṃ gatvā prāpya na nivartante, yac ca sūryādir na bhāsayate, tad dhāma padaṃ paramaṃ viṣṇor mama padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममैव परम् आत्मनो नारायणस्य, अंशो भागो ऽवयव एक-देश इत्य् अनर्थान्तरं जीव-लोके जीवानां लोके संसारे जीव-भूतः कर्ता भोक्तेति प्रसिद्धः सनातनश् चिरन्तनः । यथा जल-सूर्यकः सूर्यांशो जल-निमित्तापाये सूर्यम् एव गत्वा न निवर्तते च तेनैवात्मना गच्छति, एवम् एव । यथा घटाद्य्-उपाधि-परिच्छिन्नो घटाद्य्-आकाश आकाशांशः सन् घटादि-निमित्तापाये आकाशं प्राप्य न निवर्तते । अत उपपन्नम् उक्तम् यद् गत्वा न निवर्तन्ते इति । ननु निरवयवस्य परमात्मनः कुतो ऽवयव एक-देशो ऽंशः इति ? सावयवत्वे च विनाश-प्रसङ्गो ऽवयव-विभागात् । नैष दोषः, अविद्या-कृतोपाधि-परिच्छिन्न एक-देशो ऽंश इव कल्पितो यतः । दर्शितश् चायम् अर्थः क्षेत्राध्याये विस्तरशः । स च जीवो मद्-अंशत्वेन कल्पितः कथं संसरत्य् उत्क्रामति च ? इत्य् उच्यते - मनः-षष्ठानीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि प्रकृति-स्थानि स्व-स्थाने कर्ण-शष्कुल्य्-आदौ प्रकृतौ स्थितानि कर्षति आकर्षति

mamaiva param ātmano nārāyaṇasya, aṃśo bhāgo 'vayava eka-deśa ity anarthāntaraṃ jīva-loke jīvānāṃ loke saṃsāre jīva-bhūtaḥ kartā bhokteti prasiddhaḥ sanātanaś cirantanaḥ | yathā jala-sūryakaḥ sūryāṃśo jala-nimittāpāye sūryam eva gatvā na nivartate ca tenaivātmanā gacchati, evam eva | yathā ghaṭādy-upādhi-paricchinno ghaṭādy-ākāśa ākāśāṃśaḥ san ghaṭādi-nimittāpāye ākāśaṃ prāpya na nivartate | ata upapannam uktam yad gatvā na nivartante iti | nanu niravayavasya paramātmanaḥ kuto 'vayava eka-deśo 'ṃśaḥ iti ? sāvayavatve ca vināśa-prasaṅgo 'vayava-vibhāgāt | naiṣa doṣaḥ, avidyā-kṛtopādhi-paricchinna eka-deśo 'ṃśa iva kalpito yataḥ | darśitaś cāyam arthaḥ kṣetrādhyāye vistaraśaḥ | sa ca jīvo mad-aṃśatvena kalpitaḥ kathaṃ saṃsaraty utkrāmati ca ? ity ucyate - manaḥ-ṣaṣṭhānīndriyāṇi śrotrādīni prakṛti-sthāni sva-sthāne karṇa-śaṣkuly-ādau prakṛtau sthitāni karṣati ākarṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चापि यदा चापि उत्क्रामतीश्वरो देहादि-संघात-स्वामी जीवः, तदा कर्षति [१५।८] इति श्लोकस्य द्वितीय-पादो ऽर्थ-वशात् प्राथम्येन संबध्यते । यदा च पूर्वस्मात् शरीरात् शरीरान्तरम् अवाप्नोति तदा गृहीत्वैतानि मनः-षष्ठानीन्द्रियाणि संयाति सम्यक् याति गच्छति । किम् इव ? इत्य् आह - वायुः पवनो गन्धान् इव आशयात् पुष्पादेः

yac cāpi yadā cāpi utkrāmatīśvaro dehādi-saṃghāta-svāmī jīvaḥ, tadā karṣati [15.8] iti ślokasya dvitīya-pādo 'rtha-vaśāt prāthamyena saṃbadhyate | yadā ca pūrvasmāt śarīrāt śarīrāntaram avāpnoti tadā gṛhītvaitāni manaḥ-ṣaṣṭhānīndriyāṇi saṃyāti samyak yāti gacchati | kim iva ? ity āha - vāyuḥ pavano gandhān iva āśayāt puṣpādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च त्वग्-इन्द्रियं रसनं घ्राणम् एव च मनश् च षष्ठं प्रत्येकम् इन्द्रियेण सह, अधिष्ठाय देह-स्थो विषयान् शब्दादीन् उपसेवते

