Bharata: Natyasastra 12

वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानापसर्पणैः । अवकृष्टे पदे चैव ह्यनवस्थितपादिका

vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānāpasarpaṇaiḥ / avakṛṣṭe pade caiva hyanavasthitapādikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विघूर्णितशरीरा च करैः प्रस्खलितैस्तथा । उन्मत्तस्यापि कर्तव्या गतिस्त्वनियतक्रमा

vighūrṇitaśarīrā ca karaiḥ praskhalitaistathā / unmattasyāpi kartavyā gatistvaniyatakramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुचारीसमायुक्ता लोकानुकरणाश्रया । रूक्षस्फुटितकेशश्च रजोध्वस्ततनुस्तथा

bahucārīsamāyuktā lokānukaraṇāśrayā / rūkṣasphuṭitakeśaśca rajodhvastatanustathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिमित्तप्रकथनो बहुभाषी विकारवान् । गायत्यकस्माद्धसति सङ्गे चापि न सज्जते

animittaprakathano bahubhāṣī vikāravān / gāyatyakasmāddhasati saṅge cāpi na sajjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्यत्यपि च संहृष्टो वादयत्यपि वा पुनः । कदाचिद्धावति जवात् कदाचिदवतिष्ठते

nṛtyatyapi ca saṃhṛṣṭo vādayatyapi vā punaḥ / kadāciddhāvati javāt kadācidavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिदुपविष्टस्तु शयानः स्यात् कदाचन । नानाचीरधरश्चैव रथ्यास्वनियतालयः

kadācidupaviṣṭastu śayānaḥ syāt kadācana / nānācīradharaścaiva rathyāsvaniyatālayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तो भवति ह्येवं तस्यैतां कारयेद् गतिम् । स्थित्वा नूपुरपादेन दण्डपादं प्रसारयेत्

unmatto bhavati hyevaṃ tasyaitāṃ kārayed gatim / sthitvā nūpurapādena daṇḍapādaṃ prasārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धां चारीं तथा चैव कृत्वा स्वस्तिकमेव च । अनेन चारीयोगेन परिभ्राम्य तु मण्डलम्

baddhāṃ cārīṃ tathā caiva kṛtvā svastikameva ca / anena cārīyogena paribhrāmya tu maṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यभ्रमरकं चैव रङ्गकोणे प्रसारयेत् । त्रिकं सुललितं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च

bāhyabhramarakaṃ caiva raṅgakoṇe prasārayet / trikaṃ sulalitaṃ kṛtvā latākhyaṃ hastameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्ययगतैर्हस्तैः पद्भ्यां सह गतिर्भवेत् । त्रिविधा तु गतिः कार्या खञ्जपङ्गुकवामनैः

viparyayagatairhastaiḥ padbhyāṃ saha gatirbhavet / trividhā tu gatiḥ kāryā khañjapaṅgukavāmanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकलाङ्गप्रयोगेण कुहकाभिनयं प्रति । एकः खञ्जगतौ नित्यं स्तब्धो वै चरणो भवेत्

vikalāṅgaprayogeṇa kuhakābhinayaṃ prati / ekaḥ khañjagatau nityaṃ stabdho vai caraṇo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा द्वितीयः कार्यस्तु पादो ऽग्रतलसञ्चरः । स्तब्धेनोत्थापनं कार्यमङ्गस्य चरणेन तु

tathā dvitīyaḥ kāryastu pādo 'gratalasañcaraḥ / stabdhenotthāpanaṃ kāryamaṅgasya caraṇena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गमनेन निषण्णः स्यादन्येन चरणेन तु । इतरेण निषीदेच्च क्रमेणानेन वै व्रजेत्

gamanena niṣaṇṇaḥ syādanyena caraṇena tu / itareṇa niṣīdecca krameṇānena vai vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा खञ्जगतिः कार्या तलशल्यक्षतेषु च । पादेनाग्रतलस्थेन ह्यञ्चितेन व्रजेत्तथा

eṣā khañjagatiḥ kāryā talaśalyakṣateṣu ca / pādenāgratalasthena hyañcitena vrajettathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषण्णदेहा पङ्गोस्तु नतजङ्घा तथैव च । सर्वसङ्कुचिताङ्गा च वामने गतिरिष्यते

