Bharata: Natyasastra 15

नानाशस्त्रशतघ्नितोमरहताः प्रभ्रष्टसर्वायुधाः निर्भिन्नोदरपादबाहुवदना निर्णाशिताः शत्रवः । धैर्योत्साहपराक्रमप्रभृतिभिस्तैस्तैर्विचित्रैर्गुणैर् वृत्तं ते रिपुघाति भाति समरे शार्दूलविक्रीडितम्

nānāśastraśataghnitomarahatāḥ prabhraṣṭasarvāyudhāḥ nirbhinnodarapādabāhuvadanā nirṇāśitāḥ śatravaḥ / dhairyotsāhaparākramaprabhṛtibhistaistairvicitrairguṇair vṛttaṃ te ripughāti bhāti samare śārdūlavikrīḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत्त्वं विजितेन्द्रियः शुभमते सर्वात्मना प्रत्यहं दाने शीलविधौ च योजय मनः स्वर्गापवर्गापहम् । यावद् व्याधिजराप्रचण्डनखरो व्यायत्सटाभिर्भृशं मृत्युस्ते न करोति जीवितमृगैः शार्दूलविक्रीडितम्

tāvattvaṃ vijitendriyaḥ śubhamate sarvātmanā pratyahaṃ dāne śīlavidhau ca yojaya manaḥ svargāpavargāpaham / yāvad vyādhijarāpracaṇḍanakharo vyāyatsaṭābhirbhṛśaṃ mṛtyuste na karoti jīvitamṛgaiḥ śārdūlavikrīḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वार्यादौ च षष्ठं च सप्तमं सचतुर्दशम् । तथा पञ्चदशं चैव षिडशं नैधनं तथा

catvāryādau ca ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ sacaturdaśam / tathā pañcadaśaṃ caiva ṣiḍaśaṃ naidhanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि च गुरूणि स्युः शेषाणि तु लघून्यथ । पादे यत्र कृतौ ज्ञेया नाम्ना सुवदना तु सा

etāni ca gurūṇi syuḥ śeṣāṇi tu laghūnyatha / pāde yatra kṛtau jñeyā nāmnā suvadanā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्रौ म्नौ य्भौ ल्गौ च सम्यग्यदि च विरचिताः पादे क्रमवशाद् विच्छेदः सप्तभिः स्यात्पुनरपि च यतिः सप्ताक्षरकृता । यद्येषा संश्रिता स्यात्कृतिमपि च पुनः श्लिष्टाक्षरपदा विद्वद्भिर्वृत्तजातौ तत इह गदिता नाम्ना सुवदना

mrau mnau ybhau lgau ca samyagyadi ca viracitāḥ pāde kramavaśād vicchedaḥ saptabhiḥ syātpunarapi ca yatiḥ saptākṣarakṛtā / yadyeṣā saṃśritā syātkṛtimapi ca punaḥ śliṣṭākṣarapadā vidvadbhirvṛttajātau tata iha gaditā nāmnā suvadanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रे लीलालसान्ते कमलदलनिभे भ्रूचापविनते रक्तोष्ठं पीनमध्यं समसहितघनाः स्निग्धाश्च दशनाः । कर्णावंसप्रलम्बौ चिबुकमपि नतं घोणा सुरुचिरा व्यक्तं त्वं मर्त्यलोके वरतनु विहितास्येका सुवदना

netre līlālasānte kamaladalanibhe bhrūcāpavinate raktoṣṭhaṃ pīnamadhyaṃ samasahitaghanāḥ snigdhāśca daśanāḥ / karṇāvaṃsapralambau cibukamapi nataṃ ghoṇā surucirā vyaktaṃ tvaṃ martyaloke varatanu vihitāsyekā suvadanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वार्यादौ तथा षष्ठं सप्तमं च चतुर्दशम् । अष्टादशं सप्तदशं तथा पञ्चदशं पुनः

catvāryādau tathā ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ ca caturdaśam / aṣṭādaśaṃ saptadaśaṃ tathā pañcadaśaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्त्योपान्त्ये गुरूण्यत्र लघून्यन्यानि सर्वदा । एकविंशतिके पादे स्रग्धरा नाम सा यथा

antyopāntye gurūṇyatra laghūnyanyāni sarvadā / ekaviṃśatike pāde sragdharā nāma sā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्रौ म्नौ यौ यश्च सम्यग्यदि हि विरचिताः स्युस्त्रिकाः पादयोगे वर्णैः पूर्वोपदिष्टैर्यतिरपि च पुनः सप्तभिः सप्तभिः स्यात् । वृत्तं सम्यग्यदि स्यात्प्रकृतिमनुगतं तत्वविद्भिः प्रदिष्टं विज्ञेयं वृत्तजातौ कविजनदयिता स्रग्धरा नामतस्तु

mrau mnau yau yaśca samyagyadi hi viracitāḥ syustrikāḥ pādayoge varṇaiḥ pūrvopadiṣṭairyatirapi ca punaḥ saptabhiḥ saptabhiḥ syāt / vṛttaṃ samyagyadi syātprakṛtimanugataṃ tatvavidbhiḥ pradiṣṭaṃ vijñeyaṃ vṛttajātau kavijanadayitā sragdharā nāmatastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूताशोकारविन्दैः कुरवकतिलकैः कर्णिकारैः शिरीषैः पुन्नागैः पारिजातैर्वकुलकुवलयैः किंशुकैः सातिमुक्तैः । एतैर्नानाप्रकारैः बहुलसुरभिभिर्विप्रकीर्णैश्च तैस्तैर् वासन्तैः पुष्पवृन्दैर्नरवर वसुधा स्रग्धरेवाद्य भाति