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca tvag-indriyaṃ rasanaṃ ghrāṇam eva ca manaś ca ṣaṣṭhaṃ pratyekam indriyeṇa saha, adhiṣṭhāya deha-stho viṣayān śabdādīn upasevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्रामन्तं देहं पूर्वोपात्तं परित्यजन्तं स्थितं वापि देहे तिष्ठन्तं भुञ्जानां वा शब्दादींश् चोपलभमानं गुणान्वितं सुख-दुःख-मोहाद्यैर् गुणैर् अन्वितम् अनुगतं संयुक्तम् इत्य् अर्थः । एवं-भूतम् अप्य् एनम् अत्यन्त-दर्शन-गोचर-प्राप्तं विमूढा दृष्टादृष्ट-विषय-भोग-बलाकृष्ट-चेतस् तयानेकधा मूढा नानुपश्यन्ति । अहो कष्टं वर्तते इत्य् अनुक्रोशति च भगवान् । ये तु पुनः प्रमाण-जनित-ज्ञान-चक्षुषस् त एनं पश्यन्ति ज्ञान-चक्षुषो विविक्त-दृष्टय इत्य् अर्थः

utkrāmantaṃ dehaṃ pūrvopāttaṃ parityajantaṃ sthitaṃ vāpi dehe tiṣṭhantaṃ bhuñjānāṃ vā śabdādīṃś copalabhamānaṃ guṇānvitaṃ sukha-duḥkha-mohādyair guṇair anvitam anugataṃ saṃyuktam ity arthaḥ | evaṃ-bhūtam apy enam atyanta-darśana-gocara-prāptaṃ vimūḍhā dṛṣṭādṛṣṭa-viṣaya-bhoga-balākṛṣṭa-cetas tayānekadhā mūḍhā nānupaśyanti | aho kaṣṭaṃ vartate ity anukrośati ca bhagavān | ye tu punaḥ pramāṇa-janita-jñāna-cakṣuṣas ta enaṃ paśyanti jñāna-cakṣuṣo vivikta-dṛṣṭaya ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतन्तः प्रयत्नं कुर्वन्तो योगिनश् च समाहित-चित्ता एनं प्रकृतम् आत्मानं पश्यन्त्य् अयम् अहम् अस्मीत्य् उपलभन्त आत्मनि स्वस्यां बुद्धाव् अवस्थितम् । यतन्तो ऽपि शास्त्रादि-प्रमाणैर् अकृतात्मानो ऽसंस्कृतात्मानस् तपसा इन्द्रिय-जयेन च, दुश्चरिताद् अनुपरताः, अशान्त-दर्पाः प्रयत्नं कुर्वन्तो ऽपि नैनं पश्यन्त्य् अचेतसो ऽविवेकिनः

yatantaḥ prayatnaṃ kurvanto yoginaś ca samāhita-cittā enaṃ prakṛtam ātmānaṃ paśyanty ayam aham asmīty upalabhanta ātmani svasyāṃ buddhāv avasthitam | yatanto 'pi śāstrādi-pramāṇair akṛtātmāno 'saṃskṛtātmānas tapasā indriya-jayena ca, duścaritād anuparatāḥ, aśānta-darpāḥ prayatnaṃ kurvanto 'pi nainaṃ paśyanty acetaso 'vivekinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् आदित्य-गतम् आदित्याश्रयम् । किं तत् ? तेजो दीप्तिः प्रकाशो जगद् भासयते प्रकाशयत्य् अखिलं समस्तम् । यच् चन्द्रमसि शशभृति तेजो ऽवभासकं वर्तते, यच् चाग्नौ हुतवहे, तत् तेजो विद्धि विजानीहि मामकं मदीयं मम विष्णोस् तज् ज्योतिः । अथवा, आदित्य-गतं तेजश् चैतन्यात्मकं ज्योतिर् यच् चन्द्रमसि, यच् चाग्नौ वर्तते तत् तेजो विद्धि मामकं मदीयं मम विष्णोस् तज् ज्योतिः । ननु स्थावरेषु जङ्गमेषु च तत् समानं चैतन्यात्मकं ज्योतिः । तत्र कथम् इदं विशेषणम् - यद् आदित्य-गतम् इत्य् आदि । नैष दोषः, सत्त्वाधिक्याद् विस्तरत्वोपपत्तेः । आदित्य्-आदिषु हि सत्त्वम् अत्यन्त-प्रकाशम् अत्यन्त-भास्वरम् । अतस् तत्रैवाविस्तरं ज्योतिर् इति तद् विशिष्यते, न तु तत्रैव तद् अधिकम् इति । यथा हि लोके तुल्ये ऽपि मुख-संस्थाने न काष्ठ-कुड्यादौ मुखम् आविर्भवति, आदर्शादौ तु स्वच्छे स्वच्छतरे च तारतम्येनाविर्भवति, तद्वत्