niṣaṇṇadehā paṅgostu natajaṅghā tathaiva ca / sarvasaṅkucitāṅgā ca vāmane gatiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्य विक्रमः कार्यो विक्षेपश्चरणस्य च । सोद्वाहिता चूर्णपदा सा कार्या कुहनात्मिका

na tasya vikramaḥ kāryo vikṣepaścaraṇasya ca / sodvāhitā cūrṇapadā sā kāryā kuhanātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदूषकस्यापि गतिर्हास्यत्रयसमन्विता । अङ्गवाक्यकृतं हास्यं हास्यं नेपथ्यजं स्मृतम्

vidūṣakasyāpi gatirhāsyatrayasamanvitā / aṅgavākyakṛtaṃ hāsyaṃ hāsyaṃ nepathyajaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तुरः खलतिः कुब्जः खञ्जश्च विकृताननः । य ईदृशः प्रवेशः स्यादङ्गहास्यं तु तद्भवेत्

danturaḥ khalatiḥ kubjaḥ khañjaśca vikṛtānanaḥ / ya īdṛśaḥ praveśaḥ syādaṅgahāsyaṃ tu tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु बकवद्गच्छेदुल्लोकितविलोकितैः । अन्यायतपदत्वाच्च अङ्गहास्यो भवेत्स तु

yadā tu bakavadgacchedullokitavilokitaiḥ / anyāyatapadatvācca aṅgahāsyo bhavetsa tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यहास्यं तु विज्ञेयमसंबद्धप्रभाषणात् । अनर्थकैर्विकारैश्च तथा चाश्लीलभाषितैः

kāryahāsyaṃ tu vijñeyamasaṃbaddhaprabhāṣaṇāt / anarthakairvikāraiśca tathā cāślīlabhāṣitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चीरचर्ममशीभस्मगैरिकाद्यैस्तु मण्डितः । यस्तादृशो भवेद्विप्रा हास्यो नेपथ्यजस्तु सः

cīracarmamaśībhasmagairikādyaistu maṇḍitaḥ / yastādṛśo bhavedviprā hāsyo nepathyajastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्तु प्रकृतिं ज्ञात्वा भावः कार्यस्तु तत्त्वतः । गतिप्रचारं विभजेत् नानावस्थान्तरात्मकम्

tasmāttu prakṛtiṃ jñātvā bhāvaḥ kāryastu tattvataḥ / gatipracāraṃ vibhajet nānāvasthāntarātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावजायां विन्यस्य कुटिलं वामके करे । तदा दक्षिणहस्ते च कुर्याच्चतुरकं पुनः

svabhāvajāyāṃ vinyasya kuṭilaṃ vāmake kare / tadā dakṣiṇahaste ca kuryāccaturakaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वमेकं शिरश्चैव हस्तो ऽथ चरणस्तथा । पर्यायशः सन्नमयेल्लयतालवशानुगः

pārśvamekaṃ śiraścaiva hasto 'tha caraṇastathā / paryāyaśaḥ sannamayellayatālavaśānugaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावजा तु तस्यैषा गतिरन्या विकारजा । अलाभलाभात् मुक्तस्य स्तब्धा तस्य गतिर्भवेत्

svabhāvajā tu tasyaiṣā gatiranyā vikārajā / alābhalābhāt muktasya stabdhā tasya gatirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्या चैव हि नीचानां चेटादीनां परिक्रमात् । अधमा इति ये ख्याता नानाशीलाश्च ते पुनः

kāryā caiva hi nīcānāṃ ceṭādīnāṃ parikramāt / adhamā iti ye khyātā nānāśīlāśca te punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वसेकं शिरश्चैव करः सचरणस्तथा । शकारस्यापि कर्तव्या गतिश्चञ्चलदेहिका । गतौ नमेत चेटानां दृष्टिश्चार्धविचारिणी

pārśvasekaṃ śiraścaiva karaḥ sacaraṇastathā | śakārasyāpi kartavyā gatiścañcaladehikā / gatau nameta ceṭānāṃ dṛṣṭiścārdhavicāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्राभरणसंस्पर्शैर्मुहुर्मुहुरवेक्षितैः । गात्रैर्विकारविक्षिप्तैः लम्बवस्त्रस्रजा तथा

vastrābharaṇasaṃsparśairmuhurmuhuravekṣitaiḥ / gātrairvikāravikṣiptaiḥ lambavastrasrajā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सगर्विता चूर्णपदा शकारस्य गतिर्भवेत् । जात्या नीचेषु योक्तव्या विलोकनपरा गतिः

