Bharata: Natyasastra 10

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे अङ्गाभिनयो नाम नवमो ऽध्यायः अथ दशमो ऽध्यायः एवं पादस्य जङ्घाया ऊर्वोः कट्यास्तथैव च । समानकरणे चेष्टा सा चारीत्यभिधीयते

iti bhāratīye nāṭyaśāstre aṅgābhinayo nāma navamo 'dhyāyaḥ atha daśamo 'dhyāyaḥ evaṃ pādasya jaṅghāyā ūrvoḥ kaṭyāstathaiva ca / samānakaraṇe ceṣṭā sā cārītyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधानोपगताश्चार्यो व्यायच्छन्ते परस्परम् । यस्मादङ्गसमायुक्तास्तस्माद्व्यायाम उच्यते

vidhānopagatāścāryo vyāyacchante parasparam / yasmādaṅgasamāyuktāstasmādvyāyāma ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकपादप्रचारो यः सा चारीत्यभिसंज्ञिता । द्विपादक्रमणं यत्तु करणं नाम तद्भवेत्

ekapādapracāro yaḥ sā cārītyabhisaṃjñitā / dvipādakramaṇaṃ yattu karaṇaṃ nāma tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणानां समायोगः खण्डमित्यभिधीयते । खण्डैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा संयुक्तं मण्डलं भवेत्

karaṇānāṃ samāyogaḥ khaṇḍamityabhidhīyate / khaṇḍaistribhiścaturbhirvā saṃyuktaṃ maṇḍalaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारीभिः प्रसृतं नृत्तं चारीभिश्चेष्टितं तथा । चारीभिः शस्त्रमोक्षश्च चार्यो युद्धे च कीर्तिताः

cārībhiḥ prasṛtaṃ nṛttaṃ cārībhiśceṣṭitaṃ tathā / cārībhiḥ śastramokṣaśca cāryo yuddhe ca kīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेतत्प्रस्तुतं नाट्यं तच्चारीष्वेव संज्ञितम् । नहि चार्या विना किञ्चिन्नाट्ये ऽङ्गं संप्रवर्तते

yadetatprastutaṃ nāṭyaṃ taccārīṣveva saṃjñitam / nahi cāryā vinā kiñcinnāṭye 'ṅgaṃ saṃpravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच्चारीविधानस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । या यस्मिंस्तु यथा योज्या नृत्ते युद्धे गतौ तथा

tasmāccārīvidhānasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam / yā yasmiṃstu yathā yojyā nṛtte yuddhe gatau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समपादा स्थितावर्ता शकटास्या तथैव च । अध्यर्धिका चाषगतिर्विच्यवा च तथापरा

samapādā sthitāvartā śakaṭāsyā tathaiva ca / adhyardhikā cāṣagatirvicyavā ca tathāparā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एडकाक्रीडिता बद्धा उरुद्वृत्ता तथाड्डिता । उत्स्पन्दिता च जनिता स्यन्दिता चापस्यन्दिता

eḍakākrīḍitā baddhā urudvṛttā tathāḍḍitā / utspanditā ca janitā syanditā cāpasyanditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समोत्सरितमत्तल्ली मत्तल्ली चेति षोडश । एता भौम्यः स्मृताश्चार्यः शृणुताकाशिकीः पुनः

samotsaritamattallī mattallī ceti ṣoḍaśa / etā bhaumyaḥ smṛtāścāryaḥ śṛṇutākāśikīḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्ता ह्यपक्रान्ता पार्श्वक्रान्ता तथैव च । ऊर्ध्वजानुश्च सूची च तथा नूपुरपादिका

atikrāntā hyapakrāntā pārśvakrāntā tathaiva ca / ūrdhvajānuśca sūcī ca tathā nūpurapādikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डोलपादा तथाक्षिप्ता आविद्धोद्वृत्तसंज्ञिते । विद्युद्भ्रान्ता ह्यलाता च भुजङ्गत्रासिता तथा

