Bharata: Natyasastra 16

यद्वीरे कीर्तितं च्छन्दः तद्रौद्रे ऽपि प्रयोजयेत् । शेषाणामर्थयोगेन च्छन्दः कार्यः प्रयोक्तृभिः

yadvīre kīrtitaṃ cchandaḥ tadraudre 'pi prayojayet / śeṣāṇāmarthayogena cchandaḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छन्दः पूर्वमुद्दिष्टं विषमार्धसमे समम् । उदारमधुरैः शब्दैस्तत्कार्यं तु रसानुगम्

yacchandaḥ pūrvamuddiṣṭaṃ viṣamārdhasame samam / udāramadhuraiḥ śabdaistatkāryaṃ tu rasānugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दानुदारमधुरान् प्रमदाभिधेयान् नाट्याश्रयेषु कृतिषु प्रययेत कर्तुम् । तैर्भूषिता बहु विभान्ति हि काव्यबन्धाः पद्माकरा विकसिता इव राजहंसैः

śabdānudāramadhurān pramadābhidheyān nāṭyāśrayeṣu kṛtiṣu prayayeta kartum / tairbhūṣitā bahu vibhānti hi kāvyabandhāḥ padmākarā vikasitā iva rājahaṃsaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधं ह्यक्षरं कार्यं कविभिर्नाटकाश्रयम् । ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव रसभावविभावकम्

trividhaṃ hyakṣaraṃ kāryaṃ kavibhirnāṭakāśrayam / hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva rasabhāvavibhāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमात्रं भवेद् ह्रस्वं द्विमात्रं दीर्घमिष्यते । प्लुतं चैव त्रिमात्रं स्यादक्षरं स्वरयोजनात्

ekamātraṃ bhaved hrasvaṃ dvimātraṃ dīrghamiṣyate / plutaṃ caiva trimātraṃ syādakṣaraṃ svarayojanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृते चासूयिते चैव तथा च परिदेविते । पठतां ब्राह्मणानाञ्च प्लुतमक्षरमिष्यते

smṛte cāsūyite caiva tathā ca paridevite / paṭhatāṃ brāhmaṇānāñca plutamakṣaramiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकारस्तु स्मृते कार्यं ऊकारश्चाप्यसूयिते । परिदेविते तु हाकार ॐकारो ऽध्ययने तथा

akārastu smṛte kāryaṃ ūkāraścāpyasūyite / paridevite tu hākāra Oṃkāro 'dhyayane tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वदीर्घप्लुतानीह यथाभावं यथारसम् । काव्ययोगेषु सर्वेषु ह्यक्षराणि प्रयोजयेत्

hrasvadīrghaplutānīha yathābhāvaṃ yathārasam / kāvyayogeṣu sarveṣu hyakṣarāṇi prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेक्रीडितप्रभृतिभिर्विकृतैस्तु शब्दैः युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगाः । यज्ञक्रियेव रुरुचर्मधुरैः कृताक्तैः वेश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्तैः

cekrīḍitaprabhṛtibhirvikṛtaistu śabdaiḥ yuktā na bhānti lalitā bharataprayogāḥ / yajñakriyeva rurucarmadhuraiḥ kṛtāktaiḥ veśyā dvijairiva kamaṇḍaludaṇḍahastaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुललितपदार्थं गूढशब्दार्थहीनं बुधजनसुखभोग्यं युक्तिमन्नृत्तयोग्यम् । बहुरसकृतमार्गं सन्धिसन्धानयुक्तं भवति जगति योग्यं नाटकं प्रेक्षकाणाम्

mṛdulalitapadārthaṃ gūḍhaśabdārthahīnaṃ budhajanasukhabhogyaṃ yuktimannṛttayogyam / bahurasakṛtamārgaṃ sandhisandhānayuktaṃ bhavati jagati yogyaṃ nāṭakaṃ prekṣakāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुबन्धः भूषणाक्षरसङ्घातौ शोभोदाहरणे तथा । हेतुसंशयदृष्टान्ताः प्राप्ताभिप्राय एव च

anubandhaḥ bhūṣaṇākṣarasaṅghātau śobhodāharaṇe tathā / hetusaṃśayadṛṣṭāntāḥ prāptābhiprāya eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदर्शनं निरुक्तं च सिद्धिश्चाथ विशेषणम् । गुणातिपातातिशयौ तुल्यतर्कः पदोच्चयः

nidarśanaṃ niruktaṃ ca siddhiścātha viśeṣaṇam / guṇātipātātiśayau tulyatarkaḥ padoccayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टं चैवोपदिष्टं च विचारस्तद्विपर्ययः । भ्रंशश्चानुनयो माला दाक्षिण्यं गर्हणं तथा

dṛṣṭaṃ caivopadiṣṭaṃ ca vicārastadviparyayaḥ / bhraṃśaścānunayo mālā dākṣiṇyaṃ garhaṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च पृच्छा सारूप्यमेव च । मनोरथश्च लेशश्च क्षोभो ऽथ गुणकीर्तनम्

arthāpattiḥ prasiddhiśca pṛcchā sārūpyameva ca / manorathaśca leśaśca kṣobho 'tha guṇakīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयान्यनुक्तसिद्धिश्च प्रियं वचनमेव च । षट्त्रिंशल्लक्षणान्येव काव्यबन्धेषु निर्दिशेत्

jñeyānyanuktasiddhiśca priyaṃ vacanameva ca / ṣaṭtriṃśallakṣaṇānyeva kāvyabandheṣu nirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलंकृतम् । भूषणैरिव चित्रार्थैस्तद् भूषणमिति स्मृतम्