sagarvitā cūrṇapadā śakārasya gatirbhavet / jātyā nīceṣu yoktavyā vilokanaparā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंस्पर्शाच्च लोकस्य स्वाङ्गानि विनिगूह्य च । म्लेच्छानां जातयो यास्तु पुलिन्दशबरादयः

asaṃsparśācca lokasya svāṅgāni vinigūhya ca / mlecchānāṃ jātayo yāstu pulindaśabarādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां देशानुसारेण कार्यं गतिविचेष्टितम् । पक्षिणां श्वापदानां च पशूनां च द्विजोत्तमाः

teṣāṃ deśānusāreṇa kāryaṃ gativiceṣṭitam / pakṣiṇāṃ śvāpadānāṃ ca paśūnāṃ ca dvijottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्वजातिसमुत्थेन स्वभावेन गतिर्भवेत् । सिंहर्क्षवानराणां च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

svasvajātisamutthena svabhāvena gatirbhavet / siṃharkṣavānarāṇāṃ ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या कृता नरसिंहेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आलीढस्थानकं कृत्वा गात्रं तस्यैव चानुगम्

yā kṛtā narasiṃhena viṣṇunā prabhaviṣṇunā / ālīḍhasthānakaṃ kṛtvā gātraṃ tasyaiva cānugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानूपरि करं ह्येकमपरं वक्षसि स्थितम् । अवलोक्य दिशः कृत्वा चिबुकं बाहुमस्तके

jānūpari karaṃ hyekamaparaṃ vakṣasi sthitam / avalokya diśaḥ kṛtvā cibukaṃ bāhumastake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्तव्यं विक्रमैर्विप्राः पञ्चतालान्तरोत्थितैः । नियुद्धसमये चैव रङ्गावतरणे तथा

gantavyaṃ vikramairviprāḥ pañcatālāntarotthitaiḥ / niyuddhasamaye caiva raṅgāvataraṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहादीनां प्रयोक्तव्या गतिरेषा प्रयोक्तृभिः । शेषाणामर्थयोगेन गतिं स्थानं च योजयेत्

siṃhādīnāṃ prayoktavyā gatireṣā prayoktṛbhiḥ / śeṣāṇāmarthayogena gatiṃ sthānaṃ ca yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाहनार्थप्रयोगेषु रङ्गावतरणेषु च । एवमेताः प्रयोक्तव्या नराणां गतयो बुधैः

vāhanārthaprayogeṣu raṅgāvataraṇeṣu ca / evametāḥ prayoktavyā narāṇāṃ gatayo budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोक्ता या या मया ह्यत्र ग्राह्यास्तास्ताश्च लोकतः । अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां गतिविचेष्टितम्

noktā yā yā mayā hyatra grāhyāstāstāśca lokataḥ / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ gativiceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि गतिष्वाभरणेषु च । आयतं चावहित्थं च अश्वक्रान्तमथापि च

strīṇāṃ sthānāni kāryāṇi gatiṣvābharaṇeṣu ca / āyataṃ cāvahitthaṃ ca aśvakrāntamathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानान्येतानि नारीणामथ लक्षणमुच्यते । वामः स्वभावतो यत्र पादो विरचितः समः

sthānānyetāni nārīṇāmatha lakṣaṇamucyate / vāmaḥ svabhāvato yatra pādo viracitaḥ samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालमात्रान्तरे न्यस्तस्त्र्यश्रः पक्षस्थितो ऽपरः । प्रसन्नमाननमुरः समं यत्र समुन्नतम्

tālamātrāntare nyastastryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ / prasannamānanamuraḥ samaṃ yatra samunnatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम् । दक्षिणस्तु समः पादः त्र्यश्रः पक्षस्थितो ऽपरः

latānitambagau hastau sthānaṃ jñeyaṃ tadāyatam / dakṣiṇastu samaḥ pādaḥ tryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामः समुन्नतकटिश्चायते स्थानके भवेत् । आवाहने विसर्गे च तथा निर्वर्णनेषु च

vāmaḥ samunnatakaṭiścāyate sthānake bhavet / āvāhane visarge ca tathā nirvarṇaneṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तायां चावहित्थे च स्थानमेतत् प्रयोजयेत् । रङ्गावतरणारम्भः पुष्पाञ्जलिविसर्जनम्

