Bharata: Natyasastra 2

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे नाट्योत्पत्तिर्नाम प्रथमो ऽध्यायः अथ भारतीये नाट्यशास्त्रे द्वितीयो ऽध्यायः भरतस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छुर्मुनयस्ततः । भगवन् श्रोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम्

iti bhāratīye nāṭyaśāstre nāṭyotpattirnāma prathamo 'dhyāyaḥ atha bhāratīye nāṭyaśāstre dvitīyo 'dhyāyaḥ bharatasya vacaḥ śrutvā papracchurmunayastataḥ / bhagavan śrotumicchāmo yajanaṃ raṅgasaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा या क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् । भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं तन्नाट्यवेश्मनि

atha vā yā kriyāstatra lakṣaṇaṃ yacca pūjanam / bhaviṣyadbhirnaraiḥ kāryaṃ kathaṃ tannāṭyaveśmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहादिर्नाट्ययोगस्य नाट्यमण्डप एव हि । तस्मात्तस्यैव तावत्त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि

ihādirnāṭyayogasya nāṭyamaṇḍapa eva hi / tasmāttasyaiva tāvattvaṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो ऽब्रवीत् । लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato 'bravīt / lakṣaṇaṃ pūjanaṃ caiva śrūyatāṃ nāṭyaveśmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता क्रिया

narāṇāṃ yatnataḥ kāryā lakṣaṇābhihitā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयतां तद्यथा यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः । तस्य वास्तु च पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः

śrūyatāṃ tadyathā yatra kartavyo nāṭyamaṇḍapaḥ / tasya vāstu ca pūjā ca yathā yojyā prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह प्रेक्ष्यागृहं दृष्ट्वा धीमता विश्वकर्मणा । त्रिविधः सन्निवेशश्च शास्त्रतः परिकल्पितः

iha prekṣyāgṛhaṃ dṛṣṭvā dhīmatā viśvakarmaṇā / trividhaḥ sanniveśaśca śāstrataḥ parikalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृष्टश्चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्चैव तु मण्डपः । तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठं मध्यं तथाऽवरम्

vikṛṣṭaścaturaśraśca tryaśraścaiva tu maṇḍapaḥ / teṣāṃ trīṇi pramāṇāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ tathā'varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम् । शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्हस्ता द्वात्रिंशदेव च

pramāṇameṣāṃ nirdiṣṭaṃ hastadaṇḍasamāśrayam / śataṃ cāṣṭau catuḥṣaṣṭirhastā dvātriṃśadeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम् । कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते

aṣṭādhikaṃ śataṃ jyeṣṭhaṃ catuḥṣaṣṭistu madhyamam / kanīyastu tathā veśma hastā dvātriṃśadiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां तु भवेज्ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत् । शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम् । तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत् प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः

devānāṃ tu bhavejjyeṣṭhaṃ nṛpāṇāṃ madhyamaṃ bhavet / śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ tu kanīyaḥ saṃvidhīyate prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ praśastaṃ madhyamaṃ smṛtam / tatra pāṭhyaṃ ca geyaṃ ca sukhaśrāvyataraṃ bhavet prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ / vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam / jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा । प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत

pramāṇaṃ yacca nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ viśvakarmaṇā / prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ taccaiva hi nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणू रजश्च वालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा । अङ्गुलं च तथा हस्तो दण्डश्चैव प्रकीर्तितः

aṇū rajaśca vālaśca likṣā yūkā yavastathā / aṅgulaṃ ca tathā hasto daṇḍaścaiva prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणवो ऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ वाल उच्यते । वालास्त्वष्टौ भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत्

aṇavo 'ṣṭau rajaḥ proktaṃ tānyaṣṭau vāla ucyate / vālāstvaṣṭau bhavellikṣā yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेयो यवास्त्वष्टौ तथाङ्गुलम् । अङ्गुलानि तथा हस्तश्चतुर्विंशतिरुच्यते