cūtāśokāravindaiḥ kuravakatilakaiḥ karṇikāraiḥ śirīṣaiḥ punnāgaiḥ pārijātairvakulakuvalayaiḥ kiṃśukaiḥ sātimuktaiḥ / etairnānāprakāraiḥ bahulasurabhibhirviprakīrṇaiśca taistair vāsantaiḥ puṣpavṛndairnaravara vasudhā sragdharevādya bhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थमाद्यं षष्ठं च दशमं द्वादशं तथा । षोडशाष्टादशे चैव नैधनं च गुरूण्यथ

caturthamādyaṃ ṣaṣṭhaṃ ca daśamaṃ dvādaśaṃ tathā / ṣoḍaśāṣṭādaśe caiva naidhanaṃ ca gurūṇyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाविंशत्यक्षरे पादे शेषाणि च लघून्यथ । भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं भद्रकं नामतो यथा

dvāviṃśatyakṣare pāde śeṣāṇi ca laghūnyatha / bhavanti yatra tajjñeyaṃ bhadrakaṃ nāmato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रौ चरणे यदा विनियतौ त्रिकौ क्रमवशादथातिकृतिविधौ न्रौ च ततः परं च रुचिरावनन्तरकृतौ नगावपि पुनः । तच्च दशाष्टवर्णरचिता चतुर्ष्वपि तथा यतिश्च सततं भद्रकवृत्तमेव खलु नाट्ययोगकुशलैर्बुधैर्निगदितम्

bhrau caraṇe yadā viniyatau trikau kramavaśādathātikṛtividhau nrau ca tataḥ paraṃ ca rucirāvanantarakṛtau nagāvapi punaḥ / tacca daśāṣṭavarṇaracitā caturṣvapi tathā yatiśca satataṃ bhadrakavṛttameva khalu nāṭyayogakuśalairbudhairnigaditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्प्लुतमेकहस्तचरणं द्वितीयकररेचितं वंशमृदङ्गवाद्यमधुरं विचित्रकरणानुगं बहुविधम् । भद्रकमेतदद्य सुभगे विदग्धगतिचेष्टितैः सुललितैर् नृत्यसि विभ्रमाकुलपदं विविक्तरसभावितं शशिमुखि

utplutamekahastacaraṇaṃ dvitīyakararecitaṃ vaṃśamṛdaṅgavādyamadhuraṃ vicitrakaraṇānugaṃ bahuvidham / bhadrakametadadya subhage vidagdhagaticeṣṭitaiḥ sulalitair nṛtyasi vibhramākulapadaṃ viviktarasabhāvitaṃ śaśimukhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्त्यमेकोनविंशं च सप्तमं सत्रयोदशम् । एकादशं सप्तदशं पञ्चमं च गुरूण्यथ

antyamekonaviṃśaṃ ca saptamaṃ satrayodaśam / ekādaśaṃ saptadaśaṃ pañcamaṃ ca gurūṇyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषाणि च लघूनि स्युर्विकृत्याश्चरणे बुधैः । वृत्तं तदश्वललितं विज्ञेयं नामतो यथा

śeṣāṇi ca laghūni syurvikṛtyāścaraṇe budhaiḥ / vṛttaṃ tadaśvalalitaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि च नकार आदिरचितः पदे विरचितो ऽन्त एव लगौ यदि च नभौ त्रिधा च निहितौ क्रमेण खलु मध्यावपि तथा । यदि च समाश्रितं हि विकृतिं यतिश्च दशभिस्तथैकसहितैस् तत इह कीर्तितं मुनिगणैर्विशुद्धचरितैस्तदश्वललितम्

yadi ca nakāra ādiracitaḥ pade viracito 'nta eva lagau yadi ca nabhau tridhā ca nihitau krameṇa khalu madhyāvapi tathā / yadi ca samāśritaṃ hi vikṛtiṃ yatiśca daśabhistathaikasahitais tata iha kīrtitaṃ munigaṇairviśuddhacaritaistadaśvalalitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधतुरङ्गनागरथयोधसङ्कुलमलं बलं समुदितं शरशतशक्तिकुन्तपरिधासियष्टिविततं बहुप्रहरणम् । रिपुशतमुक्तशस्त्ररवभीतशङ्कितभटं भयाकुलदिशं कृतमभिवीक्ष्य संयुगमुखे समर्पितगुणं त्वयाश्वललितम्

vividhaturaṅganāgarathayodhasaṅkulamalaṃ balaṃ samuditaṃ śaraśataśaktikuntaparidhāsiyaṣṭivitataṃ bahupraharaṇam / ripuśatamuktaśastraravabhītaśaṅkitabhaṭaṃ bhayākuladiśaṃ kṛtamabhivīkṣya saṃyugamukhe samarpitaguṇaṃ tvayāśvalalitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडादावष्टमं चैव ह्येकादशचतुर्दशे । विंशं सप्तदशं चैव त्रयोविंशं तथैव च