yat āditya-gatam ādityāśrayam | kiṃ tat ? tejo dīptiḥ prakāśo jagad bhāsayate prakāśayaty akhilaṃ samastam | yac candramasi śaśabhṛti tejo 'vabhāsakaṃ vartate, yac cāgnau hutavahe, tat tejo viddhi vijānīhi māmakaṃ madīyaṃ mama viṣṇos taj jyotiḥ | athavā, āditya-gataṃ tejaś caitanyātmakaṃ jyotir yac candramasi, yac cāgnau vartate tat tejo viddhi māmakaṃ madīyaṃ mama viṣṇos taj jyotiḥ | nanu sthāvareṣu jaṅgameṣu ca tat samānaṃ caitanyātmakaṃ jyotiḥ | tatra katham idaṃ viśeṣaṇam - yad āditya-gatam ity ādi | naiṣa doṣaḥ, sattvādhikyād vistaratvopapatteḥ | ādity-ādiṣu hi sattvam atyanta-prakāśam atyanta-bhāsvaram | atas tatraivāvistaraṃ jyotir iti tad viśiṣyate, na tu tatraiva tad adhikam iti | yathā hi loke tulye 'pi mukha-saṃsthāne na kāṣṭha-kuḍyādau mukham āvirbhavati, ādarśādau tu svacche svacchatare ca tāratamyenāvirbhavati, tadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गां पृथिवीम् आविश्य प्रविश्य धारयामि भूतानि जगद् अहम् ओजसा बलेन । यद् बलं काम-राग-विवर्जितम् ऐश्वरं रूपं जगद्-विधारणाय पृथिव्याम् प्रविष्टं येन पृथिवी गुर्वी नाधः पतति न विदीर्यते च । तथा च मन्त्र-वर्णः - येन द्यौर् उग्रा पृथिवी च दृढा [तैत्त्स् ४।१।८] इति, स दाधार पृथिवीम् [ऋक् ८।७।३।१] इत्य् आदिश् च । अतो गाम् आविश्य च भूतानि चराचराणि धारयामीति युक्तम् उक्तम् । किं च, पृथिव्यां जाता ओषधीः सर्वाः व्रीहि-यवाद्याः पुष्णामि पुष्टि-मतीः रस-स्वादुमती च करोमि सोमो भूत्वा रसात्मकः सोमः सन् रसात्मकः रस-स्वभावः । सर्व-रसानाम् आकरः सोमः । स हि सर्व-रसात्मकः सर्वाः ओषधीः स्वात्म-रसान् अनुप्रवेशयन् पुष्णाति