yūkāstvaṣṭau yavo jñeyo yavāstvaṣṭau tathāṅgulam / aṅgulāni tathā hastaścaturviṃśatirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः । अनेनैव प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम्

caturhasto bhaveddaṇḍo nirdiṣṭastu pramāṇataḥ / anenaiva pramāṇena vakṣyāmyeṣāṃ vinirṇayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुःषष्टिकरान्कुर्याद्दीर्घत्वेन तु मण्डपम् । द्वात्रिंशतं च विस्तारन्मर्त्यानां यो भवेदिह

catuḥṣaṣṭikarānkuryāddīrghatvena tu maṇḍapam / dvātriṃśataṃ ca vistāranmartyānāṃ yo bhavediha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः । यस्मादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्यं व्रजेदिति

ata ūrdhvaṃ na kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ / yasmādavyaktabhāvaṃ hi tatra nāṭyaṃ vrajediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चारितस्वरम् । अनिस्सरणधर्मत्वाद्विस्वरत्वं भृशं व्रजेत्

maṇḍape viprakṛṣṭe tu pāṭhyamuccāritasvaram / anissaraṇadharmatvādvisvaratvaṃ bhṛśaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चाप्यास्यगतो भावो नानादृष्टिसमन्वितः स वेश्मनः प्रकृष्टत्वाद् व्रजेदव्यक्ततां पराम्

yaścāpyāsyagato bhāvo nānādṛṣṭisamanvitaḥ sa veśmanaḥ prakṛṣṭatvād vrajedavyaktatāṃ parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते । यावत्पाठ्यं च गेयं च तत्र श्रव्यतरं भवेत् प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः

prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ tasmānmadhyamamiṣyate / yāvatpāṭhyaṃ ca geyaṃ ca tatra śravyataraṃ bhavet prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ / vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam / jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । यत्नभावाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुषा

devānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca / yatnabhāvābhiniṣpannāḥ sarve bhāvā hi mānuṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः । मानुषस्य तु गेहस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

tasmāddevakṛtairbhāvairna vispardheta mānuṣaḥ / mānuṣasya tu gehasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमेर्विभागं पूर्वं तु परीक्षेत प्रयोजक । ततो वास्तु प्रमाणेन प्रारभेत शुभेच्छया

bhūmervibhāgaṃ pūrvaṃ tu parīkṣeta prayojaka / tato vāstu pramāṇena prārabheta śubhecchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समा स्थिरा तु कठिना कृष्णा गौरी च या भवेत् । भूमिस्तत्रैव कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः

samā sthirā tu kaṭhinā kṛṣṇā gaurī ca yā bhavet / bhūmistatraiva kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन समुत्कृषेत् । अस्थिकीलकपालानि तृणगुल्मांश्च शोधयेत्

prathamaṃ śodhanaṃ kṛtvā lāṅgalena samutkṛṣet / asthikīlakapālāni tṛṇagulmāṃśca śodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तितिष्यानुराधाश्च प्रशस्ता नाट्यकर्मणि) । पुष्यनक्षत्रयोगेन शुक्लं सूत्रं प्रसारयेत्

hastitiṣyānurādhāśca praśastā nāṭyakarmaṇi) / puṣyanakṣatrayogena śuklaṃ sūtraṃ prasārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्पासं बाल्बजं वापि मौञ्जं वाल्कलमेव च । सूत्रं बुधैस्तु कर्तव्यं यस्य च्छेदो न विद्यते

kārpāsaṃ bālbajaṃ vāpi mauñjaṃ vālkalameva ca / sūtraṃ budhaistu kartavyaṃ yasya cchedo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धच्छिन्ने भवेत्सूत्रे स्वामिनो मरणं ध्रुवम् । त्रिभागच्छिन्नया रज्वा राष्ट्रकोपो विधीयते