ṣaḍādāvaṣṭamaṃ caiva hyekādaśacaturdaśe / viṃśaṃ saptadaśaṃ caiva trayoviṃśaṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि च लघूनि स्युः शेषाण्यथ गुरूणि च । चतुर्विंशतिके पादे मेघमालेति सा यथा

etāni ca laghūni syuḥ śeṣāṇyatha gurūṇi ca / caturviṃśatike pāde meghamāleti sā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि खलु चरणस्थितौ नौ त्रिकौ कृतिकारव्यास्तथा राः स्युः क्रमात् । भवति यदि यतिस्तथा सप्तभिः सप्तभिस्त्रिष्वतो ऽन्या यतिः पञ्च विद्यात्तथा

yadi khalu caraṇasthitau nau trikau kṛtikāravyāstathā rāḥ syuḥ kramāt / bhavati yadi yatistathā saptabhiḥ saptabhistriṣvato 'nyā yatiḥ pañca vidyāttathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनबलसमाहृता तीव्रगम्भीरनादा बलाकावलीमेखला क्षितिधरसदृशोच्चरूपा महानीलधूमाञ्जनाभाम्बुगर्भोद्भवा । सुरपतिधनुरुज्ज्वलाबद्धकक्ष्या तडिद्द्योतसन्नाहपट्टीज्वला गगनतलविसारिणी प्रावृषण्या दृढं मेघमालाधिकं शोभते

pavanabalasamāhṛtā tīvragambhīranādā balākāvalīmekhalā kṣitidharasadṛśoccarūpā mahānīladhūmāñjanābhāmbugarbhodbhavā / surapatidhanurujjvalābaddhakakṣyā taḍiddyotasannāhapaṭṭījvalā gaganatalavisāriṇī prāvṛṣaṇyā dṛḍhaṃ meghamālādhikaṃ śobhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं चैव चतुर्थं च पञ्चमं षष्ठमेव च । नवमं दशमं चैव नैधनं च भवेद्गुरु

ādyaṃ caiva caturthaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva ca / navamaṃ daśamaṃ caiva naidhanaṃ ca bhavedguru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघून्यन्यानि शेषाणि पादे स्युः पञ्चविंशके । वृत्तज्ज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौञ्चपादीति नामतः

laghūnyanyāni śeṣāṇi pāde syuḥ pañcaviṃśake / vṛttajjñaiḥ sā tu vijñeyā krauñcapādīti nāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्मौ यदि पादे स्भावपि चेष्टावभिकृतिरपि च हि यदि खलु विहिता नाश्च समुद्राः स्युर्विनिविष्टा यदि च खलु गुरु भवति निधनगतम् । पञ्चभिरादौ छेदमुपेता पुनरपि यतिरिह यदि खलु दशभिः क्रौञ्चपदेयं वृत्तविधाने सुरगणपितृगणमुनिगणविहिता

bhmau yadi pāde sbhāvapi ceṣṭāvabhikṛtirapi ca hi yadi khalu vihitā nāśca samudrāḥ syurviniviṣṭā yadi ca khalu guru bhavati nidhanagatam / pañcabhirādau chedamupetā punarapi yatiriha yadi khalu daśabhiḥ krauñcapadeyaṃ vṛttavidhāne suragaṇapitṛgaṇamunigaṇavihitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः किल दाक्षं विद्रुतसोमं क्रतुवरमचमसमपगतकलशं पातितयूपं क्षिप्तचषालं विचयनमसमिधमपशुकचरुकम् । कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगतसुरगणपितृगणमिषुणा नित्यमसौ ते दैत्यगणारिः प्रदहतु मखमिव रिपुगणमखिलम्

yaḥ kila dākṣaṃ vidrutasomaṃ kratuvaramacamasamapagatakalaśaṃ pātitayūpaṃ kṣiptacaṣālaṃ vicayanamasamidhamapaśukacarukam / kārmukamuktenāśu cakāra vyapagatasuragaṇapitṛgaṇamiṣuṇā nityamasau te daityagaṇāriḥ pradahatu makhamiva ripugaṇamakhilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या कपिलाक्षी पिङ्गलकेशी कलिरुचिरनुदिनमनुनयकठिना दीर्घतराभिः स्थूलसिराभिः परिवृतवपुरतिशयकुटिलगतिः । आयतजङ्घा निम्नकपोला लघुतरकुचयुगपरिगतहृदया सा परिहार्या क्रौञ्चपदा स्त्री ध्रुवमिह निरवधिसुखमभिलषता

yā kapilākṣī piṅgalakeśī kaliruciranudinamanunayakaṭhinā dīrghatarābhiḥ sthūlasirābhiḥ parivṛtavapuratiśayakuṭilagatiḥ / āyatajaṅghā nimnakapolā laghutarakucayugaparigatahṛdayā sā parihāryā krauñcapadā strī dhruvamiha niravadhisukhamabhilaṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनविंशकम् । एकविंशं च विज्ञेयं चतुर्विंशं सनैधनम्

aṣṭāvādau gurūṇi syustathā caikonaviṃśakam / ekaviṃśaṃ ca vijñeyaṃ caturviṃśaṃ sanaidhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि गुरु संख्यानि शेषाणि च लघून्यथ । षड्विंशत्यक्षरे पादे तद्भुजङ्गविजृम्भितम्