ḍolapādā tathākṣiptā āviddhodvṛttasaṃjñite / vidyudbhrāntā hyalātā ca bhujaṅgatrāsitā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगप्लुता च दण्डा च भ्रमरी चेति षोडश । आकाशिक्यः स्मृता ह्येता लक्षणं च निबोधत

mṛgaplutā ca daṇḍā ca bhramarī ceti ṣoḍaśa / ākāśikyaḥ smṛtā hyetā lakṣaṇaṃ ca nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादैर्निरन्तरकृतैस्तथा समनखैरपि । समपादा स्मृता चारी विज्ञेया स्थानसंश्रया

pādairnirantarakṛtaistathā samanakhairapi / samapādā smṛtā cārī vijñeyā sthānasaṃśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिघृष्टेन पादेन कृत्वाभ्यन्तरमण्डलम् । पुनरुत्सादयेदन्यं स्थितावर्त्ता तु सा स्मृता

bhūmighṛṣṭena pādena kṛtvābhyantaramaṇḍalam / punarutsādayedanyaṃ sthitāvarttā tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम् । उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यां प्रयोजयेत्

niṣaṇṇāṅgastu caraṇaṃ prasārya talasañcaram / udvāhitamuraḥ kṛtvā śakaṭāsyāṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्यस्य पृष्ठतो वामश्चरणस्तु यदा भवेत् । तस्यापसर्पणं चैव ज्ञेया साध्यर्धिका बुधैः

savyasya pṛṣṭhato vāmaścaraṇastu yadā bhavet / tasyāpasarpaṇaṃ caiva jñeyā sādhyardhikā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादः प्रसारितः सव्यः पुनश्चैवोपसर्पितः । वामः सव्यापसर्पी च चाषगत्यां विधीयते

pādaḥ prasāritaḥ savyaḥ punaścaivopasarpitaḥ / vāmaḥ savyāpasarpī ca cāṣagatyāṃ vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विच्यवात् समपादाया विच्यवां सम्प्रयोजयेत् । निकुट्टयंस्तलाग्रेण पादस्य धरणीतलम्

vicyavāt samapādāyā vicyavāṃ samprayojayet / nikuṭṭayaṃstalāgreṇa pādasya dharaṇītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं तु यत् । पर्यायतश्च क्रियते एडकाक्रीडिता तु सा

talasañcarapādābhyāmutplutya patanaṃ tu yat / paryāyataśca kriyate eḍakākrīḍitā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यजङ्घासंवेगात् कृत्वा तु स्वस्तिकं ततः । ऊरुभ्याम् वलनं यस्मात् सा बद्धा चार्युदाहृता

anyonyajaṅghāsaṃvegāt kṛtvā tu svastikaṃ tataḥ / ūrubhyām valanaṃ yasmāt sā baddhā cāryudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तलसञ्चरपादस्य पार्ष्णिर्बाह्योन्मुखी यदा । जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता ऊरुद्वृत्तेति सा स्मृता

talasañcarapādasya pārṣṇirbāhyonmukhī yadā / jaṅghāñcitā tathodvṛttā ūrudvṛtteti sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्रतः पृष्ठतो वापि पादस्तु तलसञ्चरः । द्वितीयपादो निर्घृष्टः यस्यां स्यादड्डिता तु सा

agrataḥ pṛṣṭhato vāpi pādastu talasañcaraḥ / dvitīyapādo nirghṛṣṭaḥ yasyāṃ syādaḍḍitā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः पादो निवर्तेत बाह्येनाभ्यन्तरेण च । यद्रेचकानुसारेण सा चार्युत्स्यन्दिता स्मृता

