Bharata: Natyasastra 13

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे गतिप्रचारो नाम द्वादशो ऽध्यायः अथ त्रयोदशो ऽध्यायः ये तु पूर्वं मया प्रोक्तास्त्रयो वै नाट्यमण्डपाः । तेषां विभागं विज्ञाय ततः कक्ष्यां प्रयोजयेत्

iti bharatīye nāṭyaśāstre gatipracāro nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ atha trayodaśo 'dhyāyaḥ ye tu pūrvaṃ mayā proktāstrayo vai nāṭyamaṇḍapāḥ / teṣāṃ vibhāgaṃ vijñāya tataḥ kakṣyāṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये नेपथ्यगृहद्वारे मया पूर्वं प्रकीर्तिते । तयोर्भाण्डस्य विन्यासो मध्ये कार्यः प्रयोक्तृभिः

ye nepathyagṛhadvāre mayā pūrvaṃ prakīrtite / tayorbhāṇḍasya vinyāso madhye kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कक्ष्याविभागो निर्देश्यो रङ्गपीठपरिक्रमात् । परिक्रमेण रङ्गस्य कक्ष्या ह्यन्या विधीयते

kakṣyāvibhāgo nirdeśyo raṅgapīṭhaparikramāt / parikrameṇa raṅgasya kakṣyā hyanyā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कक्ष्याविभागे ज्ञेयानि गृहाणि नगराणि च । उद्यानारामसरितस्त्वाश्रमा अटवी तथा

kakṣyāvibhāge jñeyāni gṛhāṇi nagarāṇi ca / udyānārāmasaritastvāśramā aṭavī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथिवी सागराश्चैव त्रैलोक्यं सचराचरम् । वर्षाणि सप्तद्वीपाश्च पर्वता विविधास्तथा

pṛthivī sāgarāścaiva trailokyaṃ sacarācaram / varṣāṇi saptadvīpāśca parvatā vividhāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलोकश्चैव लोकश्च रसातलमथापि च । दैत्यनागालयाश्चैव गृहाणि भवनानि च

alokaścaiva lokaśca rasātalamathāpi ca / daityanāgālayāścaiva gṛhāṇi bhavanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगरे वा वने वापि वर्षे वा पर्वते ऽपि वा । यत्र वार्ता प्रवर्तेत तत्र कक्ष्यां प्रवर्तयेत्

nagare vā vane vāpi varṣe vā parvate 'pi vā / yatra vārtā pravarteta tatra kakṣyāṃ pravartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यं वा मध्यमं वापि तथैवाभ्यन्तरं पुनः । दूरं वा सन्निकृष्टं वा देशं तु परिकल्पयेत्

bāhyaṃ vā madhyamaṃ vāpi tathaivābhyantaraṃ punaḥ / dūraṃ vā sannikṛṣṭaṃ vā deśaṃ tu parikalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वप्रविष्टा ये रङ्गं ज्ञेयास्ते ऽभ्यन्तरा बुधैः । पश्चात्प्रविष्टा विज्ञेयाः कक्ष्याभागे तु बाह्यतः

pūrvapraviṣṭā ye raṅgaṃ jñeyāste 'bhyantarā budhaiḥ / paścātpraviṣṭā vijñeyāḥ kakṣyābhāge tu bāhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु दर्शनेच्छुर्यः प्रविशेद्रङ्गमण्डपम् । दक्षिणाभिमुखः सो ऽथ कुर्यादात्मनिवेदनम्

teṣāṃ tu darśanecchuryaḥ praviśedraṅgamaṇḍapam / dakṣiṇābhimukhaḥ so 'tha kuryādātmanivedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो मुखं भवेद्भाण्डं द्वारं नेपथ्यकस्य च । सा मन्तव्या तु दिक् पूर्वा नाट्ययोगे न नित्यशः

yato mukhaṃ bhavedbhāṇḍaṃ dvāraṃ nepathyakasya ca / sā mantavyā tu dik pūrvā nāṭyayoge na nityaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्क्रामेद्यश्च तस्माद्वै स तेनैव तथा व्रजेत् । यतस्तस्य कृतं तेन पुरुषेण निवेदनम्