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṃkṛtam / bhūṣaṇairiva citrārthaistad bhūṣaṇamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते । तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम्

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate / tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धैरर्थैः समं कृत्वा ह्यसिद्धो ऽर्थः प्रयुज्यते । यत्र श्लिष्टा विचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते

siddhairarthaiḥ samaṃ kṛtvā hyasiddho 'rthaḥ prayujyate / yatra śliṣṭā vicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् । साध्यन्ते निपुणैरर्थास्तदुदाहरणं स्मृतम्

yatra tulyārthayuktena vākyenābhipradarśanāt / sādhyante nipuṇairarthāstadudāharaṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् प्रयोजनसामर्थ्यात् वाक्यमिष्टार्थसाधकम् । समासोक्तं मनोग्राहि स हेतुरिति संज्ञितः

yat prayojanasāmarthyāt vākyamiṣṭārthasādhakam / samāsoktaṃ manogrāhi sa heturiti saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं वाक्यं यत्र समाप्यते । अनेकत्वाद्विचाराणां स संशय इति स्मृतः

aparijñātatattvārthaṃ vākyaṃ yatra samāpyate / anekatvādvicārāṇāṃ sa saṃśaya iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलोकमनोग्राहि यस्तु पक्षार्थसाधकः । हेतोर्निदर्शनकृतः स दृष्टान्त इति स्मृतः

sarvalokamanogrāhi yastu pakṣārthasādhakaḥ / hetornidarśanakṛtaḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वैवावयवान् कांश्चिद् भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामपि जानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्

dṛṣṭvaivāvayavān kāṃścid bhāvo yatrānumīyate / prāptiṃ tāmapi jānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूतपूर्वो यो ऽप्यर्थः सादृश्यात्परिकल्पितः । लोकस्य हृदयग्राही सो ऽभिप्राय इति स्मृतः

abhūtapūrvo yo 'pyarthaḥ sādṛśyātparikalpitaḥ / lokasya hṛdayagrāhī so 'bhiprāya iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । परापेक्षाद्युदासार्थं तन्निदर्शनमुच्यते

yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam / parāpekṣādyudāsārthaṃ tannidarśanamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्तार्थप्रसिद्धये । यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहृतम्

niravadyasya vākyasya pūrvoktārthaprasiddhaye / yaducyate tu vacanaṃ niruktaṃ tadudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां च प्रधानानां नाम यत्राभिकीर्त्यते । अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं सा सिद्धिरभिधीयते

bahūnāṃ ca pradhānānāṃ nāma yatrābhikīrtyate / abhipretārthasiddhyarthaṃ sā siddhirabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते । विशेषयुक्तं वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम्

siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate / viśeṣayuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tadviśeṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणाभिधानैर्विविधैर्विपरीतार्थयोजितैः । गुणातिपातो मधुरैर्निष्ठुरार्थैर्भवेदथ

guṇābhidhānairvividhairviparītārthayojitaiḥ / guṇātipāto madhurairniṣṭhurārthairbhavedatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्यजनसम्भवान् । विशेषः कीर्त्यते यस्तु ज्ञेयः सो ऽतिशयो बुधैः

bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyajanasambhavān / viśeṣaḥ kīrtyate yastu jñeyaḥ so 'tiśayo budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपकैरुपसाभिर्वा तुल्यार्थैः सुप्रयोजितैः । अप्रत्यक्षार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः

rūpakairupasābhirvā tulyārthaiḥ suprayojitaiḥ / apratyakṣārthasaṃsparśastulyatarkaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां च प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः । उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः

bahūnāṃ ca prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ / uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते । यत्प्रत्यक्षं परोक्षं वा दृष्टं तद्वर्णतो ऽपि वा

yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārūpaṃ ca varṇyate / yatpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dṛṣṭaṃ tadvarṇato 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद्वाक्यमभिधीयते । विद्वन्मनोहरं स्वन्तमुपदिष्टं तदुच्यते

parigṛhya tu śāstrārthaṃ yadvākyamabhidhīyate / vidvanmanoharaṃ svantamupadiṣṭaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वाशयसमानार्थैरप्रत्यक्षार्थसाधनैः । अनेकोपाधिसंयुक्तो विचारः परिकीर्तितः

pūrvāśayasamānārthairapratyakṣārthasādhanaiḥ / anekopādhisaṃyukto vicāraḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारस्यान्यथाभावस्तथा दृष्टोपदिष्टयोः । सन्देहात्कल्प्यते यस्तु स विज्ञेयो विपर्ययः