gāṃ pṛthivīm āviśya praviśya dhārayāmi bhūtāni jagad aham ojasā balena | yad balaṃ kāma-rāga-vivarjitam aiśvaraṃ rūpaṃ jagad-vidhāraṇāya pṛthivyām praviṣṭaṃ yena pṛthivī gurvī nādhaḥ patati na vidīryate ca | tathā ca mantra-varṇaḥ - yena dyaur ugrā pṛthivī ca dṛḍhā [TaittS 4.1.8] iti, sa dādhāra pṛthivīm [Ṛk 8.7.3.1] ity ādiś ca | ato gām āviśya ca bhūtāni carācarāṇi dhārayāmīti yuktam uktam | kiṃ ca, pṛthivyāṃ jātā oṣadhīḥ sarvāḥ vrīhi-yavādyāḥ puṣṇāmi puṣṭi-matīḥ rasa-svādumatī ca karomi somo bhūtvā rasātmakaḥ somaḥ san rasātmakaḥ rasa-svabhāvaḥ | sarva-rasānām ākaraḥ somaḥ | sa hi sarva-rasātmakaḥ sarvāḥ oṣadhīḥ svātma-rasān anupraveśayan puṣṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् एव वै वैश्वानर उदर-स्थो ऽग्निर् भूत्वा - अयम् अग्निर् वैश्वानरो यो ऽयम् अन्तः पुरुषे येनेदम् अन्नं पच्यते यद् इदम् अद्यते [ब्अउ ५।९।१] इत्य् आदि-श्रुतेः । वैश्वानरः सन् प्राणिनां प्राणवतां देहम् आश्रितः प्रविष्टः प्राणापान-समायुक्तः प्राणापानाभ्यां समायुक्तः संयुक्तः पचामि पङ्क्ति करोम्य् अन्नम् अशनं चतुर्विधं चतुष्प्रकारं भोज्यं भक्ष्यं चोष्यं लेह्यं च । भोक्ता वै वानरो ऽग्निः । अग्नेर् भोज्यम् अन्नं सोमः । तद् एतद् उभयम् अग्नीषोमौ सर्वम् इति पश्यतो ऽन्न-दोष-लेपो न भवति

aham eva vai vaiśvānara udara-stho 'gnir bhūtvā - ayam agnir vaiśvānaro yo 'yam antaḥ puruṣe yenedam annaṃ pacyate yad idam adyate [BAU 5.9.1] ity ādi-śruteḥ | vaiśvānaraḥ san prāṇināṃ prāṇavatāṃ deham āśritaḥ praviṣṭaḥ prāṇāpāna-samāyuktaḥ prāṇāpānābhyāṃ samāyuktaḥ saṃyuktaḥ pacāmi paṅkti karomy annam aśanaṃ caturvidhaṃ catuṣprakāraṃ bhojyaṃ bhakṣyaṃ coṣyaṃ lehyaṃ ca | bhoktā vai vānaro 'gniḥ | agner bhojyam annaṃ somaḥ | tad etad ubhayam agnīṣomau sarvam iti paśyato 'nna-doṣa-lepo na bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य च प्राणि-जातस्याहम् आत्मा सन् हृदि बुद्धौ संनिविष्टः । अतो मत्त आत्मनः सर्व-प्राणिनां स्मृतिर् ज्ञानं तद्-अपोहनं चापगमनं च । येषां यथा पुण्य-कर्मणां पुण्य-कर्मानुरोधेन ज्ञान-स्मृती भवतः, तथा पाप-कर्मणां पाप-कर्मानुरूपेण स्मृति-ज्ञानयोर् अपोहनं चापायनम् अपगमनं च । वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव परमात्मा वेद्यो वेदितव्यः । वेदान्त-कृद् वेदान्तार्थ-संप्रदाय-कृद् इत्य् अर्थः, वेद-विद् वेदार्थ-विद् एव चाहम्

sarvasya ca prāṇi-jātasyāham ātmā san hṛdi buddhau saṃniviṣṭaḥ | ato matta ātmanaḥ sarva-prāṇināṃ smṛtir jñānaṃ tad-apohanaṃ cāpagamanaṃ ca | yeṣāṃ yathā puṇya-karmaṇāṃ puṇya-karmānurodhena jñāna-smṛtī bhavataḥ, tathā pāpa-karmaṇāṃ pāpa-karmānurūpeṇa smṛti-jñānayor apohanaṃ cāpāyanam apagamanaṃ ca | vedaiś ca sarvair aham eva paramātmā vedyo veditavyaḥ | vedānta-kṛd vedāntārtha-saṃpradāya-kṛd ity arthaḥ, veda-vid vedārtha-vid eva cāham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाव् इमौ पृथग्-राशी-कृतौ पुरुषाव् इत्य् उच्येते लोके संसारे - क्षरश् च क्षरतीति क्षरो विनाशी इत्य् एको राशिः । अपरः पुरुषो ऽक्षरस् तद्-विपरीतः, भगवतो माया-शक्तिः, क्षराख्यस्य पुरुषस्य उत्पत्ति-बीजम् अनेक-संसारि-जन्तु-काम-कर्मादि-संस्काराश्रय अक्षरः पुरुष उच्यते । कौ तौ पुरुषौ ? इत्य् आह स्वयम् एव भगवान् - क्षरः सर्वाणि भूतानि, समस्तं विकार-जातम् इत्य् अर्थः । कूटास्थः कूटाः राशी राशिर् इव स्थितः । अथवा, कूटा माया वचना जिह्मता कुटिलता इति पर्यायाः । अनेक-माया-वचनादि-प्रकारेण स्थितः कूटास्थः । संसार-बीजानन्त्यात्, न क्षरतीत्य् अक्षर उच्यते