niṣkrāmedyaśca tasmādvai sa tenaiva tathā vrajet / yatastasya kṛtaṃ tena puruṣeṇa nivedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्क्रान्तो ऽर्थवशाच्चापि प्रविशेद्यदि तद्गृहम् । यतः प्राप्तः स पुरुषस्तेन मार्गेण निष्क्रमेत्

niṣkrānto 'rthavaśāccāpi praviśedyadi tadgṛham / yataḥ prāptaḥ sa puruṣastena mārgeṇa niṣkramet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवार्थवशाच्चापि तेनैव सह गच्छति । तथैव प्रविशेत् गेहमेकाकी सहितो ऽपि वा

athavārthavaśāccāpi tenaiva saha gacchati / tathaiva praviśet gehamekākī sahito 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोश्चापि प्रविशतोः कक्ष्यामन्यां विनिर्दिशेत् । परिक्रमेण रङ्गस्य त्वन्या कक्ष्या विधीयते

tayoścāpi praviśatoḥ kakṣyāmanyāṃ vinirdiśet / parikrameṇa raṅgasya tvanyā kakṣyā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समैश्च सहितो गच्छेन्नीचैश्च परिवाहितः । अथ प्रेक्षणिकाश्चापि विज्ञेया ह्यग्रतो गतौ

samaiśca sahito gacchennīcaiśca parivāhitaḥ / atha prekṣaṇikāścāpi vijñeyā hyagrato gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैव भूमिस्तु बहुभिर्विकृष्टा स्यात्परिक्रमैः । मध्या वा सन्निकृष्टा वा तेषामेवं विकल्पयेत्

saiva bhūmistu bahubhirvikṛṣṭā syātparikramaiḥ / madhyā vā sannikṛṣṭā vā teṣāmevaṃ vikalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगरे वा वने वापि सागरे पर्वते ऽपि वा । दिव्यानां गमनं कार्यं द्वीपे वर्षेषु वा पुनः

nagare vā vane vāpi sāgare parvate 'pi vā / divyānāṃ gamanaṃ kāryaṃ dvīpe varṣeṣu vā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशेन विमानेन माययाप्यथ वा पुनः । विविधाभिः क्रियाभिर्वा नानार्थाभिः प्रयोगतः

ākāśena vimānena māyayāpyatha vā punaḥ / vividhābhiḥ kriyābhirvā nānārthābhiḥ prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटके च्छन्नवेषाणां दिव्यानां भूमिसञ्चरः । मानुषे कारणादेषां यथा भवति दर्शनम्

nāṭake cchannaveṣāṇāṃ divyānāṃ bhūmisañcaraḥ / mānuṣe kāraṇādeṣāṃ yathā bhavati darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारते त्वथ हैमे वा हरिवर्ष इलावृते । रम्ये किंपुरुषे वापि कुरुषूत्तरकेषु वा

bhārate tvatha haime vā harivarṣa ilāvṛte / ramye kiṃpuruṣe vāpi kuruṣūttarakeṣu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यानां छन्दगमनं सर्ववर्षेषु कीर्तितम् । भारते मानुषाणाञ्च गमनं संविधीयते

divyānāṃ chandagamanaṃ sarvavarṣeṣu kīrtitam / bhārate mānuṣāṇāñca gamanaṃ saṃvidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छेद्यदि विकृष्टस्तु देशकालवशान्नरः । अङ्कच्छेदे तमन्यस्मिन् निर्दिशेद्धि प्रवेशके

gacchedyadi vikṛṣṭastu deśakālavaśānnaraḥ / aṅkacchede tamanyasmin nirdiśeddhi praveśake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अह्नः प्रमाणं गत्वा तु कार्यलाभं विनिर्दिशेद् । तथालाभे तु कार्यस्य अङ्कच्छेदो विधीयते

ahnaḥ pramāṇaṃ gatvā tu kāryalābhaṃ vinirdiśed / tathālābhe tu kāryasya aṅkacchedo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणो मुहूर्तो यानो वा दिवसो वापि नाटके । एकाङ्के स विधातव्यो बीजस्यार्थवशानुगः

kṣaṇo muhūrto yāno vā divaso vāpi nāṭake / ekāṅke sa vidhātavyo bījasyārthavaśānugaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कच्छेदे तु निर्वृत्तं मासं वा वर्षमेव वा । नोर्ध्वं वर्षात्प्रकर्तव्यं कार्यमङ्कसमाश्रयम्