etāni guru saṃkhyāni śeṣāṇi ca laghūnyatha / ṣaḍviṃśatyakṣare pāde tadbhujaṅgavijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यां मौ तो नाः स्त्रौ नित्यं प्रतिचरणमथ गदितकास्त्रिका ह्यनुपूर्वशः षड्विंशत्यामेकोनायां च यदि हि खलु यतिरभिधा चतुर्भिरथाष्टाभिः । पश्चादन्त्यौ ल्गौ संयोज्यौ यदि भवति मनुजदयितां समाश्रितमुत्कृतिं नाम्ना वृत्तं लोके ख्यातं कविवदन विकसनपरं भुजङ्गविजृम्भितम्

yasyāṃ mau to nāḥ strau nityaṃ praticaraṇamatha gaditakāstrikā hyanupūrvaśaḥ ṣaḍviṃśatyāmekonāyāṃ ca yadi hi khalu yatirabhidhā caturbhirathāṣṭābhiḥ / paścādantyau lgau saṃyojyau yadi bhavati manujadayitāṃ samāśritamutkṛtiṃ nāmnā vṛttaṃ loke khyātaṃ kavivadana vikasanaparaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपोपेतां देवैः सृष्टां समदगज विलसितगतिं निरीक्ष्य तिलोत्तमां प्रादक्षिण्यात्प्राप्तां द्रष्टुं बहुवदन मचलनयनं शिरः कृतवान् हरिः । दीर्घं निश्वस्यान्तर्गूढं स्तनवदन जघनरुचिरां निरीक्ष्य तथा पुनः पृष्ठे न्यस्तं देवेन्द्रेण प्रवरमणि कनकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम्

rūpopetāṃ devaiḥ sṛṣṭāṃ samadagaja vilasitagatiṃ nirīkṣya tilottamāṃ prādakṣiṇyātprāptāṃ draṣṭuṃ bahuvadana macalanayanaṃ śiraḥ kṛtavān hariḥ / dīrghaṃ niśvasyāntargūḍhaṃ stanavadana jaghanarucirāṃ nirīkṣya tathā punaḥ pṛṣṭhe nyastaṃ devendreṇa pravaramaṇi kanakavalayaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डकं नाम विज्ञेयमुत्कृतेरधिकतरम् । मेघमालादिकं तत्स्यान्नौ चादौ कागुहा त्रिकाः

daṇḍakaṃ nāma vijñeyamutkṛteradhikataram / meghamālādikaṃ tatsyānnau cādau kāguhā trikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुदितजनपदाकुला स्फीतसस्याकरा भूतधात्री भवन्तं समभ्यर्चति द्विरदकरविलुप्तहिन्तालतालीवनास्त्वां नमस्यन्ति विन्ध्यादयः पर्वताः । स्फुटितकलशाशुक्तिनिगीर्णमुक्ता फलैरूर्मिहस्तैर्नमस्यन्ति वः सागराः मुदितजलचराकुलाः संप्रकीर्णमलाः कीर्तयन्तीव कीर्तिं महानिम्नगाः

muditajanapadākulā sphītasasyākarā bhūtadhātrī bhavantaṃ samabhyarcati dviradakaraviluptahintālatālīvanāstvāṃ namasyanti vindhyādayaḥ parvatāḥ / sphuṭitakalaśāśuktinigīrṇamuktā phalairūrmihastairnamasyanti vaḥ sāgarāḥ muditajalacarākulāḥ saṃprakīrṇamalāḥ kīrtayantīva kīrtiṃ mahānimnagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि समवृत्तानि मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । विषमार्धसमानां तु पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्

etāni samavṛttāni mayoktāni dvijottamāḥ / viṣamārdhasamānāṃ tu punarvakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र पादास्तु विषमा नानावृत्तसमुद्भवाः । ग्रथिताः पादयोगेन तद् वृत्तं विषमं स्मृतम्

yatra pādāstu viṣamā nānāvṛttasamudbhavāḥ / grathitāḥ pādayogena tad vṛttaṃ viṣamaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ समं द्वौ च विषमौ वृत्ते ऽर्धविषमे तथा । सर्वपादैश्च विषमैर्वृत्तं विषममुच्यते

dvau samaṃ dvau ca viṣamau vṛtte 'rdhaviṣame tathā / sarvapādaiśca viṣamairvṛttaṃ viṣamamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वाद्यमथ दीर्घाद्यं दीर्घं ह्रस्वमथापि वा । युग्मोजविषमैः पादैः वृत्तमर्धसमं भवेत्

hrasvādyamatha dīrghādyaṃ dīrghaṃ hrasvamathāpi vā / yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ vṛttamardhasamaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादे सिद्धे समं सिद्धं विषमं सार्वपादिकम् । द्वयोरर्धसमं विद्यादेष छेदस्तु पादतः

pāde siddhe samaṃ siddhaṃ viṣamaṃ sārvapādikam / dvayorardhasamaṃ vidyādeṣa chedastu pādataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदास्तु ये मया प्रोक्ता समवृत्तविकल्पितः । त्रिकैर्विषमवृत्तानां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्

chedāstu ye mayā proktā samavṛttavikalpitaḥ / trikairviṣamavṛttānāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैधने ऽन्यतरस्यां वै प्रथमे पाद इष्यते । द्वितीये चरणे च स्यादित्यनुष्टुप् समासतः