ardhacchinne bhavetsūtre svāmino maraṇaṃ dhruvam / tribhāgacchinnayā rajvā rāṣṭrakopo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नायां तु चतुर्भागे प्रयोक्तुर्नाश उच्यते । हस्तात्प्रभ्रष्टया वापि कश्चित्वपचयो भवेत्

chinnāyāṃ tu caturbhāge prayokturnāśa ucyate / hastātprabhraṣṭayā vāpi kaścitvapacayo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन रज्जुग्रहणमिष्यते । कार्यं चैव प्रयत्नेन मानं नाट्यगृहस्य तु

tasmānnityaṃ prayatnena rajjugrahaṇamiṣyate / kāryaṃ caiva prayatnena mānaṃ nāṭyagṛhasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च । ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु पुण्याहं वाचयेत्ततः

muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca / brāhmaṇāṃstarpayitvā tu puṇyāhaṃ vācayettataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तितोयं ततो दत्त्वा ततः सूत्रं प्रसारयेत् । चतुष्षष्टिकरान्कृत्वा द्विधा कुर्यात्पुनश्च तान्

śāntitoyaṃ tato dattvā tataḥ sūtraṃ prasārayet / catuṣṣaṣṭikarānkṛtvā dvidhā kuryātpunaśca tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्ठतो यो भवेद्भागो द्विधाभूतस्य तस्य तु । सममर्धविभागेन रङ्गशीर्षं प्रकल्पयेत्

pṛṣṭhato yo bhavedbhāgo dvidhābhūtasya tasya tu / samamardhavibhāgena raṅgaśīrṣaṃ prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चिमे च विभागे ऽथ नेपथ्यगृहमादिशेत् । विभज्य भागान्विधिवद्ययथावदनुपूर्वशः

paścime ca vibhāge 'tha nepathyagṛhamādiśet / vibhajya bhāgānvidhivadyayathāvadanupūrvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभे नक्षत्रयोगे च मण्डपस्य निवेशनम् । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवादिभिः

śubhe nakṣatrayoge ca maṇḍapasya niveśanam / śaṅkhadundubhinirghoṣairmṛdaṅgapaṇavādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वातोद्यैः प्रणुदितैः स्थापनं कार्यमेव तु । उत्सार्याणि त्वनिष्टानि पाषण्ड्याश्रमिणस्तथा

sarvātodyaiḥ praṇuditaiḥ sthāpanaṃ kāryameva tu / utsāryāṇi tvaniṣṭāni pāṣaṇḍyāśramiṇastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काषायवसनाश्चैव विकलाश्चैअव ये नराः । निशायां च बलिः कार्या नानाभोजनसंयुतः

kāṣāyavasanāścaiva vikalāścaiava ye narāḥ / niśāyāṃ ca baliḥ kāryā nānābhojanasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धपुष्पफलोपेता दिशो दश समाश्रितः । पूर्वेण शुक्लान्नयुतो नीलान्नो दक्षिणेन च

gandhapuṣpaphalopetā diśo daśa samāśritaḥ / pūrveṇa śuklānnayuto nīlānno dakṣiṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चिमेन बलिः पीतो रक्तश्चैवोत्तरेण तु । यादृशं दिशि यस्यां तु दैवतं परिकल्पितम्

paścimena baliḥ pīto raktaścaivottareṇa tu / yādṛśaṃ diśi yasyāṃ tu daivataṃ parikalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादृशस्तत्र दातव्यो बलिर्मन्त्रपुरस्कृतः । स्थापने ब्राह्मणेभ्यश्च दातव्यं घृतपायसम्

tādṛśastatra dātavyo balirmantrapuraskṛtaḥ / sthāpane brāhmaṇebhyaśca dātavyaṃ ghṛtapāyasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुपर्कस्तथा राज्ञे कर्तृभ्यश्च गुडौदनम् । नक्षत्रेण तु कर्तव्यं मूलेन स्थापनं बुधैः