cintāyāṃ cāvahitthe ca sthānametat prayojayet / raṅgāvataraṇārambhaḥ puṣpāñjalivisarjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्मथेर्ष्योद्भवं कोपं तर्जन्यङ्गुलिमोटनम् । निषेधगर्वगाम्भीर्यमौनं मानावलम्बनम्

manmatherṣyodbhavaṃ kopaṃ tarjanyaṅgulimoṭanam / niṣedhagarvagāmbhīryamaunaṃ mānāvalambanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाने ऽस्मिन् संविधातव्यं दिगन्तरनिरूपणम् । समो यत्र स्थितो वामस्त्र्यश्रः पक्षस्थितो ऽपरः

sthāne 'smin saṃvidhātavyaṃ digantaranirūpaṇam / samo yatra sthito vāmastryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुन्नतकटिर्वामस्त्ववहित्थं तु तद्भवेत् । पुरो विचलितस्त्र्यश्रस्तदन्योपसृतः समः

samunnatakaṭirvāmastvavahitthaṃ tu tadbhavet / puro vicalitastryaśrastadanyopasṛtaḥ samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादस्तालान्तरन्यस्तस्त्रिकमीषत्समुन्नतम् । पाणिर्लताख्यो यत्रैकस्तदन्यस्तु नितम्बगः

pādastālāntaranyastastrikamīṣatsamunnatam / pāṇirlatākhyo yatraikastadanyastu nitambagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवहित्थं समाख्यातं स्थानमागमभूषणैः । स्त्रीणामेतत् स्मृतं स्थानं संलापे तु स्वभावजे

avahitthaṃ samākhyātaṃ sthānamāgamabhūṣaṇaiḥ / strīṇāmetat smṛtaṃ sthānaṃ saṃlāpe tu svabhāvaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चये परितोषे च वितर्के चिन्तने तथा । विलासलीलाविब्वोकशृंगारात्मनिरूपणे

niścaye paritoṣe ca vitarke cintane tathā / vilāsalīlāvibvokaśṛṃgārātmanirūpaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं भर्तुर्मार्गविलोकने । पादः समस्थितश्चैक एकश्चाग्रतलाञ्चितः

sthānametatprayoktavyaṃ bharturmārgavilokane / pādaḥ samasthitaścaika ekaścāgratalāñcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचीविद्धमविद्धं वा तदश्वक्रान्तमुच्यते । स्खलितं घूर्णितं चैव गलिताम्बरधारणम्

sūcīviddhamaviddhaṃ vā tadaśvakrāntamucyate / skhalitaṃ ghūrṇitaṃ caiva galitāmbaradhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमस्तबकादानं परिरक्षणमेव च । वित्रासनं सललितं तरुशाखावलम्बनम्

kusumastabakādānaṃ parirakṣaṇameva ca / vitrāsanaṃ salalitaṃ taruśākhāvalambanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाने ऽस्मिन् संविधानीयं स्त्रीणामेतत्प्रयोक्तृभिः । शाखावलम्बने कार्यं स्तबकग्रहणे तथा

sthāne 'smin saṃvidhānīyaṃ strīṇāmetatprayoktṛbhiḥ / śākhāvalambane kāryaṃ stabakagrahaṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रामेष्वथ देवानां नराणां चार्थयोगतः । स्थानकं तावदेव स्याद्यावच्चेष्टा प्रवर्तते

viśrāmeṣvatha devānāṃ narāṇāṃ cārthayogataḥ / sthānakaṃ tāvadeva syādyāvacceṣṭā pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भग्नं च स्थानकं नृत्ते चारी चेत्समुपस्थिता । एवं स्थानविधिः कार्यः स्त्रीणां नृणामथापि च

bhagnaṃ ca sthānakaṃ nṛtte cārī cetsamupasthitā / evaṃ sthānavidhiḥ kāryaḥ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश्चासां प्रवक्ष्यामि गतिं प्रकृतिसंस्थिताम् । कृत्वावहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं करम्

punaścāsāṃ pravakṣyāmi gatiṃ prakṛtisaṃsthitām / kṛtvāvahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ karam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम् । ततः सललितं पादं तालमात्रसमुत्थितम्

nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham / tataḥ salalitaṃ pādaṃ tālamātrasamutthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणं वामपादस्य बाह्यपार्श्वे विनिक्षिपेत् । तेनैव समकालं च लताख्यं वामकं भुजम्