naidhane 'nyatarasyāṃ vai prathame pāda iṣyate / dvitīye caraṇe ca syādityanuṣṭup samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौ गौ तु प्रथमे पादे स्रौ ल्गौ चापि द्वितीयके । युग्मे ऽर्धविषमे पादे ज्ञेया पथ्या तु सा त्रिकैः

sau gau tu prathame pāde srau lgau cāpi dvitīyake / yugme 'rdhaviṣame pāde jñeyā pathyā tu sā trikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियदैवतमित्रासि प्रियसंबन्धिबान्धवा । प्रियदानरता पथ्या दयिते त्वं प्रियासि मे

priyadaivatamitrāsi priyasaṃbandhibāndhavā / priyadānaratā pathyā dayite tvaṃ priyāsi me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्रौ गौ तु प्रथमे पादे य्सौ ल्गौ च द्वितीयके । पादे भौ ल्गौ तृतीये च चतुर्थे तु तसौ लगौ

mrau gau tu prathame pāde ysau lgau ca dvitīyake / pāde bhau lgau tṛtīye ca caturthe tu tasau lagau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवाचारो न ते मित्रं न संबन्धिगुणप्रिया । सर्वथा सर्वविषमा पथ्या न भवसि प्रिये

naivācāro na te mitraṃ na saṃbandhiguṇapriyā / sarvathā sarvaviṣamā pathyā na bhavasi priye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयुजोर्लक्षणं ह्येतद्विपरीतं तु यत्र च । पथ्या हि विपरीता सा विज्ञेया नामतो यथा

ayujorlakṣaṇaṃ hyetadviparītaṃ tu yatra ca / pathyā hi viparītā sā vijñeyā nāmato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतेन रमणस्य किं सखि रोषेण ते ऽप्यर्थम् । विपरीता न पथ्यासि त्वं जडे केन मोहिता

kṛtena ramaṇasya kiṃ sakhi roṣeṇa te 'pyartham / viparītā na pathyāsi tvaṃ jaḍe kena mohitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थादक्षराद्यत्र त्रिलघु स्यादयुक्ततः । अनुष्टुप्चपला सा तु विज्ञेया नामतो यथा

caturthādakṣarādyatra trilaghu syādayuktataḥ / anuṣṭupcapalā sā tu vijñeyā nāmato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खल्वस्याः प्रियतमः श्रोतव्यं व्याहृतं सख्या । नारदस्य प्रतिकृतिः कथ्यते चपला हीयम्

na khalvasyāḥ priyatamaḥ śrotavyaṃ vyāhṛtaṃ sakhyā / nāradasya pratikṛtiḥ kathyate capalā hīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपुला तु युजि ज्ञेया लघुत्वात्सप्तमस्य तु । सर्वत्र सप्तमस्यैव केषांचिद्विपुला यथा

vipulā tu yuji jñeyā laghutvātsaptamasya tu / sarvatra saptamasyaiva keṣāṃcidvipulā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संक्षिप्ता वज्रमध्ये हि हेमकुम्भनिभस्तनी । विपुलासि प्रिये श्रोण्यां पूर्णचन्द्रनिभानने

saṃkṣiptā vajramadhye hi hemakumbhanibhastanī / vipulāsi priye śroṇyāṃ pūrṇacandranibhānane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गेव मेघोपगमे आप्लावितवसुन्धरा । कूलवृक्षानारुजन्ती स्रवन्ती विपुला बलात्

gaṅgeva meghopagame āplāvitavasundharā / kūlavṛkṣānārujantī sravantī vipulā balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगता मेघसमये भीरु भीरुकुलोद्गते । एकरात्रौ परगृहं चोरी बन्धनमर्हसि

āgatā meghasamaye bhīru bhīrukulodgate / ekarātrau paragṛhaṃ corī bandhanamarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विविधयोगास्तु पथ्यापादा भवन्ति हि । युग्मोजविषमैः पादैः शेषैरन्यैस्त्रिकैर्यथा

evaṃ vividhayogāstu pathyāpādā bhavanti hi / yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ śeṣairanyaistrikairyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्वन्तकः सर्वलघुस्त्रिको नित्यं हि नेष्यते । प्रथमादक्षराद्यत्र चतुर्थात्प्राग्लघुः स्मृतः

gurvantakaḥ sarvalaghustriko nityaṃ hi neṣyate / prathamādakṣarādyatra caturthātprāglaghuḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्यापादं समास्थाप्य त्रीण्यन्ते तु गुरूण्यथ । भवन्ति पादे सततं बुधैस्तद्वक्रमिष्यते

pathyāpādaṃ samāsthāpya trīṇyante tu gurūṇyatha / bhavanti pāde satataṃ budhaistadvakramiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तक्षताधरं सुभ्रु जागरग्लाननेत्रं च । रतिसंभोगखिन्नं ते दर्शनीयतरं वक्त्रम्

dantakṣatādharaṃ subhru jāgaraglānanetraṃ ca / ratisaṃbhogakhinnaṃ te darśanīyataraṃ vaktram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येषा सर्वविषमा नामतो ऽनुष्टुबुच्यते । तद्विदां मतवैषम्यं त्रिकादक्षरतस्तथा

ityeṣā sarvaviṣamā nāmato 'nuṣṭubucyate / tadvidāṃ matavaiṣamyaṃ trikādakṣaratastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादे षोडशमात्रास्तु गाथांशकविकल्पिताः । चतुर्भिरंशकैर्ज्ञेया वृत्तज्ञैर्वानवासिका