śanaiḥ pādo nivarteta bāhyenābhyantareṇa ca / yadrecakānusāreṇa sā cāryutsyanditā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः करो ऽन्यश्च प्रवर्तितः । तलसञ्चरपादश्च जनिता चार्युदाहृता

muṣṭihastaśca vakṣaḥsthaḥ karo 'nyaśca pravartitaḥ / talasañcarapādaśca janitā cāryudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चतालान्तरं पादं प्रसार्य स्यन्दितां न्यसेत् । द्वितीयेन तु पादेन तथापस्यन्दितामपि

pañcatālāntaraṃ pādaṃ prasārya syanditāṃ nyaset / dvitīyena tu pādena tathāpasyanditāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तलसञ्चरपादाभ्याम् घूर्णमानोपसर्पणैः । समोत्सरितमत्तल्ली व्यायामे समुदाहृता

talasañcarapādābhyām ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ / samotsaritamattallī vyāyāme samudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभाभ्यामपि पादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः । उद्वेष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृता

ubhābhyāmapi pādābhyāṃ ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ / udveṣṭitāpaviddhaiśca hastairmattallyudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता भौम्यः स्मृताश्चार्यो नियुद्धकरणाश्रयाः । आकाशकीनां चारीणां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

etā bhaumyaḥ smṛtāścāryo niyuddhakaraṇāśrayāḥ / ākāśakīnāṃ cārīṇāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पुरतः सम्प्रसारयेत् । उत्क्षिप्य पातयेच्चैनमतिक्रान्ता तु सा स्मृता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya purataḥ samprasārayet / utkṣipya pātayeccainamatikrāntā tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा कुञ्चितं पादमुद्धरेत् । पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैनमपक्रान्ता तु सा स्मृता

ūrubhyāṃ valanaṃ kṛtvā kuñcitaṃ pādamuddharet / pārśve vinikṣipeccainamapakrāntā tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वेनोत्पतनं न्यसेत् । उद्घट्टितेन पादेन पार्श्वक्रान्ता विधीयते

kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvenotpatanaṃ nyaset / udghaṭṭitena pādena pārśvakrāntā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानुस्तनसमं न्यसेत् । द्वितीयं च क्रमात् स्तब्धमूर्ध्वजानुः प्रकीर्तिता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya jānustanasamaṃ nyaset / dvitīyaṃ ca kramāt stabdhamūrdhvajānuḥ prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानूर्ध्वं सम्प्रसारयेत् । पातयेच्चाग्रयोगेन सा सूची परिकीर्तिता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya jānūrdhvaṃ samprasārayet / pātayeccāgrayogena sā sūcī parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्ठतो ह्यञ्चितं कृत्वा पादमग्रतलेन तु । द्रुतं निर्यातयेद्भूमौ चारी नूपुरपादिका

pṛṣṭhato hyañcitaṃ kṛtvā pādamagratalena tu / drutaṃ niryātayedbhūmau cārī nūpurapādikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं तु दोलयेत् । पातयेदञ्चितं चैवं दोलपादा तु सा स्मृता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvātpārśvaṃ tu dolayet / pātayedañcitaṃ caivaṃ dolapādā tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य आक्षिप्य त्वञ्चितं न्यसेत् । जङ्घास्वस्तिकसंयुक्ता चाक्षिप्ता नाम सा स्मृता

kuñcitaṃ pādamutkṣipya ākṣipya tvañcitaṃ nyaset / jaṅghāsvastikasaṃyuktā cākṣiptā nāma sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिकस्याग्रतः पादः कुञ्चितस्तु प्रसारितः । निपतेदञ्चिताविद्ध आविद्धा नाम सा स्मृता

svastikasyāgrataḥ pādaḥ kuñcitastu prasāritaḥ / nipatedañcitāviddha āviddhā nāma sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादमाविद्धमावेष्ट्य समुत्क्षिप्य निपातयेत् । परिवृत्त्य द्वितीयं च सोद्वृत्ता चार्युदाहृता

pādamāviddhamāveṣṭya samutkṣipya nipātayet / parivṛttya dvitīyaṃ ca sodvṛttā cāryudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत् । सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्ता तु सा स्मृता