madhuparkastathā rājñe kartṛbhyaśca guḍaudanam / nakṣatreṇa tu kartavyaṃ mūlena sthāpanaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च । एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत्

muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca / evaṃ tu sthāpanaṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते स्तम्भानां स्थापनं ततः । तिथिनक्षत्रयोगेन शुभेन करणेन च

bhittikarmaṇi nirvṛtte stambhānāṃ sthāpanaṃ tataḥ / tithinakṣatrayogena śubhena karaṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं रोहिण्या श्रवणेन वा । आचार्येण सुयुक्तेन त्रिरात्रोपोषितेन च

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ rohiṇyā śravaṇena vā / ācāryeṇa suyuktena trirātropoṣitena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं प्राप्ते सूर्योदये शुभे । प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे सर्पिस्सर्षपसंस्कृतः

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ prāpte sūryodaye śubhe / prathame brāhmaṇastambhe sarpissarṣapasaṃskṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशुक्लो विधिः कार्यो दद्यात्पायसमेव च । ततश्च क्षत्रियस्तम्भे वस्त्रमाल्यानुलेपनम्

sarvaśuklo vidhiḥ kāryo dadyātpāyasameva ca / tataśca kṣatriyastambhe vastramālyānulepanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व रक्तं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च गुडौदनम् । वैश्यस्तम्भे विधिः कार्यो दिग्भागे पश्चिमोत्तरे

sarva raktaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca guḍaudanam / vaiśyastambhe vidhiḥ kāryo digbhāge paścimottare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं प्रीतं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च घृतौदनम् । शूद्रस्तम्भे विधिः कार्यः सम्यक्पूर्वोत्तराश्रये

sarvaṃ prītaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca ghṛtaudanam / śūdrastambhe vidhiḥ kāryaḥ samyakpūrvottarāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलप्रायं प्रयत्नेन कूसरं च द्विजाशनम् । पूर्वोक्तब्राह्मणस्तम्भे शुक्लमाल्यानुलेपने

nīlaprāyaṃ prayatnena kūsaraṃ ca dvijāśanam / pūrvoktabrāhmaṇastambhe śuklamālyānulepane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निक्षिपेत्कनकं मूले कर्णाभरणसंश्रयम् । ताम्रं चाधः प्रदातव्यं स्तम्भे क्षत्रियसंज्ञके

nikṣipetkanakaṃ mūle karṇābharaṇasaṃśrayam / tāmraṃ cādhaḥ pradātavyaṃ stambhe kṣatriyasaṃjñake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्यस्तम्भस्य मूले तु रजतं सम्प्रदापयेत् । शूद्रस्तम्भस्य मूले तु दद्यादायसमेव च

vaiśyastambhasya mūle tu rajataṃ sampradāpayet / śūdrastambhasya mūle tu dadyādāyasameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेष्वेव तु निक्षेप्यं स्तम्भमूलेषु काञ्चनम् । स्वस्तिपुण्याहघोषेण जयशब्देन चैव हि

sarveṣveva tu nikṣepyaṃ stambhamūleṣu kāñcanam / svastipuṇyāhaghoṣeṇa jayaśabdena caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं पुष्पमालापुरस्कृतम् । रत्नदानैः सगोदानैर्वस्त्रदानैरनल्पकैः