dvāv imau pṛthag-rāśī-kṛtau puruṣāv ity ucyete loke saṃsāre - kṣaraś ca kṣaratīti kṣaro vināśī ity eko rāśiḥ | aparaḥ puruṣo 'kṣaras tad-viparītaḥ, bhagavato māyā-śaktiḥ, kṣarākhyasya puruṣasya utpatti-bījam aneka-saṃsāri-jantu-kāma-karmādi-saṃskārāśraya akṣaraḥ puruṣa ucyate | kau tau puruṣau ? ity āha svayam eva bhagavān - kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni, samastaṃ vikāra-jātam ity arthaḥ | kūṭāsthaḥ kūṭāḥ rāśī rāśir iva sthitaḥ | athavā, kūṭā māyā vacanā jihmatā kuṭilatā iti paryāyāḥ | aneka-māyā-vacanādi-prakāreṇa sthitaḥ kūṭāsthaḥ | saṃsāra-bījānantyāt, na kṣaratīty akṣara ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तम उत्कृष्टतमः पुरुषस् त्व् अन्यो ऽत्यन्त-विलक्षण आभ्यां परमात्मेति परमश् चासौ देहाद्य्-अविद्या-कृतात्मभ्यः, आत्मश् च सर्व-भूतानां प्रत्यक्-चेतनः, इत्य् अतः परमात्मेत्य् उदाहृत उक्तो वेदान्तेषु । स एव विशिष्यते यो लोक-त्रयं भूर्-भुवः-स्वर्-आख्यं स्वकीयया चैतन्य-बल-शक्त्या आविश्य प्रविश्य बिभर्ति स्वरूप-सद्-भाव-मात्रेण बिभर्ति धारयति । अव्ययो नास्य व्ययो विद्यत इत्य् अव्ययः । कः ? ईश्वरः सर्वज्ञो नारायणाख्य ईशन-शीलः

uttama utkṛṣṭatamaḥ puruṣas tv anyo 'tyanta-vilakṣaṇa ābhyāṃ paramātmeti paramaś cāsau dehādy-avidyā-kṛtātmabhyaḥ, ātmaś ca sarva-bhūtānāṃ pratyak-cetanaḥ, ity ataḥ paramātmety udāhṛta ukto vedānteṣu | sa eva viśiṣyate yo loka-trayaṃ bhūr-bhuvaḥ-svar-ākhyaṃ svakīyayā caitanya-bala-śaktyā āviśya praviśya bibharti svarūpa-sad-bhāva-mātreṇa bibharti dhārayati | avyayo nāsya vyayo vidyata ity avyayaḥ | kaḥ ? īśvaraḥ sarvajño nārāyaṇākhya īśana-śīlaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात् क्षरम् अतीतो ऽहं संसार-माया-वृक्षम् अश्वत्थाख्यम् अतिक्रान्तो ऽहम् अक्षराद् अपि संसार-माया-रूप-वृक्ष-बीज-भूताद् अपि चोत्तम उत्कृष्टतमः ऊर्ध्वतमो वा । अतस् ताभ्यां क्षराक्षराभ्याम् उत्तमत्वाद् अस्मि लोके वेदे च प्रथितः प्रख्यातः । पुरुषोत्तम इत्य् एवं मां भक्त-जना विदुः । कवयः काव्यादिषु चेदं नाम निबध्नन्ति । पुरुषोत्तम इत्य् अनेनाभिधानेनाभिगृणन्ति

yasmāt kṣaram atīto 'haṃ saṃsāra-māyā-vṛkṣam aśvatthākhyam atikrānto 'ham akṣarād api saṃsāra-māyā-rūpa-vṛkṣa-bīja-bhūtād api cottama utkṛṣṭatamaḥ ūrdhvatamo vā | atas tābhyāṃ kṣarākṣarābhyām uttamatvād asmi loke vede ca prathitaḥ prakhyātaḥ | puruṣottama ity evaṃ māṃ bhakta-janā viduḥ | kavayaḥ kāvyādiṣu cedaṃ nāma nibadhnanti | puruṣottama ity anenābhidhānenābhigṛṇanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो माम् ईश्वरं यथोक्त-विशेषणम् एवं यथोक्तेन प्रकारेण असंमूढः संमोह-वर्जितः सन् जानात्य् अयम् अहम् अस्मीति पुरुषोत्तमं, स सर्व-वित् सर्वात्मना सर्वं वेत्तीति सर्वज्ञः सर्व-भूत-स्थं भजति मां सर्व-भावेन सर्वात्मतया हे भारत