dakṣiṇaṃ vāmapādasya bāhyapārśve vinikṣipet / tenaiva samakālaṃ ca latākhyaṃ vāmakaṃ bhujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणं विनमेत्पार्श्वं न्यसेन्नाभितटे ततः । नितम्बे दक्षिणं कृत्वा हस्तं चोद्वेष्ट्य वामकम्

dakṣiṇaṃ vinametpārśvaṃ nyasennābhitaṭe tataḥ / nitambe dakṣiṇaṃ kṛtvā hastaṃ codveṣṭya vāmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वामपदं दद्यात् लताहस्तं च दक्षिणम् । लीलयोद्वाहितेनाथ शिरसानुगतेन च

tato vāmapadaṃ dadyāt latāhastaṃ ca dakṣiṇam / līlayodvāhitenātha śirasānugatena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिन्नतेन गात्रेण गच्छेत्पञ्चपदीं ततः । यो विधिः पुरुषाणां तु रङ्गपीठपरिक्रमे

kiñcinnatena gātreṇa gacchetpañcapadīṃ tataḥ / yo vidhiḥ puruṣāṇāṃ tu raṅgapīṭhaparikrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव प्रमदानां वै कर्तव्यो नाट्ययोक्तृभिः । षट्कलं तु न कर्तव्यं तथाष्टकलमेव च

sa eva pramadānāṃ vai kartavyo nāṭyayoktṛbhiḥ / ṣaṭkalaṃ tu na kartavyaṃ tathāṣṭakalameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादस्य पतनं तज्ज्ञैः खेदनं तद्भवेत्स्त्रियाः । सयौवनानां नारीणामेवं कार्या गतिर्बुधैः

pādasya patanaṃ tajjñaiḥ khedanaṃ tadbhavetstriyāḥ / sayauvanānāṃ nārīṇāmevaṃ kāryā gatirbudhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थवीयसीनामेतासां सम्प्रवक्ष्याम्यहं गतिम् । कृत्वापविद्धं स्थानन्तु वामं न्यस्य कटीतटे

sthavīyasīnāmetāsāṃ sampravakṣyāmyahaṃ gatim / kṛtvāpaviddhaṃ sthānantu vāmaṃ nyasya kaṭītaṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यान्नाभिस्तनान्तरे । न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम्

ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryānnābhistanāntare / na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा गात्रं ततो गच्छेत्तेनैवेह क्रमेण तु । प्रेष्याणामपि कर्तव्या गतिरुद्भ्रान्तगामिनी

kṛtvā gātraṃ tato gacchettenaiveha krameṇa tu / preṣyāṇāmapi kartavyā gatirudbhrāntagāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदुन्नमितैर्गात्रैः आविद्धभुजविक्रमा । स्थानं कृत्वावहित्थं च वामं चाधोमुखं भुजम्

kvacidunnamitairgātraiḥ āviddhabhujavikramā / sthānaṃ kṛtvāvahitthaṃ ca vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम् । अर्धनारीगतिः कार्या स्त्रीपुंसाभ्यां विमिश्रिता

nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham / ardhanārīgatiḥ kāryā strīpuṃsābhyāṃ vimiśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तललितैर्गात्रैः पादैर्लीलासमन्वितैः । या पूर्वमेवाभिहिता ह्युत्तमानां गतिर्मया

udāttalalitairgātraiḥ pādairlīlāsamanvitaiḥ / yā pūrvamevābhihitā hyuttamānāṃ gatirmayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ततो ऽर्धार्धं तु योजयेत् । मध्यमोत्तमनीचानां नृणां यद् गतिचेष्टितम्

strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca tato 'rdhārdhaṃ tu yojayet / madhyamottamanīcānāṃ nṛṇāṃ yad gaticeṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां तदेव कर्तव्या ललितैः पदविक्रमैः । बालानामपि कर्तव्या स्वच्छन्दपदविक्रमा

strīṇāṃ tadeva kartavyā lalitaiḥ padavikramaiḥ / bālānāmapi kartavyā svacchandapadavikramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्याः सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं प्रयोक्तृभिः । तृतीया प्रकृतिः कार्या नाम्ना चैव नपुंसका

na tasyāḥ sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ prayoktṛbhiḥ / tṛtīyā prakṛtiḥ kāryā nāmnā caiva napuṃsakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरस्वभावमुत्सृज्य स्त्रीगतिं तत्र योजयेत् । विपर्ययः प्रयोक्तव्यः पुरुषस्त्रीनपुंसके