pṛṣṭhato valitaṃ pādaṃ śiroghṛṣṭaṃ prasārayet / sarvato maṇḍalāviddhaṃ vidyudbhrāntā tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्ठः प्रसारितः पादो वलितो ऽभ्यन्तरीकृतः । पार्ष्णिप्रपतितश्चैव ह्यलाता सम्प्रकीर्तिता

pṛṣṭhaḥ prasāritaḥ pādo valito 'bhyantarīkṛtaḥ / pārṣṇiprapatitaścaiva hyalātā samprakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् । कटिजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्रासिता भवेत्

kuñcitaṃ pādamutkṣipya tryaśramūruṃ vivartayet / kaṭijānuvivartācca bhujaṅgatrāsitā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् । जङ्घाञ्चितोपरिक्षिप्ता सा ज्ञेया हरिणप्लुता

atikrāntakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet / jaṅghāñcitoparikṣiptā sā jñeyā hariṇaplutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूपुरं चरणं कृत्वा पुरतः सम्प्रसारयेत् । क्षिप्रमाविद्धकरणं दण्डपादा तु सा स्मृता

nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā purataḥ samprasārayet / kṣipramāviddhakaraṇaṃ daṇḍapādā tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् । द्वितीयपादभ्रमणात्तलेन भ्रमरी स्मृता

atikrāntakramaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet / dvitīyapādabhramaṇāttalena bhramarī smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशिक्यः स्मृता ह्येता ललिताङ्गक्रियात्मकाः । धनुर्वज्रासिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः

ākāśikyaḥ smṛtā hyetā lalitāṅgakriyātmakāḥ / dhanurvajrāsiśastrāṇāṃ prayoktavyā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्रगौ पृष्ठगौ वापि ह्यनुगौ चापि योगतः । पादयोस्तु द्विजा हस्तौ कर्तव्यौ नाट्ययोक्तृभिः

agragau pṛṣṭhagau vāpi hyanugau cāpi yogataḥ / pādayostu dvijā hastau kartavyau nāṭyayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः पादस्ततो हस्तो यतो हस्तस्ततस्त्रिकम् । पादस्य निर्गमं ज्ञात्वा तथोपाङ्गानि योजयेत्

yataḥ pādastato hasto yato hastastatastrikam / pādasya nirgamaṃ jñātvā tathopāṅgāni yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादचार्यां यथा पादो धरणीमेव गच्छति । एवं हस्तश्चरित्वा तु कटिदेशं समाश्रयेत्

pādacāryāṃ yathā pādo dharaṇīmeva gacchati / evaṃ hastaścaritvā tu kaṭideśaṃ samāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एताश्चार्यो मया प्रोक्ता ललिताङ्गक्रियात्मकाः । स्थानान्यासां प्रवक्ष्यामि सर्वशस्त्रविमोक्षणे

etāścāryo mayā proktā lalitāṅgakriyātmakāḥ / sthānānyāsāṃ pravakṣyāmi sarvaśastravimokṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा । प्रत्यालीढं तथालीढं स्थानान्येतानि षण् नृणां

vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā / pratyālīḍhaṃ tathālīḍhaṃ sthānānyetāni ṣaṇ nṛṇāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् । तयोः समस्थितस्त्वेकः त्र्यश्रः पक्षस्थितो ऽपरः

dvau tālāvardhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet / tayoḥ samasthitastvekaḥ tryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिदञ्चितजङ्घं च सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् । वैष्णवं स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम्

kiñcidañcitajaṅghaṃ ca sauṣṭhavāṅgapuraskṛtam / vaiṣṇavaṃ sthānametaddhi viṣṇuratrādhidaivatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानेनानेन कर्तव्यः संल्लापस्तु स्वभावजः । नानाकार्यान्तरापेतैर्नृभिरुत्तममध्यमैः