yo mām īśvaraṃ yathokta-viśeṣaṇam evaṃ yathoktena prakāreṇa asaṃmūḍhaḥ saṃmoha-varjitaḥ san jānāty ayam aham asmīti puruṣottamaṃ, sa sarva-vit sarvātmanā sarvaṃ vettīti sarvajñaḥ sarva-bhūta-sthaṃ bhajati māṃ sarva-bhāvena sarvātmatayā he bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति एतद् गुह्यतमं गोप्यतमम्, अत्यन्त-रहस्यं इत्य् एतत् । किं तत् ? शास्त्रम् । यद्य् अपि गीताख्यं समस्तम् शास्त्रम् उच्यते, तथाप्य् अयम् एवाध्याय इह शास्त्रम् इत्य् उच्यते स्तुत्य्-अर्थं प्रकरणात् । सर्वो हि गीता-शास्त्रार्थो ऽस्मिन् अध्याये समासेन उक्तः । न केवलं गीता-शास्त्रार्थ एव, किंतु सर्वश् च वेदार्थ इह परिसमाप्तः । यस् तं वेद स वेद-वित् [गीता १५।१] वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव वेद्यः [गीता १५।१५] इति चोक्तम् । इदम् उक्तं कथितं मया हे ऽनघ अपाप ! एतच् छास्त्रं यथा-दर्शितार्थं बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् भवेत् नान्यथा । कृत-कृत्यश् च भारत कृतं कृत्यं कर्तव्यं येन स कृत-कृत्यः । विशिष्ट-जन्म-प्रसूतेन ब्राह्मणेन यत् कर्तव्यं तत् सर्वं भगवत्-तत्त्वे विदिते कृतं भवेद् इत्य् अर्थः । न चान्यथा कर्तव्यं परिसमाप्यते कस्यचिद् इत्य् अभिप्रायः । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते [गीता ४।३३] इति चोक्तम् । एतद् धि जन्म-सामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । प्राप्यैतत् कृत-कृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥ [मनु १२।९३] इति च मानवं वचनम् । यतः एतत् परमार्थतत्त्वं मत्तः श्रुतवान् असि, अतः कृतार्थस् त्वं भारतेति

iti etad guhyatamaṃ gopyatamam, atyanta-rahasyaṃ ity etat | kiṃ tat ? śāstram | yady api gītākhyaṃ samastam śāstram ucyate, tathāpy ayam evādhyāya iha śāstram ity ucyate stuty-arthaṃ prakaraṇāt | sarvo hi gītā-śāstrārtho 'smin adhyāye samāsena uktaḥ | na kevalaṃ gītā-śāstrārtha eva, kiṃtu sarvaś ca vedārtha iha parisamāptaḥ | yas taṃ veda sa veda-vit [Gītā 15.1] vedaiś ca sarvair aham eva vedyaḥ [Gītā 15.15] iti coktam | idam uktaṃ kathitaṃ mayā he 'nagha apāpa ! etac chāstraṃ yathā-darśitārthaṃ buddhvā buddhimān syāt bhavet nānyathā | kṛta-kṛtyaś ca bhārata kṛtaṃ kṛtyaṃ kartavyaṃ yena sa kṛta-kṛtyaḥ | viśiṣṭa-janma-prasūtena brāhmaṇena yat kartavyaṃ tat sarvaṃ bhagavat-tattve vidite kṛtaṃ bhaved ity arthaḥ | na cānyathā kartavyaṃ parisamāpyate kasyacid ity abhiprāyaḥ | sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate [Gītā 4.33] iti coktam | etad dhi janma-sāmagryaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ | prāpyaitat kṛta-kṛtyo hi dvijo bhavati nānyathā || [Manu 12.93] iti ca mānavaṃ vacanam | yataḥ etat paramārthatattvaṃ mattaḥ śrutavān asi, ataḥ kṛtārthas tvaṃ bhārateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.