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ puṣpamālāpuraskṛtam / ratnadānaiḥ sagodānairvastradānairanalpakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु स्तम्भानुत्थापयेत्ततः । अचलं चाप्यकम्पञ्च तथैवावलितं पुनः

brāhmaṇāṃstarpayitvā tu stambhānutthāpayettataḥ / acalaṃ cāpyakampañca tathaivāvalitaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भस्योत्थापने सम्यग्दोषा ह्येते प्रकीर्तिताः । अवृष्टिरुक्ता चलने वलने मृत्युतो भयम्

stambhasyotthāpane samyagdoṣā hyete prakīrtitāḥ / avṛṣṭiruktā calane valane mṛtyuto bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पने परचक्रात्तु भयं भवति दारुणम् । दोषैरेतैर्विहीनं तु स्तम्भमुत्थापयेच्छिवम्

kampane paracakrāttu bhayaṃ bhavati dāruṇam / doṣairetairvihīnaṃ tu stambhamutthāpayecchivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवित्रे ब्राह्मणस्तम्भे दातव्या दक्षिणा च गौः । शेषाणां भोजनं कार्यं स्थापने कर्तृसंश्रयम्

pavitre brāhmaṇastambhe dātavyā dakṣiṇā ca gauḥ / śeṣāṇāṃ bhojanaṃ kāryaṃ sthāpane kartṛsaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रपूतं च तद्देयं नाट्याचार्येण धीमता । पुरोहितं नृपं चैव भोजयेन्मधुपायसैः

mantrapūtaṃ ca taddeyaṃ nāṭyācāryeṇa dhīmatā / purohitaṃ nṛpaṃ caiva bhojayenmadhupāyasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तॄनापि तथा सर्वान्कृसरां लवणोत्तराम् । सर्वमेवं विधिं कृत्वा सर्वातोद्यैः प्रवादितैः

kartṝnāpi tathā sarvānkṛsarāṃ lavaṇottarām / sarvamevaṃ vidhiṃ kṛtvā sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमन्त्र्य यथान्यायं स्तम्भानुत्थापयेच्छुचिः । ऽयथाऽचलो गिरिर्मेरुर्हिमवांश्च महाबलः

abhimantrya yathānyāyaṃ stambhānutthāpayecchuciḥ / 'yathā'calo girirmerurhimavāṃśca mahābalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयावहो नरेन्द्रस्य तथा त्वमचलो भवऽ । स्तम्भद्वारं च भित्तिं च नेपथ्यगृहमेव च

jayāvaho narendrasya tathā tvamacalo bhava' / stambhadvāraṃ ca bhittiṃ ca nepathyagṛhameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुत्थापयेतज्ज्ञो विधिदृष्टेन कर्मणा । रङ्गपीठस्य पार्श्वे तु कर्तव्या मत्तवारणी

evamutthāpayetajjño vidhidṛṣṭena karmaṇā / raṅgapīṭhasya pārśve tu kartavyā mattavāraṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुस्तम्भसमायुक्ता रङ्गपीठप्रमाणतः । अध्यर्धहस्तोत्सेधेन कर्तव्या मत्तवारणी

catustambhasamāyuktā raṅgapīṭhapramāṇataḥ / adhyardhahastotsedhena kartavyā mattavāraṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सेधेन तयोस्तुल्यं कर्तव्यं रङ्गमण्डपम् । तस्यां माल्यं च धूपं च गन्धं वस्त्रं तथैव च

utsedhena tayostulyaṃ kartavyaṃ raṅgamaṇḍapam / tasyāṃ mālyaṃ ca dhūpaṃ ca gandhaṃ vastraṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानावर्णानि देयानि तथा भूतप्रियो बलिः । आयसं तत्र दातव्यं स्तम्भानां कुशैलैरधः

nānāvarṇāni deyāni tathā bhūtapriyo baliḥ / āyasaṃ tatra dātavyaṃ stambhānāṃ kuśailairadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजने कृसराश्चैव दातव्यं ब्राह्मणाशनम् । एवं विधिपुरस्कारैः कर्तव्या मत्तवारणी

bhojane kṛsarāścaiva dātavyaṃ brāhmaṇāśanam / evaṃ vidhipuraskāraiḥ kartavyā mattavāraṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गपीठं ततः कार्यं विधिदृष्टेण कर्मणा । रङ्गशीर्षस्तु कर्तव्यं षड्दारुकसमन्वितम्