vicārasyānyathābhāvastathā dṛṣṭopadiṣṭayoḥ / sandehātkalpyate yastu sa vijñeyo viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यमर्थं परित्यज्य दृष्टादिभिरनेकधा । अन्यस्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते

vācyamarthaṃ parityajya dṛṣṭādibhiranekadhā / anyasminneva patanādiha bhraṃśaḥ sa iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयोः प्रीतिजननो विरुद्धाभिनिविष्टयोः । अर्थस्य साधकश्चैव विज्ञेयो ऽनुनयो बुधैः

ubhayoḥ prītijanano viruddhābhiniviṣṭayoḥ / arthasya sādhakaścaiva vijñeyo 'nunayo budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईप्सितार्थप्रसिद्ध्यर्थं कीर्त्यते यत्र सूरिभिः । प्रयोजनान्यनेकानि सा मालेत्यभिसंज्ञिता

īpsitārthaprasiddhyarthaṃ kīrtyate yatra sūribhiḥ / prayojanānyanekāni sā māletyabhisaṃjñitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृष्टैः प्रसन्नवदनैर्यत्परस्यानुवर्तनम् । क्रियते वाक्यचेष्टाभिस्तद्दाक्षिण्यमिति स्मृतम्

hṛṣṭaiḥ prasannavadanairyatparasyānuvartanam / kriyate vākyaceṣṭābhistaddākṣiṇyamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र संकीर्तयन् दोषं गुणमर्थेन दर्शयेत् । गुणातिपाताद् दोषाद्वा गर्हणं नाम तद्भवेत्

yatra saṃkīrtayan doṣaṃ guṇamarthena darśayet / guṇātipātād doṣādvā garhaṇaṃ nāma tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थान्तरस्य कथने यत्रान्यो ऽर्थः प्रतीयते । वाक्यमाधुर्यसम्पन्ना सार्थापत्तिरुदाहृता

arthāntarasya kathane yatrānyo 'rthaḥ pratīyate / vākyamādhuryasampannā sārthāpattirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यैः सातिशयैरुक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः । लोकप्रसिद्धैर्बहुभिः प्रसिद्धिरिति कीर्तिता

vākyaiḥ sātiśayairuktā vākyārthasya prasādhakaiḥ / lokaprasiddhairbahubhiḥ prasiddhiriti kīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छ्यते चाभिधत्ते ऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param / pṛcchyate cābhidhatte 'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टश्रुतानुभूतार्थकथनादिसमुद्भवम् । सादृश्यं क्षोभजननं सारूप्यमिति संज्ञितम्

dṛṣṭaśrutānubhūtārthakathanādisamudbhavam / sādṛśyaṃ kṣobhajananaṃ sārūpyamiti saṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयस्थस्य वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम् । अन्यापदेशैः कथनं मनोरथ इति स्मृतः

hṛdayasthasya vākyasya gūḍhārthasya vibhāvakam / anyāpadeśaiḥ kathanaṃ manoratha iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायेनाभिधीयते । सदृशार्थाभिनिष्पत्त्याः स लेश इति कीर्तितः

yadvākyaṃ vākyakuśalairupāyenābhidhīyate / sadṛśārthābhiniṣpattyāḥ sa leśa iti kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परदोषैर्विचित्रार्थैर्यत्रात्मा परिकीर्त्यते । अदृष्टो ऽप्यन्यो ऽपि वा कश्चित् स तु क्षोभ इति स्मृतः

paradoṣairvicitrārthairyatrātmā parikīrtyate / adṛṣṭo 'pyanyo 'pi vā kaścit sa tu kṣobha iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोके गुणातिरिक्तानां गुणानां यत्र नामभिः । एको ऽपि शब्द्यते तत्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम्

loke guṇātiriktānāṃ guṇānāṃ yatra nāmabhiḥ / eko 'pi śabdyate tattu vijñeyaṃ guṇakīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तावेनैव शेषो ऽर्थः कृत्स्नो यत्र प्रतीयते । वचनेन विनानुक्तसिद्धिः सा परिकीर्तिता

prastāvenaiva śeṣo 'rthaḥ kṛtsno yatra pratīyate / vacanena vinānuktasiddhiḥ sā parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुं वचः । हृष्टप्रकाशनार्थं तु सा प्रियोक्तिरुदाहृता

yatprasannena manasā pūjyaṃ pūjayituṃ vacaḥ / hṛṣṭaprakāśanārthaṃ tu sā priyoktirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि काव्यस्य च लक्षणानि षट्त्रिंशदुद्देशनिदर्शनानि । प्रबन्धशोभाकरणानि तज्ज्ञैः सम्यक् प्रयोज्यानि रसायनानि

etāni kāvyasya ca lakṣaṇāni ṣaṭtriṃśaduddeśanidarśanāni / prabandhaśobhākaraṇāni tajjñaiḥ samyak prayojyāni rasāyanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.