sthānenānena kartavyaḥ saṃllāpastu svabhāvajaḥ / nānākāryāntarāpetairnṛbhiruttamamadhyamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रस्य मोक्षणे चैव धारणे धनुषस्तथा । धैर्यदानाङ्गलीलासु तथा क्रोधे प्रयोजयेत्

cakrasya mokṣaṇe caiva dhāraṇe dhanuṣastathā / dhairyadānāṅgalīlāsu tathā krodhe prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमेव विपर्यस्तं प्रणयक्रोध इष्यते । उपालम्भकृते चैव प्रणयोद्वेगयोस्तथा

idameva viparyastaṃ praṇayakrodha iṣyate / upālambhakṛte caiva praṇayodvegayostathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्कासूयोग्रताचिन्तामतिस्मृतिषु चैव हि । दैन्ये चपलतायोगे गर्वाभीष्टेषु शक्तिषु

śaṅkāsūyogratācintāmatismṛtiṣu caiva hi / dainye capalatāyoge garvābhīṣṭeṣu śaktiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गाराद्भुतबीभत्सवीरप्राधान्ययोजितम् । समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ

śṛṅgārādbhutabībhatsavīraprādhānyayojitam / samapāde samau pādau tālamātrāntarasthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावसौष्ठवोपेतौ ब्रह्मा चात्राधिदैवतम् । अनेन कार्यं स्थानेन विप्रमङ्गलधारणम्

svabhāvasauṣṭhavopetau brahmā cātrādhidaivatam / anena kāryaṃ sthānena vipramaṅgaladhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपणे पक्षिणां चैव वरं कौतुकमेव च । स्वस्थानं स्यन्दनस्थानां विमानस्थायिनामपि

rūpaṇe pakṣiṇāṃ caiva varaṃ kautukameva ca / svasthānaṃ syandanasthānāṃ vimānasthāyināmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां स्थानमेतत्तु कारयेत् । तालास्त्रयो ऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत्

liṅgasthānāṃ vratasthānāṃ sthānametattu kārayet / tālāstrayo 'rdhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालांस्त्रीनर्धतालांश्च निषण्णोरुं प्रकल्पयेत् । त्र्यश्रौ वक्षःस्थितौ चैव तत्र पादो प्रयोजयेत्

tālāṃstrīnardhatālāṃśca niṣaṇṇoruṃ prakalpayet / tryaśrau vakṣaḥsthitau caiva tatra pādo prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशाखस्थानमेतद्धि स्कन्दश्चात्राधिदैवतम् । स्थानेनानेन कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः

vaiśākhasthānametaddhi skandaścātrādhidaivatam / sthānenānena kartavyamaśvānāṃ vāhanaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामनिर्गमश्चैव स्थूलपक्षिनिरूपणम् । शराणां च समुत्क्षेपो व्यायामकरणे तथा

vyāyāmanirgamaścaiva sthūlapakṣinirūpaṇam / śarāṇāṃ ca samutkṣepo vyāyāmakaraṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचकेषु च कर्तव्यमिदमेव प्रयोक्तृभिः । ऐन्द्रे तु मण्डले पादौ चतुस्तालान्तरस्थितौ

recakeṣu ca kartavyamidameva prayoktṛbhiḥ / aindre tu maṇḍale pādau catustālāntarasthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्यश्रौ पक्षःस्थितौ चैव कटिजानू समौ तथा । धनुर्वज्रासिशस्त्राणि मण्डलेन प्रयोजयेत्

tryaśrau pakṣaḥsthitau caiva kaṭijānū samau tathā / dhanurvajrāsiśastrāṇi maṇḍalena prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाहनं कुञ्जराणां तु स्थूलपक्षिनिरूपणम् । अस्यैव दक्षिणं पादं पञ्च तालान् प्रसार्य तु

vāhanaṃ kuñjarāṇāṃ tu sthūlapakṣinirūpaṇam / asyaiva dakṣiṇaṃ pādaṃ pañca tālān prasārya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलीढं स्थानकं कुर्याद् रुद्रश्चात्राधिदैवतम् । अनेन कार्यं स्थानेन वीररौद्रकृतं तु यत्

