Bharata: Natyasastra 19

साङ्गोपाङ्गविधानेन तद्गेयपदमुच्यते]

sāṅgopāṅgavidhānena tadgeyapadamucyate]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृतं यद्वियुक्ता तु पठेदात्तरसं स्थिता । मदनानलतप्ताङ्गी स्थितपाठ्यं तदुच्यते

prākṛtaṃ yadviyuktā tu paṭhedāttarasaṃ sthitā / madanānalataptāṅgī sthitapāṭhyaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चञ्चत्पुटेन वा युक्तं स्थितपाठ्यं विधीयते]

cañcatpuṭena vā yuktaṃ sthitapāṭhyaṃ vidhīyate]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसीनमास्यते यत्र सर्वातोद्यविवर्जितम् । अप्रसारितगात्रं च चिन्ताशोकसमन्वितम्

āsīnamāsyate yatra sarvātodyavivarjitam / aprasāritagātraṃ ca cintāśokasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्तानि विविधानि स्युर्गेयं गाने च संश्रितन् । चेष्टाभिश्चाश्रयः पुंसा यत्र सा पुष्पगण्डिका

nṛttāni vividhāni syurgeyaṃ gāne ca saṃśritan / ceṣṭābhiścāśrayaḥ puṃsā yatra sā puṣpagaṇḍikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सखीनां तु विनोदाय सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका

sakhīnāṃ tu vinodāya sā jñeyā puṣpagaṇḍikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्तं तु विविधं यत्र गीतं चातोद्यसंयुतम् । स्त्रियः पुंवच्च चेष्टन्ते सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका]

nṛttaṃ tu vividhaṃ yatra gītaṃ cātodyasaṃyutam / striyaḥ puṃvacca ceṣṭante sā jñeyā puṣpagaṇḍikā]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छेदकः स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहताः । स्त्रियः प्रियेषु सज्जन्ते ह्यपि विप्रियकारिषु

pracchedakaḥ sa vijñeyo yatra candrātapāhatāḥ / striyaḥ priyeṣu sajjante hyapi vipriyakāriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिष्ठुरश्लक्ष्णपदं समवृत्तैरलङ्कृतम् । नाट्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमिति स्मृतम्

aniṣṭhuraślakṣṇapadaṃ samavṛttairalaṅkṛtam / nāṭyaṃ puruṣabhāvāḍhyaṃ trimūḍhakamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्रं विभ्रष्टसंकेतं सुव्यक्तकरणान्वितम् । प्राकृतैर्वचनैर्युक्तं विदुः सैन्धवकं बुधाः

pātraṃ vibhraṣṭasaṃketaṃ suvyaktakaraṇānvitam / prākṛtairvacanairyuktaṃ viduḥ saindhavakaṃ budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाट्यं हि तत्तु विज्ञेयं सैन्धवं नाट्यकोविदैः]

nāṭyaṃ hi tattu vijñeyaṃ saindhavaṃ nāṭyakovidaiḥ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखप्रतिमुखोपेतं चतुरश्रपदक्रमम् । श्लिष्टभावरसोपेतं वैचित्र्यार्थं द्विमूढके

mukhapratimukhopetaṃ caturaśrapadakramam / śliṣṭabhāvarasopetaṃ vaicitryārthaṃ dvimūḍhake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम् । विचित्रैः लोकबन्धैश्च हेलाहावविचित्रितम्

uttamottamakaṃ vidyādanekarasasaṃśrayam / vicitraiḥ lokabandhaiśca helāhāvavicitritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोपप्रसादजनितं साधिक्षेपपदाश्रयम् । उक्तप्रत्युक्तमेवं स्याच्चित्रगीतार्थयोजितम्

kopaprasādajanitaṃ sādhikṣepapadāśrayam / uktapratyuktamevaṃ syāccitragītārthayojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र प्रियाकृतिं दृष्ट्वा विनोदयति मानसम् । मदनानलतप्ताङ्गी तच्चित्रपदमुच्यते

yatra priyākṛtiṃ dṛṣṭvā vinodayati mānasam / madanānalataptāṅgī taccitrapadamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा स्वप्ने प्रियं यत्र मदनानलतापिता । करोतिविविधान् भावांस्तद्वै भाविकमुच्यते