aṅkacchede tu nirvṛttaṃ māsaṃ vā varṣameva vā / nordhvaṃ varṣātprakartavyaṃ kāryamaṅkasamāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तु भारते वर्षे कक्ष्या कार्या प्रयोगतः । मानुषाणां गतिर्या तु दिव्यानान्तु निबोधत

evaṃ tu bhārate varṣe kakṣyā kāryā prayogataḥ / mānuṣāṇāṃ gatiryā tu divyānāntu nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमवत्पृष्ठसंस्थे तु कैलासे पर्वतोत्तमे । यक्षाश्च गुह्यकाश्चैव धनदानुचराश्च ये

himavatpṛṣṭhasaṃsthe tu kailāse parvatottame / yakṣāśca guhyakāścaiva dhanadānucarāśca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षःपिशाचभूताश्च सर्वे हैमवताः स्मृताः । हेमकूटे च गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः

rakṣaḥpiśācabhūtāśca sarve haimavatāḥ smṛtāḥ / hemakūṭe ca gandharvā vijñeyāḥ sāpsarogaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे नागाश्च निषधे शेषवासुकितक्षकाः । महामेरौ त्रयस्त्रिंशद् ज्ञेया देवगणा बुधैः

sarve nāgāśca niṣadhe śeṣavāsukitakṣakāḥ / mahāmerau trayastriṃśad jñeyā devagaṇā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीले तु वैडूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा । दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतपर्वत इष्यते

nīle tu vaiḍūryamaye siddhā brahmarṣayastathā / daityānāṃ dānavānāñca śvetaparvata iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितरश्चापि विज्ञेया शृङ्गवन्तं समाश्रिताः । इत्येते पर्वताः श्रेष्ठा दिव्यावासाः प्रकीर्तिताः

pitaraścāpi vijñeyā śṛṅgavantaṃ samāśritāḥ / ityete parvatāḥ śreṣṭhā divyāvāsāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां कक्ष्याविभागश्च जम्बूद्वीपे भवेदयम् । तेषां न चेष्टितं कार्यं स्वैः स्वैः कर्मपराक्रमैः

teṣāṃ kakṣyāvibhāgaśca jambūdvīpe bhavedayam / teṣāṃ na ceṣṭitaṃ kāryaṃ svaiḥ svaiḥ karmaparākramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिच्छ\(च्छे\)दविशेषस्तु तेषां मानुषलोकवत् । सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः

pariccha\(cche\)daviśeṣastu teṣāṃ mānuṣalokavat / sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषान्त्वनिमिषत्वं यत्तन्न कार्यं प्रयोक्तृभिः । इह भावा रसाश्चैव दृष्टावेव प्रतिष्ठिताः

teṣāntvanimiṣatvaṃ yattanna kāryaṃ prayoktṛbhiḥ / iha bhāvā rasāścaiva dṛṣṭāveva pratiṣṭhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्या हि सूचितो भावः पुनरङ्गैर्विभाव्यते । एवं कक्ष्याविभागस्तु मया प्रोक्तो द्विजोत्तमाः

dṛṣṭyā hi sūcito bhāvaḥ punaraṅgairvibhāvyate / evaṃ kakṣyāvibhāgastu mayā prokto dvijottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि प्रवृत्तीनान्तु लक्षणम् । चतुर्विधा प्रवृत्तिश्च प्रोक्ता नाट्यप्रयोगतः । आवन्ती दाक्षिणात्या च पाञ्चाली चोढ्रमागधी

punaścaiva pravakṣyāmi pravṛttīnāntu lakṣaṇam | caturvidhā pravṛttiśca proktā nāṭyaprayogataḥ / āvantī dākṣiṇātyā ca pāñcālī coḍhramāgadhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राह प्रवृत्तिरिति कस्मात् \?\ उच्यते पृथिव्यां नानादेशवेषभाषाचारवार्ताः प्रख्यापयतीति वृत्तिः । प्रवृत्तिश्च निवेदने । अत्राह - यथा पृथिव्यां बहवो देशाः सन्ति , कथमासां चतुर्विधत्वम् उपपन्नं, समानलक्षणश्चासां प्रयोग उच्यते \,\ सत्यमेतत् । समानलक्षण आसां प्रयोगः । किन्तु नानादेशवेषभाषाचारो लोक इति कृत्वा लोकानुमतेन वृत्तिसंश्रितस्य नाट्यस्य वृत्तीनां मया चतुर्विधत्वमभिहितं भारती सात्त्वती कैशिक्यारभटी चेति । वृत्तिसंश्रितैश्च प्रयोगैरभिहिता देशाः । यतः प्रवृत्तिचतुष्टयमभिनिर्वृत्तं प्रयोगश्चोत्पादितः । तत्र दाक्षिणात्यास्तावत् बहुनृत्तगीतवाद्या कैशिकीप्रायाः चतुरमधुरललिताङ्गाभिनयाश्च । तद्यथा - महेन्द्रो मलयः सह्यो मेकलः पालमञ्जरः । एतेषु ये श्रिता देशाः स ज्ञेयो दक्षिणापथः