ālīḍhaṃ sthānakaṃ kuryād rudraścātrādhidaivatam / anena kāryaṃ sthānena vīraraudrakṛtaṃ tu yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरोत्तरसञ्जल्पो रोषामर्षकृतस्तु यः । मल्लानाञ्चैव संफेटः शत्रूणां च निरूपणम्

uttarottarasañjalpo roṣāmarṣakṛtastu yaḥ / mallānāñcaiva saṃpheṭaḥ śatrūṇāṃ ca nirūpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाभिद्रवणं चैव शस्त्राणां चैव मोक्षणम् । कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामं पादं प्रसार्य च

tathābhidravaṇaṃ caiva śastrāṇāṃ caiva mokṣaṇam / kuñcitaṃ dakṣiṇaṃ kṛtvā vāmaṃ pādaṃ prasārya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलीढपरिवर्तस्तु प्रत्यालीढमिति स्मृतम् । आलीढसंहितं शस्त्रं प्रत्यालीढेन मोक्षयेत्

ālīḍhaparivartastu pratyālīḍhamiti smṛtam / ālīḍhasaṃhitaṃ śastraṃ pratyālīḍhena mokṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाशस्त्रविमोक्षो हि कार्यो ऽनेन प्रयोक्तृभिः । न्यायाच्चैव हि विज्ञेयाश्चत्वारः शस्त्रमोक्षणे

nānāśastravimokṣo hi kāryo 'nena prayoktṛbhiḥ / nyāyāccaiva hi vijñeyāścatvāraḥ śastramokṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारतः सात्वतश्चैव वार्षगण्यो ऽथ कैशिकः । भारते तु कटीच्छेद्यं पादच्छेद्यं तु सात्वते

bhārataḥ sātvataścaiva vārṣagaṇyo 'tha kaiśikaḥ / bhārate tu kaṭīcchedyaṃ pādacchedyaṃ tu sātvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्षसो वार्षगण्ये तु शिरश्छेद्यन्तु कैशिके । एभिः प्रयोक्तृभिर्न्यायैर्नानाचारीसमुत्थितैः

vakṣaso vārṣagaṇye tu śiraśchedyantu kaiśike / ebhiḥ prayoktṛbhirnyāyairnānācārīsamutthitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविचार्य प्रयोक्तव्यं नानाशस्त्रविमोक्षणे । न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः

pravicārya prayoktavyaṃ nānāśastravimokṣaṇe / nyāyāśritairaṅgahārairnyāyāccaiva samutthitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् युद्धानि वर्तन्ते तस्मान्न्यायाः प्रकीर्तिताः । वामहस्ते विनिक्षिप्य खेटकं शस्त्रफेटकम्

yasmād yuddhāni vartante tasmānnyāyāḥ prakīrtitāḥ / vāmahaste vinikṣipya kheṭakaṃ śastrapheṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रमादाय हस्तेन प्रविचारमथाचरेत् । प्रसार्य च करौ सम्यक् पुनराक्षिप्य चैव हि

śastramādāya hastena pravicāramathācaret / prasārya ca karau samyak punarākṣipya caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खेटकं भ्रामयेत् पश्चात् पार्श्वात् पार्श्वमथापि च । शिरःपरिगमश्चापि कार्यः शस्त्रेण योक्तृभिः

kheṭakaṃ bhrāmayet paścāt pārśvāt pārśvamathāpi ca / śiraḥparigamaścāpi kāryaḥ śastreṇa yoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपोलस्यान्तरे वापि शस्त्रस्योद्वेष्टनं तथा । पुनश्च खड्गहस्तेन ललितोद्वेष्टितेन च