pāde ṣoḍaśamātrāstu gāthāṃśakavikalpitāḥ / caturbhiraṃśakairjñeyā vṛttajñairvānavāsikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंस्थितपदा सुविह्वलाङ्गी मदस्खलितचेष्टितैर्मनोज्ञा । क्व यास्यसि वरोरु सुरतकाले विषमा किं वानवासिका त्वम्

asaṃsthitapadā suvihvalāṅgī madaskhalitaceṣṭitairmanojñā / kva yāsyasi varoru suratakāle viṣamā kiṃ vānavāsikā tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्जौ स्गौ च प्रथमे पादे तथा चैव तृतीयके । केतुमत्यां गणाः प्रोक्ताः भ्रौ न्गौ गश्च सदा बुधैः

sjau sgau ca prathame pāde tathā caiva tṛtīyake / ketumatyāṃ gaṇāḥ proktāḥ bhrau ngau gaśca sadā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुरिताधरं चकितनेत्रं रक्तकपोलमम्बुजदलाक्षम् । किमिदं रुषापहृतशोभं केतुमतीसमं वद मुखं ते

sphuritādharaṃ cakitanetraṃ raktakapolamambujadalākṣam / kimidaṃ ruṣāpahṛtaśobhaṃ ketumatīsamaṃ vada mukhaṃ te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्त्रस्यापरपूर्वस्य चादौ नौ रो लगौ त्रिकाः । नजौ रजौ द्वितीये च शेषाग्रं पुनरेव तु

vaktrasyāparapūrvasya cādau nau ro lagau trikāḥ / najau rajau dvitīye ca śeṣāgraṃ punareva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमे च तृतीये नौ रलौ गश्च प्रकीर्तितः । गणाश्चापरवक्त्रे तु नजौ ज्रौ द्विचतुर्थयोः

prathame ca tṛtīye nau ralau gaśca prakīrtitaḥ / gaṇāścāparavaktre tu najau jrau dvicaturthayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुतनु जलपरीतलोचनं जलदनिरुद्धमिवेन्दुमण्डलम् । किमिदमपरवक्त्रमेव ते शशिवदने ऽद्य मुखं पराङ्मुखम्

sutanu jalaparītalocanaṃ jaladaniruddhamivendumaṇḍalam / kimidamaparavaktrameva te śaśivadane 'dya mukhaṃ parāṅmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौ यौ तु प्रथमे पादे न्जौ ज्रौ गश्च तथापरे । यत्र तत्पुष्पिताग्रा स्याद्यदि शेषं तु पूर्ववत्

nau yau tu prathame pāde njau jrau gaśca tathāpare / yatra tatpuṣpitāgrā syādyadi śeṣaṃ tu pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनबलविधूतचारुशाखं प्रमुदितकोकिलकण्ठनादरम्यम् । मधुकरपरिगीयमानशब्दं वरतनु पश्य वनं सुपुष्पिताग्रम्

pavanabalavidhūtacāruśākhaṃ pramuditakokilakaṇṭhanādaramyam / madhukaraparigīyamānaśabdaṃ varatanu paśya vanaṃ supuṣpitāgram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्जौ स्लौ चादौ यथा न्सौ ज्गौ भ्नौ ज्लौ गश्च तथा पुनः । स्जौ स्जौ गश्च त्रिका ह्येते उद्गतायाः प्रकीर्तिताः

sjau slau cādau yathā nsau jgau bhnau jlau gaśca tathā punaḥ / sjau sjau gaśca trikā hyete udgatāyāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तव रोमराजिरतिभाति सुतनु मदनस्य मञ्जरी । नाभिकमलविवरोत्पतिता भ्रमरावलीव कुसुमात्समुद्गता

tava romarājiratibhāti sutanu madanasya mañjarī / nābhikamalavivarotpatitā bhramarāvalīva kusumātsamudgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्जौ स्लौ च ततो न्सौ ज्गौ नौ सौ चेति तृतीयके । स्जौ स्जौ गश्च चतुर्थे तु ललिताया गणाः स्मृताः

sjau slau ca tato nsau jgau nau sau ceti tṛtīyake / sjau sjau gaśca caturthe tu lalitāyā gaṇāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललिताकुलभ्रमितचारु वसनकरचारुपल्लवा । प्रविकसितकमलकान्तिमुखी प्रविभासि देवी सुरतश्रमातुरा

lalitākulabhramitacāru vasanakaracārupallavā / pravikasitakamalakāntimukhī pravibhāsi devī surataśramāturā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेतानि वृत्तानि समानि विषमाणि च । नाटकाद्येषु काव्येषु प्रयोक्तव्यानि सूरिभिः

evametāni vṛttāni samāni viṣamāṇi ca / nāṭakādyeṣu kāvyeṣu prayoktavyāni sūribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्त्यन्यान्यपि वृत्तानि यान्युक्तानीह पिण्डशः । न च तानि प्रयोज्यानि न शोभां जनयन्ति हि

santyanyānyapi vṛttāni yānyuktānīha piṇḍaśaḥ / na ca tāni prayojyāni na śobhāṃ janayanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्यतः प्रतिषिद्धानि गीतके तानि योजयेत् । ध्रुवायोगे तु वक्ष्यामि तेषां चैव विकल्पनम्