atrāha pravṛttiriti kasmāt \?\ ucyate pṛthivyāṃ nānādeśaveṣabhāṣācāravārtāḥ prakhyāpayatīti vṛttiḥ | pravṛttiśca nivedane | atrāha - yathā pṛthivyāṃ bahavo deśāḥ santi , kathamāsāṃ caturvidhatvam upapannaṃ, samānalakṣaṇaścāsāṃ prayoga ucyate \,\ satyametat | samānalakṣaṇa āsāṃ prayogaḥ | kintu nānādeśaveṣabhāṣācāro loka iti kṛtvā lokānumatena vṛttisaṃśritasya nāṭyasya vṛttīnāṃ mayā caturvidhatvamabhihitaṃ bhāratī sāttvatī kaiśikyārabhaṭī ceti | vṛttisaṃśritaiśca prayogairabhihitā deśāḥ | yataḥ pravṛtticatuṣṭayamabhinirvṛttaṃ prayogaścotpāditaḥ | tatra dākṣiṇātyāstāvat bahunṛttagītavādyā kaiśikīprāyāḥ caturamadhuralalitāṅgābhinayāśca | tadyathā - mahendro malayaḥ sahyo mekalaḥ pālamañjaraḥ / eteṣu ye śritā deśāḥ sa jñeyo dakṣiṇāpathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोसलाग्ग्स्तोशलाश्चैव कलिङ्गा यवना खसाः । द्रविडान्ध्रमहाराष्ट्रा वैष्णा वै वानवासजाः

kosalāggstośalāścaiva kaliṅgā yavanā khasāḥ / draviḍāndhramahārāṣṭrā vaiṣṇā vai vānavāsajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणस्य समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे । ये देशास्तेषु युञ्जीत दाक्षिणात्यां तु नित्यशः

dakṣiṇasya samudrasya tathā vindhyasya cāntare / ye deśāsteṣu yuñjīta dākṣiṇātyāṃ tu nityaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवन्तिका वैदिशिकाः सौराष्ट्रा मालवास्तथा । सैन्धवास्त्वथ सौवीरा आवर्ताः सार्बुदेयकाः

āvantikā vaidiśikāḥ saurāṣṭrā mālavāstathā / saindhavāstvatha sauvīrā āvartāḥ sārbudeyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाशार्णास्त्रैपुराश्चैव तथा वै मार्तिकावताः । कुर्वन्त्यावन्तिकीमेते प्रवृत्तिं नित्यमेव तु

dāśārṇāstraipurāścaiva tathā vai mārtikāvatāḥ / kurvantyāvantikīmete pravṛttiṃ nityameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्वतीं कैशिकीं चैव वृत्तिमेषां समाश्रिता । भवेत् प्र्योगो नाट्ये ऽत्र स तु कार्यः प्रयोक्तृभिः

sāttvatīṃ kaiśikīṃ caiva vṛttimeṣāṃ samāśritā / bhavet pryogo nāṭye 'tra sa tu kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च वत्साश्चैवोढ्रमागधाः । पौण्ड्रा नेपालकाश्चैव अन्तर्गिरिबहिर्गिराः

aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca vatsāścaivoḍhramāgadhāḥ / pauṇḍrā nepālakāścaiva antargiribahirgirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्लवङ्गमा ज्ञेया मलदा मल्लवर्तकाः । ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो भार्गवा मार्गवास्तथा

tathā plavaṅgamā jñeyā maladā mallavartakāḥ / brahmottaraprabhṛtayo bhārgavā mārgavāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राज्योतिषाः पुलिन्दाश्च वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः । प्राङ्गाः प्रावृतयश्चैव युञ्जन्तीहोढ्रमागधीम्