raṅgapīṭhaṃ tataḥ kāryaṃ vidhidṛṣṭeṇa karmaṇā / raṅgaśīrṣastu kartavyaṃ ṣaḍdārukasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं द्वारद्वयं चात्र नेपथ्यगृहकस्य तु । पूरणे मृत्तिका चात्र कृष्णा देया प्रयत्नतः

kāryaṃ dvāradvayaṃ cātra nepathyagṛhakasya tu / pūraṇe mṛttikā cātra kṛṣṇā deyā prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाङ्गलेन समुत्कृष्य निर्लोष्टतृणशर्करम् । लाङ्गले शुद्धवर्णो तु धुर्यो योज्यौ प्रयत्नतः

lāṅgalena samutkṛṣya nirloṣṭatṛṇaśarkaram / lāṅgale śuddhavarṇo tu dhuryo yojyau prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तारः पुरुषश्चात्र ये ऽङ्गदोषविविर्जिताः । अहीनाङ्गैश्च वोढव्या मृत्तिका पिटकैर्नवैः

kartāraḥ puruṣaścātra ye 'ṅgadoṣavivirjitāḥ / ahīnāṅgaiśca voḍhavyā mṛttikā piṭakairnavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधैः प्रकर्तव्यं रङ्गशीर्षं प्रयत्नतः । कूर्मपृष्ठं न कर्तव्यं मत्स्यपृष्ठं तथैव च

evaṃvidhaiḥ prakartavyaṃ raṅgaśīrṣaṃ prayatnataḥ / kūrmapṛṣṭhaṃ na kartavyaṃ matsyapṛṣṭhaṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धादर्शतलाकारं रङ्गशीर्षं प्रशस्यते । रत्नानि चात्र देयानि पूर्वे वज्रं विचक्षणैः

śuddhādarśatalākāraṃ raṅgaśīrṣaṃ praśasyate / ratnāni cātra deyāni pūrve vajraṃ vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैडूर्यं दक्षिणे पार्श्वे स्फटिकं पश्चिमे तथा । प्रवालमुत्तरे चैव मध्ये तु कनकं भवेत्

vaiḍūryaṃ dakṣiṇe pārśve sphaṭikaṃ paścime tathā / pravālamuttare caiva madhye tu kanakaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं रङ्गशिरः कृत्वा दारुकर्म प्रयोजयेत् । ऊहप्रत्यूहसंयुक्तः नानाशिल्पप्रयोजितम्

evaṃ raṅgaśiraḥ kṛtvā dārukarma prayojayet / ūhapratyūhasaṃyuktaḥ nānāśilpaprayojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानासञ्जवनोपेतं बहुव्यालोपशोभितम् । ससालभञ्जिकाभिश्च समन्तात्समलङ्कृतम्

nānāsañjavanopetaṃ bahuvyālopaśobhitam / sasālabhañjikābhiśca samantātsamalaṅkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्व्यूहकुहरोपेतं नानाग्रथितवेदिकम् । नानाविन्याससंयुक्तं चित्रजालगवाक्षकम्

nirvyūhakuharopetaṃ nānāgrathitavedikam / nānāvinyāsasaṃyuktaṃ citrajālagavākṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुपीठधारिणीयुक्तं कपोतालीसमाकुलम् । नानाकुट्टिमविन्यस्तैः स्तम्भैश्चाप्युपशोभितम्

supīṭhadhāriṇīyuktaṃ kapotālīsamākulam / nānākuṭṭimavinyastaiḥ stambhaiścāpyupaśobhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं काष्ठविधिं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् । स्तम्भं वा नागदन्तं वा वातायनमथापि वा

evaṃ kāṣṭhavidhiṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet / stambhaṃ vā nāgadantaṃ vā vātāyanamathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोणं वा सप्रतिद्वारं द्वारविद्धं न कारयेत् । कार्यः शैलगुहाकारो द्विभूमिर्नाट्यमण्डपः