yānyataḥ pratiṣiddhāni gītake tāni yojayet / dhruvāyoge tu vakṣyāmi teṣāṃ caiva vikalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तलक्षणमेवं तु समासेन मयोदितम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यार्याणामपि लक्षणम्

vṛttalakṣaṇamevaṃ tu samāsena mayoditam / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hyāryāṇāmapi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्या च विपुला चैव चषला मुखतो ऽपरा । जघने चपला चैव आर्याः पञ्च प्रकीर्तिताः

pathyā ca vipulā caiva caṣalā mukhato 'parā / jaghane capalā caiva āryāḥ pañca prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसां तु संप्रवक्ष्यामि यतिमात्राविकल्पनम् । लक्षणं नियमं चैव विकल्पगुणसंश्रयम्

āsāṃ tu saṃpravakṣyāmi yatimātrāvikalpanam / lakṣaṇaṃ niyamaṃ caiva vikalpaguṇasaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतिश्छेदस्तु विज्ञेयश्चतुर्मात्रो गणः स्मृतः । द्वितीयान्त्यौ युजौ पादावयुजौ त्वपरौ स्मृतौ

yatiśchedastu vijñeyaścaturmātro gaṇaḥ smṛtaḥ / dvitīyāntyau yujau pādāvayujau tvaparau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गणसमन्वितः । अयुग्गणो विधातव्यो युग्गणस्तु यथेप्सितः

gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ / ayuggaṇo vidhātavyo yuggaṇastu yathepsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठो वै द्विविकल्पस्तु नैधनो ह्येकसंस्थितः । पश्चादर्धे तु षष्ठः स्यादेकमात्रस्तु केवलः

ṣaṣṭho vai dvivikalpastu naidhano hyekasaṃsthitaḥ / paścādardhe tu ṣaṣṭhaḥ syādekamātrastu kevalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विविकल्पस्तु षष्ठो यो गुरुमध्यो भवेत्तु सः । तथा सर्वलघुश्चैव यतिसंज्ञासमाश्रिता

dvivikalpastu ṣaṣṭho yo gurumadhyo bhavettu saḥ / tathā sarvalaghuścaiva yatisaṃjñāsamāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयादिलघुर्ज्ञेयः सप्तमे पञ्चमे यतिः । प्रथमादिरथान्त्ये च पञ्चमे वा विधीयते

dvitīyādilaghurjñeyaḥ saptame pañcame yatiḥ / prathamādirathāntye ca pañcame vā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणेषु त्रिषु पादस्य यस्याः पथ्या तु सा भवेत् । अतश्च विपुलान्या तु विज्ञेया यतिलक्षणा

gaṇeṣu triṣu pādasya yasyāḥ pathyā tu sā bhavet / ataśca vipulānyā tu vijñeyā yatilakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयुजः सर्वगुरवो गुरुमध्या गणा युजः । यस्याः स्युः पादयोगे तु विज्ञेया चपला हि सा

ayujaḥ sarvaguravo gurumadhyā gaṇā yujaḥ / yasyāḥ syuḥ pādayoge tu vijñeyā capalā hi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशदाद्ये तु विज्ञेयाः सप्तविंशतिश्चापरे । उभयोरर्धयोर्ज्ञेयो मात्रापिण्डो विभागशः

triṃśadādye tu vijñeyāḥ saptaviṃśatiścāpare / ubhayorardhayorjñeyo mātrāpiṇḍo vibhāgaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशत्तस्याश्च यदि स्युरेतानि द्विगुणानि तु । त्रीण्यक्षराणि चान्यानि न्यस्य संख्याविभागशः

triṃśattasyāśca yadi syuretāni dviguṇāni tu / trīṇyakṣarāṇi cānyāni nyasya saṃkhyāvibhāgaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि लघुसंज्ञानि निर्दिष्टानि समासतः । सर्वेषां चैवमार्याणामक्षराणां यथाक्रमम्

etāni laghusaṃjñāni nirdiṣṭāni samāsataḥ / sarveṣāṃ caivamāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धाष्टमगणार्धा च सववार्या प्रकीर्तिता । षष्ठश्च द्विविकल्पस्तु नैधने ह्येकसंस्थितः

ardhāṣṭamagaṇārdhā ca savavāryā prakīrtitā / ṣaṣṭhaśca dvivikalpastu naidhane hyekasaṃsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चाद्वा यो गणः षष्ठ एकमात्रः स उच्यते । द्विविकल्पस्तु यः षष्ठो गुरुमध्यो भवेत्तु सः

paścādvā yo gaṇaḥ ṣaṣṭha ekamātraḥ sa ucyate / dvivikalpastu yaḥ ṣaṣṭho gurumadhyo bhavettu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सर्वलघुश्चैव यतिः संख्यासमाश्रिता । सा द्वितीया द्विलघुका सप्तमे प्रथमे यतिः

yathā sarvalaghuścaiva yatiḥ saṃkhyāsamāśritā / sā dvitīyā dvilaghukā saptame prathame yatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गणसमन्वितः । अयुग्गणो विधातव्यः युग्गणस्तु स एव च

gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ / ayuggaṇo vidhātavyaḥ yuggaṇastu sa eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमतृतीयौ पादौ द्वादशमात्रौ भवेत्तु सा पथ्या । विपुलान्या खलु गदिता पूर्वोदितलक्षणोपेता