prājyotiṣāḥ pulindāśca vaidehāstāmraliptakāḥ / prāṅgāḥ prāvṛtayaścaiva yuñjantīhoḍhramāgadhīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये ऽपि देशाः प्राच्यां ये पुराणे सम्प्रकीर्तिताः । तेषु प्रयुज्यते ह्येषा प्रवृत्तिश्चोढ्रमागधी

anye 'pi deśāḥ prācyāṃ ye purāṇe samprakīrtitāḥ / teṣu prayujyate hyeṣā pravṛttiścoḍhramāgadhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाञ्चाला सौरसेनाश्च काश्मीरा हस्तिनापुराः । बाह्लीका शल्यकाश्चैव मद्रकौशीनरास्तथा

pāñcālā saurasenāśca kāśmīrā hastināpurāḥ / bāhlīkā śalyakāścaiva madrakauśīnarāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमवत्संश्रिता ये तु गङ्गायाश्चोत्तरां दिशम् । ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाञ्चालमध्यमाः

himavatsaṃśritā ye tu gaṅgāyāścottarāṃ diśam / ye śritā vai janapadāsteṣu pāñcālamadhyamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाञ्चालमध्यमायां तु सात्त्वत्यारभटी स्मृता । प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थ आविद्धगतिविक्रमः

pāñcālamadhyamāyāṃ tu sāttvatyārabhaṭī smṛtā / prayogastvalpagītārtha āviddhagativikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधा क्रिया भवत्यासां रङ्गपीठपरिक्रमे । प्रदक्षिणप्रदेशा च तथा चाप्यप्रदक्षिणा

dvidhā kriyā bhavatyāsāṃ raṅgapīṭhaparikrame / pradakṣiṇapradeśā ca tathā cāpyapradakṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवन्ती दाक्षिणात्या च प्रदक्षिणपरिक्रमे । अपसव्यप्रदेशास्तु पाञ्चाली चोढ्रमागधी

āvantī dākṣiṇātyā ca pradakṣiṇaparikrame / apasavyapradeśāstu pāñcālī coḍhramāgadhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवन्त्यां दाक्षिणात्यायां पार्श्वद्वारमथोत्तरम् । पाञ्चाल्यामोढ्रमागध्यां योज्यं द्वारं तु दक्षिणम्

āvantyāṃ dākṣiṇātyāyāṃ pārśvadvāramathottaram / pāñcālyāmoḍhramāgadhyāṃ yojyaṃ dvāraṃ tu dakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकीभूताः पुनश्चैताः प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तृभिः । पार्षदं देशकालौ वाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च

ekībhūtāḥ punaścaitāḥ prayoktavyāḥ prayoktṛbhiḥ / pārṣadaṃ deśakālau vāpyarthayuktimavekṣya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषु देशेषु या कार्या प्रवृत्तिः परिकीर्तिता । तद्वृत्तिकानि रूपाणि तेषु तज्ज्ञः प्रयोजयेत्

yeṣu deśeṣu yā kāryā pravṛttiḥ parikīrtitā / tadvṛttikāni rūpāṇi teṣu tajjñaḥ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकीभूताः पुनस्त्वेता नाटकादौ भवन्ति हि । अवेक्ष्य वृत्तिबाहुल्यं तत्तत्कर्म समाचरेत्

ekībhūtāḥ punastvetā nāṭakādau bhavanti hi / avekṣya vṛttibāhulyaṃ tattatkarma samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्थे बाहुल्यमेकस्य शेषाणामथ बुद्धिमान् । येषामन्यस्य बाहुल्यं प्रवृत्तिं पूरयेत्तदा

sārthe bāhulyamekasya śeṣāṇāmatha buddhimān / yeṣāmanyasya bāhulyaṃ pravṛttiṃ pūrayettadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगो द्विविधश्चैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः । सुकुमारस्तथाविद्धो नाट्ययुक्तिसमाश्रयः

prayogo dvividhaścaiva vijñeyo nāṭakāśrayaḥ / sukumārastathāviddho nāṭyayuktisamāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्त्वाविद्धाङ्गहारन्तु च्छेद्यभेद्याहवात्मकम् । मायेन्द्रजालबहुलं पुस्तनेपथ्यसंयुतम्