kapolasyāntare vāpi śastrasyodveṣṭanaṃ tathā / punaśca khaḍgahastena lalitodveṣṭitena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खेटकेन च कर्तव्यः शिरःपरिगमो बुधैः । एवं प्रचारः कर्तव्यो भारते शस्त्रमोक्षणे

kheṭakena ca kartavyaḥ śiraḥparigamo budhaiḥ / evaṃ pracāraḥ kartavyo bhārate śastramokṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्वते च प्रवक्ष्यामि प्रविचारं यथाविधिः । स एव प्रविचारस्तु खड्गखेटकयोः स्मृतः

sātvate ca pravakṣyāmi pravicāraṃ yathāvidhiḥ / sa eva pravicārastu khaḍgakheṭakayoḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं पृष्ठतः शस्त्रं कर्तव्यं खलु सात्वते । गतिश्च वार्षगण्ये ऽपि सात्वतेन क्रमेण तु

kevalaṃ pṛṣṭhataḥ śastraṃ kartavyaṃ khalu sātvate / gatiśca vārṣagaṇye 'pi sātvatena krameṇa tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रखेटकयोश्चापि भ्रमणं संविधीयते । शिरः परिगमस्तद्वच्छस्त्रस्येह भवेत्तथा

śastrakheṭakayoścāpi bhramaṇaṃ saṃvidhīyate / śiraḥ parigamastadvacchastrasyeha bhavettathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरस्युद्वेष्टनं कार्यं शस्त्रस्यांशे ऽथवा पुनः । भारते प्रविचारो ऽयं कर्तव्यः स तु कैशिके

urasyudveṣṭanaṃ kāryaṃ śastrasyāṃśe 'thavā punaḥ / bhārate pravicāro 'yaṃ kartavyaḥ sa tu kaiśike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभ्रमय्य तथा शस्त्रं केवलं मूर्ध्नि पातयेत् । प्रविचारा प्रयोक्तव्या ह्येवमेते ऽङ्गलीलया

vibhramayya tathā śastraṃ kevalaṃ mūrdhni pātayet / pravicārā prayoktavyā hyevamete 'ṅgalīlayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुर्वज्रासिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या विमोक्षणे । न भेद्यं नापि तु च्छेद्यं न चापि रुधिरस्रुतिः

dhanurvajrāsiśastrāṇāṃ prayoktavyā vimokṣaṇe / na bhedyaṃ nāpi tu cchedyaṃ na cāpi rudhirasrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गे प्रहरणे कार्यो न चापि व्यक्तघातनम् । संज्ञामात्रेण कर्तव्यं शस्त्राणां मोक्षणं बुधैः

raṅge praharaṇe kāryo na cāpi vyaktaghātanam / saṃjñāmātreṇa kartavyaṃ śastrāṇāṃ mokṣaṇaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवाभिनयोपेतं कुर्याच्छेद्यं विधानतः । अङ्गसौष्ठवसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम्

athavābhinayopetaṃ kuryācchedyaṃ vidhānataḥ / aṅgasauṣṭhavasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामं कारयेत् सम्यक् लयतालसमन्वितम् । सौष्ठवे हि प्रयत्नस्तु कार्यो व्यायामसेविभिः

vyāyāmaṃ kārayet samyak layatālasamanvitam / sauṣṭhave hi prayatnastu kāryo vyāyāmasevibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौष्ठवे लक्षणं प्रोक्तं वर्तनाक्रमयोजितम् । शोभा सर्वैव नित्यं हि सौष्ठवं समुपाश्रिता

sauṣṭhave lakṣaṇaṃ proktaṃ vartanākramayojitam / śobhā sarvaiva nityaṃ hi sauṣṭhavaṃ samupāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचञ्चलमकुब्जं चासन्नगात्रमथापि च । नात्युच्चं चलपादञ्च सौष्ठवाङ्गं प्रयोजयेत्

acañcalamakubjaṃ cāsannagātramathāpi ca / nātyuccaṃ calapādañca sauṣṭhavāṅgaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटी कर्णसमा यत्र कूर्परांसशिरस्तथा । समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत्