prathamatṛtīyau pādau dvādaśamātrau bhavettu sā pathyā / vipulānyā khalu gaditā pūrvoditalakṣaṇopetā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तमृदुपद्मनेत्रा सितदीर्घबहुलमृदुकेशी । कस्य तु पृथुमृदुजघना तनुबाह्वं सोदरी पथ्या

raktamṛdupadmanetrā sitadīrghabahulamṛdukeśī / kasya tu pṛthumṛdujaghanā tanubāhvaṃ sodarī pathyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपुलजघनवदनस्तननयनैस्ताम्राधरोष्ठकरचरणैः । आयतनासागण्डैर्ललाटकर्णैः शुभा कन्या

vipulajaghanavadanastananayanaistāmrādharoṣṭhakaracaraṇaiḥ / āyatanāsāgaṇḍairlalāṭakarṇaiḥ śubhā kanyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयश्च चतुर्थश्च गुरुमध्यगतो भवेत् । उभयोरर्धयोर्यत्र विज्ञेया चपला यथा

dvitīyaśca caturthaśca gurumadhyagato bhavet / ubhayorardhayoryatra vijñeyā capalā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्भटगामिनी परुषभाषिणी कामचिह्नकृतवेषा । जानाति मांसयुक्ता सुराप्रिया सर्वतश्चपला

udbhaṭagāminī paruṣabhāṣiṇī kāmacihnakṛtaveṣā / jānāti māṃsayuktā surāpriyā sarvataścapalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वार्धे लक्षणं ह्येतदस्याः स च मुखेन तु । पश्चिमार्धे तु चपला यस्याः सा जघनेन तु

pūrvārdhe lakṣaṇaṃ hyetadasyāḥ sa ca mukhena tu / paścimārdhe tu capalā yasyāḥ sā jaghanena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यामुखे तु चपला तथापि चार्या न मे यतः सा किम् । दक्षा गृहकृत्येषु तथा दुःखे भवति दुःखार्ता

āryāmukhe tu capalā tathāpi cāryā na me yataḥ sā kim / dakṣā gṛhakṛtyeṣu tathā duḥkhe bhavati duḥkhārtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरमृगनयने चपलासि वरोरु शशाङ्कदर्पणनिभास्ये । कामस्य सारभूते न पूर्वमदचारुजघनेन

varamṛganayane capalāsi varoru śaśāṅkadarpaṇanibhāsye / kāmasya sārabhūte na pūrvamadacārujaghanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयोरर्धयोरेतल्लक्षणं दृश्यते यदि । वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया सर्वतश्चपला सखि

ubhayorardhayoretallakṣaṇaṃ dṛśyate yadi / vṛttajñaiḥ sā tu vijñeyā sarvataścapalā sakhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यौ द्वादशमात्रौ च पादावाद्यौ तृतीयकौ । अष्टादश द्वितीयं च तथा पञ्चदशोत्तमा

kāryau dvādaśamātrau ca pādāvādyau tṛtīyakau / aṣṭādaśa dvitīyaṃ ca tathā pañcadaśottamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुःपञ्चप्रकाराणां चतुष्काणां विशेषतः । प्रस्तारयोगमासाद्य बाहुल्यं संप्रदर्शयेत्

catuḥpañcaprakārāṇāṃ catuṣkāṇāṃ viśeṣataḥ / prastārayogamāsādya bāhulyaṃ saṃpradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चपञ्चाशदाद्या तु त्रिंशदाद्या तथैव च । आर्या त्वक्षरपिण्डेन विज्ञेयात्र प्रयोक्तृभिः

pañcapañcāśadādyā tu triṃśadādyā tathaiva ca / āryā tvakṣarapiṇḍena vijñeyātra prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशतस्त्वथ वर्णेभ्यो लघुवर्णत्रयं भवेत् । शेषाणि गुरुसंख्यानि ह्येवं सर्वत्र निर्दिशेत्

triṃśatastvatha varṇebhyo laghuvarṇatrayaṃ bhavet / śeṣāṇi gurusaṃkhyāni hyevaṃ sarvatra nirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव चार्याणामक्षराणां यथाक्रमम् । सर्वेषां जातिवृत्तानां पूर्वमुत्तरसंख्यया

sarveṣāmeva cāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam / sarveṣāṃ jātivṛttānāṃ pūrvamuttarasaṃkhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पगणनां कृत्वा संख्यापिण्डेन निर्दिशेत् । आर्यागीतिरथार्यैव केवलं त्वष्टभिर्गणैः

vikalpagaṇanāṃ kṛtvā saṃkhyāpiṇḍena nirdiśet / āryāgītirathāryaiva kevalaṃ tvaṣṭabhirgaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरार्थे जः षष्ठस्तु नलघुगण इष्यते । वृत्तैरेवं तु विविधैर्नानाछन्दस्समुद्भवैः । काव्यबन्धास्तु कर्तव्याः षट्त्रिंशल्लक्षणान्विताः

itarārthe jaḥ ṣaṣṭhastu nalaghugaṇa iṣyate | vṛttairevaṃ tu vividhairnānāchandassamudbhavaiḥ / kāvyabandhāstu kartavyāḥ ṣaṭtriṃśallakṣaṇānvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.