narasvabhāvamutsṛjya strīgatiṃ tatra yojayet / viparyayaḥ prayoktavyaḥ puruṣastrīnapuṃsake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावमात्मनस्त्यक्त्वा तद्भावगमनादिह । व्याजेन क्रीडया वापि तथा भूयं च वञ्चनात्

svabhāvamātmanastyaktvā tadbhāvagamanādiha / vyājena krīḍayā vāpi tathā bhūyaṃ ca vañcanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्री पुंसः प्रकृतिं कुर्यात् स्त्रीभावं पुरुषो ऽपि च । धैर्योदार्येण सत्त्वेन बुद्ध्या तद्वच्च कर्मणा

strī puṃsaḥ prakṛtiṃ kuryāt strībhāvaṃ puruṣo 'pi ca / dhairyodāryeṇa sattvena buddhyā tadvacca karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्री पुमांसं त्वभिनयेत् वेषवाक्यविचेष्टितैः । स्त्रीवेषभाषितैर्युक्तं प्रेषिताप्रेषितैस्तथा

strī pumāṃsaṃ tvabhinayet veṣavākyaviceṣṭitaiḥ / strīveṣabhāṣitairyuktaṃ preṣitāpreṣitaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुसन्नगतिश्चैव पुमान् स्त्रीभावमाचरेत् । जातिहीनाश्च या नार्यः पुलिन्दशबराङ्गनाः

mṛdusannagatiścaiva pumān strībhāvamācaret / jātihīnāśca yā nāryaḥ pulindaśabarāṅganāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याश्चापि तासां कर्तव्या तज्जातिसदृशी गतिः । व्रतस्थानां तपःस्थानां लिङ्गस्थानां तथैव च

yāścāpi tāsāṃ kartavyā tajjātisadṛśī gatiḥ / vratasthānāṃ tapaḥsthānāṃ liṅgasthānāṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खस्थानां चैव नारीणां समपादं प्रयोजयेत् । उद्धता ये ऽङ्गहाराः स्युः याश्चार्यो मण्डलानि च

khasthānāṃ caiva nārīṇāṃ samapādaṃ prayojayet / uddhatā ye 'ṅgahārāḥ syuḥ yāścāryo maṇḍalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि नाट्यप्रयोगज्ञैर्न कर्तव्यानि योषिताम् । तथासनविधिः कार्यो नृणां स्त्रीणां विशेषतः

tāni nāṭyaprayogajñairna kartavyāni yoṣitām / tathāsanavidhiḥ kāryo nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाभावसमायुक्तस्तथा च शयनाश्रयः । विष्कम्भिताञ्चितौ पादौ त्रिकं किञ्चित्समुन्नतम्

nānābhāvasamāyuktastathā ca śayanāśrayaḥ / viṣkambhitāñcitau pādau trikaṃ kiñcitsamunnatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तौ कट्यूरुविन्यस्तौ स्वस्थे स्यादुपवेशने । पादः प्रसारितः किञ्चिदेकश्चैवासनाश्रयः

hastau kaṭyūruvinyastau svasthe syādupaveśane / pādaḥ prasāritaḥ kiñcidekaścaivāsanāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरः पार्श्वनतं चैव सचिन्त उपवेशने । चिबुकोपाश्रितौ हस्तौ बाहुशीर्षाश्रितं शिरः

śiraḥ pārśvanataṃ caiva sacinta upaveśane / cibukopāśritau hastau bāhuśīrṣāśritaṃ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रणष्टेन्द्रियमनाः शोकौत्सुक्योपवेशने । प्रसार्य बाहू शिथिलौ तथा श्रोपाश्रयाश्रितः

sampraṇaṣṭendriyamanāḥ śokautsukyopaveśane / prasārya bāhū śithilau tathā śropāśrayāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहमूर्च्छामदग्लानिविषादेषूपवेशयेत् । सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु संयुक्तैः पादजानुभिः

mohamūrcchāmadaglāniviṣādeṣūpaveśayet / sarvapiṇḍīkṛtāṅgastu saṃyuktaiḥ pādajānubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिव्रीडितनिद्रासु ध्याने चोपविशेन्नरः । तथा चोत्कटिकं स्थानं स्फिक्पार्ष्णीनां समागमः