dṛṣṭvā svapne priyaṃ yatra madanānalatāpitā / karotivividhān bhāvāṃstadvai bhāvikamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां लास्यविधौ विज्ञेयं लक्षणं प्रयोगज्ञैः । तदिहैव तु यन्नौक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तहेतोस्तु

eteṣāṃ lāsyavidhau vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ prayogajñaiḥ / tadihaiva tu yannauktaṃ prasaṅgavinivṛttahetostu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चसन्धि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् । षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतं गुणालङ्कारभूषितम्

pañcasandhi caturvṛtti catuḥṣaṣṭyaṅgasaṃyutam / ṣaṭtriṃśallakṣaṇopetaṃ guṇālaṅkārabhūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम् । महापुरुषसंचारं साध्वाचारजनप्रियम्

mahārasaṃ mahābhogamudāttavacanānvitam / mahāpuruṣasaṃcāraṃ sādhvācārajanapriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुश्लिष्टसन्धिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रयम् । मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्

suśliṣṭasandhisaṃyogaṃ suprayogaṃ sukhāśrayam / mṛduśabdābhidhānaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्था या तु लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा । नानापुरुषसंचारा नाटके ऽसौ विधीयते

avasthā yā tu lokasya sukhaduḥkhasamudbhavā / nānāpuruṣasaṃcārā nāṭake 'sau vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला । न तत् कर्म न वा योगो नाट्ये ऽसिम्न्यन्न दृश्यते

na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā / na tat karma na vā yogo nāṭye 'simnyanna dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मकः । सो ऽङ्गाद्यभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते

yo 'yaṃ svabhāvo lokasya nānāvasthāntarātmakaḥ / so 'ṅgādyabhinayairyukto nāṭyamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवतानामृषीनां च राज्ञां चोत्कृष्टमेधसाम् । पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत्।

devatānāmṛṣīnāṃ ca rājñāṃ cotkṛṣṭamedhasām / pūrvavṛttānucaritaṃ nāṭakaṃ nāma tadbhavet.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्स्वभावं संत्यज्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः । प्रयुज्यते ज्ञायते च तस्माद्वै नाटकं स्मृतम्।

yasmātsvabhāvaṃ saṃtyajya sāṅgopāṅgagatikramaiḥ / prayujyate jñāyate ca tasmādvai nāṭakaṃ smṛtam.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः । नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते

sarvabhāvaiḥ sarvarasaiḥ sarvakarmapravṛttibhiḥ / nānāvasthāntaropetaṃ nāṭakaṃ saṃvidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्यशेषाणि रूपाणि कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः ]

tānyaśeṣāṇi rūpāṇi kartavyāni prayoktṛbhiḥ ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकस्वभावं संप्रेक्ष्य नराणां च बलाबलम् । संभोगं चैव युक्तिं च ततः कार्यं तु नाटकम्

lokasvabhāvaṃ saṃprekṣya narāṇāṃ ca balābalam / saṃbhogaṃ caiva yuktiṃ ca tataḥ kāryaṃ tu nāṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः । ये चापि हि भविष्यन्ति ते यत्नश्रुतबुद्धयः

bhaviṣyati yuge prāyo bhaviṣyantyabudhā narāḥ / ye cāpi hi bhaviṣyanti te yatnaśrutabuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मशिल्पानि शास्त्राणि विचक्षणबलानि च । सर्वाण्येतानि नश्यन्ति यदा लोकः प्रणश्यति

karmaśilpāni śāstrāṇi vicakṣaṇabalāni ca / sarvāṇyetāni naśyanti yadā lokaḥ praṇaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवं लोकभाषाणां प्रसमीक्ष्य बलाबलम् । मृदुशब्दं सुखार्थं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्

tadevaṃ lokabhāṣāṇāṃ prasamīkṣya balābalam / mṛduśabdaṃ sukhārthaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैक्रीडिताद्यैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये । वेश्या इव न ते भान्ति कमण्डलुधरैर्द्विजैः

caikrīḍitādyaiḥ śabdaistu kāvyabandhā bhavanti ye / veśyā iva na te bhānti kamaṇḍaludharairdvijaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशरूपविधानं च मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम्

daśarūpavidhānaṃ ca mayā proktaṃ dvijottamāḥ / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vṛttīnāmiha lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.