kaṭī karṇasamā yatra kūrparāṃsaśirastathā / samunnatamuraścaiva sauṣṭhavaṃ nāma tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नहि सौष्ठवहीनाङ्गः शोभते नाट्यनृत्तयोः । अत्र नित्यं प्रयत्नो हि विधेयो मध्यमोत्तमैः

nahi sauṣṭhavahīnāṅgaḥ śobhate nāṭyanṛttayoḥ / atra nityaṃ prayatno hi vidheyo madhyamottamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाट्यं नृत्तं च सर्वं हि सौष्ठवे संप्रतिष्ठितम् । कटीनामभिचरौ हस्तौ वक्षश्चैव समुन्नतम्

nāṭyaṃ nṛttaṃ ca sarvaṃ hi sauṣṭhave saṃpratiṣṭhitam / kaṭīnāmabhicarau hastau vakṣaścaiva samunnatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैष्णवं स्थानमित्यङ्गं चतुरश्रमुदाहृतम् । परिमार्जनमादानं सन्धानं मोक्षणम् तथा

vaiṣṇavaṃ sthānamityaṅgaṃ caturaśramudāhṛtam / parimārjanamādānaṃ sandhānaṃ mokṣaṇam tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुषस्तु प्रयोक्तव्यं करणं तु चतुर्विधम् । संमार्जनं परामर्षमादानं ग्रहणं क्रिया

dhanuṣastu prayoktavyaṃ karaṇaṃ tu caturvidham / saṃmārjanaṃ parāmarṣamādānaṃ grahaṇaṃ kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धानं शरविन्यासो विक्षेपो मोक्षणं भवेत् । तैलाभ्यक्तेन गात्रेण यवागूमृदितेन च

sandhānaṃ śaravinyāso vikṣepo mokṣaṇaṃ bhavet / tailābhyaktena gātreṇa yavāgūmṛditena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामं कारयेत् श्रीमान् भित्तावाकालिके तथा । योग्यायां मातृका भित्तिस्तस्माद्भित्तिं समाश्रयेत्

vyāyāmaṃ kārayet śrīmān bhittāvākālike tathā / yogyāyāṃ mātṛkā bhittistasmādbhittiṃ samāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भित्तौ प्रसारिताङ्गन्तु व्यायामं कारयेन्नरम् । बलार्थं च निषेवेत नस्यं बस्तिविधिं तथा

bhittau prasāritāṅgantu vyāyāmaṃ kārayennaram / balārthaṃ ca niṣeveta nasyaṃ bastividhiṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धान्यन्यानि च तथा रसकं पानकं तथा । आहारे ऽधिष्ठिताः प्राणाः प्राणे योग्याः प्रतिष्ठिताः

snigdhānyanyāni ca tathā rasakaṃ pānakaṃ tathā / āhāre 'dhiṣṭhitāḥ prāṇāḥ prāṇe yogyāḥ pratiṣṭhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्योग्याप्रसिध्यर्थमाहारे यत्नवान् भवेत् । अशुद्धकायं प्रक्लान्तमतीवक्षुत्पिपासितम्

tasmādyogyāprasidhyarthamāhāre yatnavān bhavet / aśuddhakāyaṃ praklāntamatīvakṣutpipāsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिपीतं तथा भुक्तं व्यायामं नैव कारयेत् । अचलैर्मधुरैगात्रैश्चतुरश्रेण वक्षसा

atipītaṃ tathā bhuktaṃ vyāyāmaṃ naiva kārayet / acalairmadhuraigātraiścaturaśreṇa vakṣasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामं कारयेद्धीमान् नरमङ्गक्रियात्मकम् । एवं व्यायामसंयोगे कार्यश्चारीकृतो विधिः

vyāyāmaṃ kārayeddhīmān naramaṅgakriyātmakam / evaṃ vyāyāmasaṃyoge kāryaścārīkṛto vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.