vyādhivrīḍitanidrāsu dhyāne copaviśennaraḥ / tathā cotkaṭikaṃ sthānaṃ sphikpārṣṇīnāṃ samāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्र्ये निवापे जप्ये च सन्ध्यास्वाचमने ऽपि च । विष्कम्भितं पुनश्चैवं जानुं भूमौ निपातयेत्

pitrye nivāpe japye ca sandhyāsvācamane 'pi ca / viṣkambhitaṃ punaścaivaṃ jānuṃ bhūmau nipātayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियाप्रसादने कार्यं होमादिकरणेषु च । महीगताभ्यां जानुभ्यामधोमुखमवस्थितम्

priyāprasādane kāryaṃ homādikaraṇeṣu ca / mahīgatābhyāṃ jānubhyāmadhomukhamavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाभिगमने चैव रुषितानां प्रसादने । शोके चाक्रन्दने तीव्रे मृतानां चैव दर्शने

devābhigamane caiva ruṣitānāṃ prasādane / śoke cākrandane tīvre mṛtānāṃ caiva darśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रासने च कुसत्त्वानां नीचानां चैव याचने । होमयज्ञक्रियायां च प्रेष्याणां चैव कारयेत्

trāsane ca kusattvānāṃ nīcānāṃ caiva yācane / homayajñakriyāyāṃ ca preṣyāṇāṃ caiva kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनीनां नियमेष्वेष भवेदासनजो विधिः । तथासनविधिः कार्यो विविधो नाटकाश्रयः

munīnāṃ niyameṣveṣa bhavedāsanajo vidhiḥ / tathāsanavidhiḥ kāryo vividho nāṭakāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां च पुरुषाणां च बाह्यश्चाभ्यन्तरस्तथा । आभ्यन्तरस्तु नृपतेर्बाह्यो बाह्यगतस्य च

strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca bāhyaścābhyantarastathā / ābhyantarastu nṛpaterbāhyo bāhyagatasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां नृपतीनां च दद्यात् सिंहासनं द्विजः । पुरोधसाममात्यानां भवेद्वेत्रासनं तथा

devānāṃ nṛpatīnāṃ ca dadyāt siṃhāsanaṃ dvijaḥ / purodhasāmamātyānāṃ bhavedvetrāsanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुण्डासनं च दातव्यं सेनानीयुवराजयोः । काष्ठासनं द्विजातीनां कुमाराणां कुथासनम्

muṇḍāsanaṃ ca dātavyaṃ senānīyuvarājayoḥ / kāṣṭhāsanaṃ dvijātīnāṃ kumārāṇāṃ kuthāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं राजसभां प्राप्य कार्यस्त्वासनजो विधिः । स्त्रीणां चाप्यासनविधिं सम्प्रवक्ष्याम्यहं पुनः

evaṃ rājasabhāṃ prāpya kāryastvāsanajo vidhiḥ / strīṇāṃ cāpyāsanavidhiṃ sampravakṣyāmyahaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहासनं तु राज्ञीनां देवीनां मुण्डमासनम् । पुरोधो ऽमात्यपत्नीनां दद्याद्वेत्रासनं तथा

siṃhāsanaṃ tu rājñīnāṃ devīnāṃ muṇḍamāsanam / purodho 'mātyapatnīnāṃ dadyādvetrāsanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगिनीनां तथा चैव वस्त्रं चर्म कुथो ऽपि वा । ब्राह्मणीतापसीनां च पट्टासनमथापि च

bhoginīnāṃ tathā caiva vastraṃ carma kutho 'pi vā / brāhmaṇītāpasīnāṃ ca paṭṭāsanamathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेश्यानां च प्रदातव्यमासनं च मयूरकम् । शेषाणां प्रमदानां तु भवेद् भूम्यासनं द्विजाः

veśyānāṃ ca pradātavyamāsanaṃ ca mayūrakam / śeṣāṇāṃ pramadānāṃ tu bhaved bhūmyāsanaṃ dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमाभ्यन्तरो ज्ञेयो बाह्यश्चासनजो विधिः । तथा स्वगृहवार्तासु च्छन्देनासनमिष्यते

evamābhyantaro jñeyo bāhyaścāsanajo vidhiḥ / tathā svagṛhavārtāsu cchandenāsanamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमस्थमुनीनां च भवेदासनजो विधिः । लिङ्गिनामासनविधिः कार्यो व्रतसमाश्रयः