koṇaṃ vā sapratidvāraṃ dvāraviddhaṃ na kārayet / kāryaḥ śailaguhākāro dvibhūmirnāṭyamaṇḍapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दवातायनोपेतो निर्वातो धीरशब्दवान् । तस्मान्निवातः कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः

mandavātāyanopeto nirvāto dhīraśabdavān / tasmānnivātaḥ kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरस्वरता येन कुतपस्य भविष्यति । भित्तिकर्मविधिं कृत्वा भित्तिलेपं प्रदापयेत्

gambhīrasvaratā yena kutapasya bhaviṣyati / bhittikarmavidhiṃ kṛtvā bhittilepaṃ pradāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुधाकर्म बहिस्तस्य विधातव्यं प्रयत्नतः । भित्तिष्वथ विलिप्तासु परिमृष्टासु सर्वतः

sudhākarma bahistasya vidhātavyaṃ prayatnataḥ / bhittiṣvatha viliptāsu parimṛṣṭāsu sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासु जातशोभासु चित्रकर्म प्रयोजयेत् । चित्रकर्मणि चालेख्याः पुरुषाः स्रीजनास्तथा

samāsu jātaśobhāsu citrakarma prayojayet / citrakarmaṇi cālekhyāḥ puruṣāḥ srījanāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लताबन्धाश्च कर्तव्याश्चरितं चात्म्भोगजम् । एवं विकृष्टं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः

latābandhāśca kartavyāścaritaṃ cātmbhogajam / evaṃ vikṛṣṭaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśma prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरेव हि वक्ष्यामि चतुरश्रस्य लक्षणम् । समन्ततश्च कर्तव्या हस्ता द्वात्रिंशदेव तु

punareva hi vakṣyāmi caturaśrasya lakṣaṇam / samantataśca kartavyā hastā dvātriṃśadeva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभभूमिविभागस्थो नाट्यज्ञैर्नाट्यमण्डपः । यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं मङ्गलानि च

śubhabhūmivibhāgastho nāṭyajñairnāṭyamaṇḍapaḥ / yo vidhiḥ pūrvamuktastu lakṣaṇaṃ maṅgalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृष्टे तान्यशेषाणि चतुरश्रे ऽपि कारयेत् । चतुरश्रं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च

vikṛṣṭe tānyaśeṣāṇi caturaśre 'pi kārayet / caturaśraṃ samaṃ kṛtvā sūtreṇa pravibhajya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यतः सर्वतः कार्या भित्तिः श्लिष्टेष्टका दृढा । तत्राभ्यन्तरतः कार्या रङ्गपीठोपरि स्थिताः

bāhyataḥ sarvataḥ kāryā bhittiḥ śliṣṭeṣṭakā dṛḍhā / tatrābhyantarataḥ kāryā raṅgapīṭhopari sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः शक्ता मण्डपधारणे । स्तम्भानां बाह्यतश्चापि सोपानाकृति पीठकम्

daśa prayoktṛbhiḥ stambhāḥ śaktā maṇḍapadhāraṇe / stambhānāṃ bāhyataścāpi sopānākṛti pīṭhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टकादारुभिः कार्यं प्रेक्षकाणां निवेशनम् । हस्तप्रमाणैरुत्सेधैर्भूमिभागसमुत्थितैः

iṣṭakādārubhiḥ kāryaṃ prekṣakāṇāṃ niveśanam / hastapramāṇairutsedhairbhūmibhāgasamutthitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गपीठावलोक्यं तु कुर्यादासनजं विधिम् । षडन्यानन्तरे चैव पुनः स्तम्भान्यथादिशम्

raṅgapīṭhāvalokyaṃ tu kuryādāsanajaṃ vidhim / ṣaḍanyānantare caiva punaḥ stambhānyathādiśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिना स्थापयेतज्ञो दृढान्मण्डपधारणे । अष्टौ स्तम्भान्पुनश्चैव तेषामुपरि कल्पयेत्