yattvāviddhāṅgahārantu cchedyabhedyāhavātmakam / māyendrajālabahulaṃ pustanepathyasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषैर्बहुभिर्युक्तमल्पस्त्रीकं तथैव च । सात्त्वत्यारभटीयुक्तं नाट्यमाविद्धसंज्ञितम्

puruṣairbahubhiryuktamalpastrīkaṃ tathaiva ca / sāttvatyārabhaṭīyuktaṃ nāṭyamāviddhasaṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डिमः समवकारश्च व्यायोगेहामृगौ तथा । एतान्याविद्धसंज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः

ḍimaḥ samavakāraśca vyāyogehāmṛgau tathā / etānyāviddhasaṃjñāni vijñeyāni prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां प्रयोगः कर्तव्यो दैत्यदानवराक्षसैः । उद्धता ये च पुरुषाः शौर्यवीर्यबलान्विताः

eṣāṃ prayogaḥ kartavyo daityadānavarākṣasaiḥ / uddhatā ye ca puruṣāḥ śauryavīryabalānvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्कनाटिके । सुकुमारप्रयोगाणि मानुषेष्वाश्रितास्तु ये

nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇo vīthyaṅkanāṭike / sukumāraprayogāṇi mānuṣeṣvāśritāstu ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बाह्यप्रयोगेषु प्रेक्षागृहविवर्जिते । विदिक्ष्वपि भवेद्रङ्गः कदाचिद् भर्तुराज्ञया

atha bāhyaprayogeṣu prekṣāgṛhavivarjite / vidikṣvapi bhavedraṅgaḥ kadācid bharturājñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्ठ कुतपं नाट्ये युक्ता यतो मुखं भरताः । सा पूर्वा मन्तव्या प्रयोगकाले तु नाट्यज्ञैः

pṛṣṭha kutapaṃ nāṭye yuktā yato mukhaṃ bharatāḥ / sā pūrvā mantavyā prayogakāle tu nāṭyajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाराणि षट् चैव भवन्ति चास्य रङ्गस्य दिग्भागविनिश्चितानि । नाट्यप्रयोगेण खलु प्रवेशे प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि प्रवेशः

dvārāṇi ṣaṭ caiva bhavanti cāsya raṅgasya digbhāgaviniścitāni | nāṭyaprayogeṇa khalu praveśe prācyāṃ pratīcyāṃ ca diśi praveśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधानमुत्क्रम्य यथा च रङ्गे विना प्रमाणाद्विदिशः प्रयोगे । द्वारन्तु यस्मात्समृदङ्गभाण्डं प्राचीं दिशं तां मनसाऽध्यवस्येत्

vidhānamutkramya yathā ca raṅge vinā pramāṇādvidiśaḥ prayoge | dvārantu yasmātsamṛdaṅgabhāṇḍaṃ prācīṃ diśaṃ tāṃ manasā'dhyavasyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयो ऽनुरूपः प्रथमन्तु वेशो वेशो ऽनुरूपश्च गतिप्रचारः । गतिप्रचारानुगतश्च पाठ्यं पाठ्यानुरूपाभिनयश्च कार्यः

vayo 'nurūpaḥ prathamantu veśo veśo 'nurūpaśca gatipracāraḥ | gatipracārānugataśca pāṭhyaṃ pāṭhyānurūpābhinayaśca kāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मी या द्विविधा प्रोक्ता मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । लौकिकी नाट्यधर्मी च तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम्

dharmī yā dvividhā proktā mayā pūrvaṃ dvijottamāḥ / laukikī nāṭyadharmī ca tayorvakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावभावोपगतं शुद्धं त्वविकृतं तथा । लोकवार्ताक्रियोपेतमङ्गलीलाविवर्जितम्

svabhāvabhāvopagataṃ śuddhaṃ tvavikṛtaṃ tathā / lokavārtākriyopetamaṅgalīlāvivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावाभिनयोपेतं नानास्त्रीपुरुषाश्रयम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं लोकधर्मी तु सा स्मृता

svabhāvābhinayopetaṃ nānāstrīpuruṣāśrayam / yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ lokadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिवाक्यक्रियोपेतमतिसत्त्वातिभावकम् । लीलाङ्गहाराभिनयं नाट्यलक्षणलक्षितम्