niyamasthamunīnāṃ ca bhavedāsanajo vidhiḥ / liṅgināmāsanavidhiḥ kāryo vratasamāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रुषीमुण्डासनप्रायं वेत्रासनमथापि च । होमे यज्ञक्रियायां च पित्र्ये ऽर्थे च प्रयोजयेत्

bruṣīmuṇḍāsanaprāyaṃ vetrāsanamathāpi ca / home yajñakriyāyāṃ ca pitrye 'rthe ca prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानीया ये च पुरुषाः कुलविद्यासमन्विताः । तेषामासनसत्कारः कर्त्तव्य इह पार्थिवैः

sthānīyā ye ca puruṣāḥ kulavidyāsamanvitāḥ / teṣāmāsanasatkāraḥ karttavya iha pārthivaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समे समासनं दद्यात् मध्ये मध्यममासनम् । अतिरिक्ते ऽतिरिक्तं च हीने भूम्यासनं भवेत्

same samāsanaṃ dadyāt madhye madhyamamāsanam / atirikte 'tiriktaṃ ca hīne bhūmyāsanaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपाध्यायस्य नृपतेर्गुरूणामग्रतो बुधैः । भूम्यासनं तथा कार्यमथवा काष्ठमासनम्

upādhyāyasya nṛpatergurūṇāmagrato budhaiḥ / bhūmyāsanaṃ tathā kāryamathavā kāṣṭhamāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौनागरथयानेषु भूमिकाष्ठासनेषु च । सहासनं न दुष्येत गुरूपाध्यायपार्थिवैः

naunāgarathayāneṣu bhūmikāṣṭhāsaneṣu ca / sahāsanaṃ na duṣyeta gurūpādhyāyapārthivaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकुञ्चितं समं चैव प्रसारितविवर्तने । उद्वाहितं नतं चैव शयने कर्म कीर्त्यते

ākuñcitaṃ samaṃ caiva prasāritavivartane / udvāhitaṃ nataṃ caiva śayane karma kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैराकुञ्चितैरङ्गैः शय्याविद्धे तु जानुनी । स्थानमाकुञ्चितं नाम शीतार्तानां प्रयोजयेत्

sarvairākuñcitairaṅgaiḥ śayyāviddhe tu jānunī / sthānamākuñcitaṃ nāma śītārtānāṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानितमुखं चैव स्रस्तमुक्तकरं तथा । समं नाम प्रसुप्तस्य स्थानकं संविधीयते

uttānitamukhaṃ caiva srastamuktakaraṃ tathā / samaṃ nāma prasuptasya sthānakaṃ saṃvidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं भुजमुपाधाय सम्प्रसारितजानुकम् । स्थानं प्रसारितं नाम सुखसुप्तस्य कारयेत्

ekaṃ bhujamupādhāya samprasāritajānukam / sthānaṃ prasāritaṃ nāma sukhasuptasya kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोमुखस्थितं चैव विवर्तितमिति स्मृतम् । शस्त्रक्षतमृतोत्क्षिप्तमत्तोन्मत्तेषु कारयेत्

adhomukhasthitaṃ caiva vivartitamiti smṛtam / śastrakṣatamṛtotkṣiptamattonmatteṣu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंसोपरि शिरः कृत्वा कर्पूरक्षोभमेव च । उद्वाहितं तु विज्ञेयं लीलया वेशने प्रभोः

aṃsopari śiraḥ kṛtvā karpūrakṣobhameva ca / udvāhitaṃ tu vijñeyaṃ līlayā veśane prabhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत्प्रसारिते जङ्घे यत्र स्रस्तौ करावुभौ । आलस्यश्रमखेदेषु नतं स्थानं विधीयते

īṣatprasārite jaṅghe yatra srastau karāvubhau / ālasyaśramakhedeṣu nataṃ sthānaṃ vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिप्राचारस्तु मयोदितो ऽयं नोक्तश्च यः सो ऽर्थवशेन साध्यः । अतः परं रङ्गपरिक्रमस्य वक्ष्यामि कक्ष्यां प्रविभागयुक्ताम्

gatiprācārastu mayodito 'yaṃ noktaśca yaḥ so 'rthavaśena sādhyaḥ / ataḥ paraṃ raṅgaparikramasya vakṣyāmi kakṣyāṃ pravibhāgayuktām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.