vidhinā sthāpayetajño dṛḍhānmaṇḍapadhāraṇe / aṣṭau stambhānpunaścaiva teṣāmupari kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाप्यं चैव ततः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः । विद्धास्यमष्टहस्तं च पीठं तेषु ततो न्यसेत्

sthāpyaṃ caiva tataḥ pīṭhamaṣṭahastapramāṇataḥ / viddhāsyamaṣṭahastaṃ ca pīṭhaṃ teṣu tato nyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्तम्भाः प्रदातव्यास्तज्ञैर्मण्डपधारणे । धारणीधारणास्ते च शालस्त्रीभिरलङ्कृताः

tatra stambhāḥ pradātavyāstajñairmaṇḍapadhāraṇe / dhāraṇīdhāraṇāste ca śālastrībhiralaṅkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेपथ्यगृहकं चैव ततः कार्यं प्रयत्नतः । द्वारं चैकं भवेत्तत्र रङ्गपीठप्रवेशनम्

nepathyagṛhakaṃ caiva tataḥ kāryaṃ prayatnataḥ / dvāraṃ caikaṃ bhavettatra raṅgapīṭhapraveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनप्रवेशनं चान्यदाभिमुख्येन कारयेत् । रङ्गस्याभिमुखं कार्यं द्वितीयं द्वारमेव तु

janapraveśanaṃ cānyadābhimukhyena kārayet / raṅgasyābhimukhaṃ kāryaṃ dvitīyaṃ dvārameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठं प्रमाणतः । चतुरश्रं समतलं वेदिकासमलङ्कृतम्

aṣṭahastaṃ tu kartavyaṃ raṅgapīṭhaṃ pramāṇataḥ / caturaśraṃ samatalaṃ vedikāsamalaṅkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा कर्तव्या मत्तवारणी । चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः

pūrvapramāṇanirdiṣṭā kartavyā mattavāraṇī / catuḥstambhasamāyuktā vedikāyāstu pārśvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुन्नतं समं चैव रङ्गशीर्षं तु कारयेत् । विकृष्टे तून्नतं कार्यं चतुरश्रे समं तथा

samunnataṃ samaṃ caiva raṅgaśīrṣaṃ tu kārayet / vikṛṣṭe tūnnataṃ kāryaṃ caturaśre samaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेतेन विधिना चतुरश्रं गृहं भवेत् । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यश्रगेहस्य लक्षणम्

evametena vidhinā caturaśraṃ gṛhaṃ bhavet / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tryaśragehasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्यश्रं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्मप्रयोक्तृभिः । मध्ये त्रिकोणमेवास्य रङ्गपीठं तु कारयेत्

tryaśraṃ trikoṇaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśmaprayoktṛbhiḥ / madhye trikoṇamevāsya raṅgapīṭhaṃ tu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वारं तैनैव कोणेन कर्तव्यं तस्य वेश्मनः । द्वितीयं चैव कर्तव्यं रङ्गपीठस्य पृष्ठतः

dvāraṃ tainaiva koṇena kartavyaṃ tasya veśmanaḥ / dvitīyaṃ caiva kartavyaṃ raṅgapīṭhasya pṛṣṭhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिर्यश्चतुरश्रस्य भित्तिस्तम्भसमाश्रयः । स तु सर्वः प्रयोक्तव्यस्त्र्यश्रस्यापि प्रयोक्तृभिः

vidhiryaścaturaśrasya bhittistambhasamāśrayaḥ / sa tu sarvaḥ prayoktavyastryaśrasyāpi prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेतेन विधिना कार्या नाट्यगृहा बुधैः । पुनरेषां प्रवक्ष्यामि पूजामेवं यथाविधिः

evametena vidhinā kāryā nāṭyagṛhā budhaiḥ / punareṣāṃ pravakṣyāmi pūjāmevaṃ yathāvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.