ativākyakriyopetamatisattvātibhāvakam / līlāṅgahārābhinayaṃ nāṭyalakṣaṇalakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरालङ्कारसंयुक्तमस्वस्थपुरुषाश्रयम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

svarālaṅkārasaṃyuktamasvasthapuruṣāśrayam / yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकप्रसिद्धं द्रव्यन्तु यदा नाट्ये प्रयुज्यते । मूर्तिमत् साभिलाषञ्च नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

lokaprasiddhaṃ dravyantu yadā nāṭye prayujyate / mūrtimat sābhilāṣañca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसन्नोक्तन्तु यद्वाक्यं न शृण्वन्ति परस्परम् । अनुक्तं श्रूयते वाक्यं नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

āsannoktantu yadvākyaṃ na śṛṇvanti parasparam / anuktaṃ śrūyate vākyaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलयानविमानानि चर्मवर्मायुधध्वजाः । मूर्तिमन्तः प्रयुज्यन्ते नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

śailayānavimānāni carmavarmāyudhadhvajāḥ / mūrtimantaḥ prayujyante nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एकां भूमिकां कृत्वा कुर्वीतैकान्तरे ऽपराम् । कौशल्यादेककत्वाद्वा नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

ya ekāṃ bhūmikāṃ kṛtvā kurvītaikāntare 'parām / kauśalyādekakatvādvā nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या गम्या प्रमदा भूत्वा गम्या भूमिषु युज्यते । गम्या भूमिष्वगम्या च नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

yā gamyā pramadā bhūtvā gamyā bhūmiṣu yujyate / gamyā bhūmiṣvagamyā ca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललितैरङ्गविन्यासैस्तथोत्क्षिप्तपदक्रमैः । नृत्यते गम्यते यच्च नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

lalitairaṅgavinyāsaistathotkṣiptapadakramaiḥ / nṛtyate gamyate yacca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखक्रियात्मकः । सो ऽङ्गाभिनयसंयुक्तो नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

yo 'yaṃ svabhāvo lokasya sukhaduḥkhakriyātmakaḥ / so 'ṅgābhinayasaṃyukto nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चेतिहासवेदार्थो ब्रह्मणा समुदाहृतः । दिव्यमानुषरत्यर्थं नाट्यधर्मी तु सा स्मृता

yaścetihāsavedārtho brahmaṇā samudāhṛtaḥ / divyamānuṣaratyarthaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्च कक्ष्याविभागो ऽयं नानाविधिसमाश्रितः । रङ्गपीठगतः प्रोक्तो नाट्यधर्मी तु सा भवेत्

yaśca kakṣyāvibhāgo 'yaṃ nānāvidhisamāśritaḥ / raṅgapīṭhagataḥ prokto nāṭyadharmī tu sā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाट्यधर्मीप्रवृत्तं हि सदा नाट्यं प्रयोजयेत् । न ह्यङ्गाभिनयात्किञ्चिदृते राग प्रवर्तते

nāṭyadharmīpravṛttaṃ hi sadā nāṭyaṃ prayojayet / na hyaṅgābhinayātkiñcidṛte rāga pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य सहजो भावः सर्वो ह्यभिनयो ऽर्थतः । अङ्गालङ्कारचेष्टाभिर्नाट्यधर्मी प्रकीर्तिता

sarvasya sahajo bhāvaḥ sarvo hyabhinayo 'rthataḥ / aṅgālaṅkāraceṣṭābhirnāṭyadharmī prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कक्ष्याविभागस्तु धर्मी युक्तय एव च । विज्ञेया नाट्यतत्त्वज्ञैः प्रयोक्तव्याश्च तत्त्वतः

evaṃ kakṣyāvibhāgastu dharmī yuktaya eva ca / vijñeyā nāṭyatattvajñaiḥ prayoktavyāśca tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तो मयेहाभिनयो यथावत् शाखाकृतो यश्च कृतो ऽङ्गहारैः । पुनश्च वाक्याभिनयं यथावद्वक्ष्ये स्वरव्यञ्जनवर्णयुक्तम्

ukto mayehābhinayo yathāvat śākhākṛto yaśca kṛto 'ṅgahāraiḥ / punaśca vākyābhinayaṃ yathāvadvakṣye svaravyañjanavarṇayuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.