Bharata: Natyasastra 21

एवं नानाप्रकारं तु श्मश्रु कार्यं प्रयोक्तृभिः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेषान्नानाप्रयोगजान्

evaṃ nānāprakāraṃ tu śmaśru kāryaṃ prayoktṛbhiḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi veṣānnānāprayogajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते । तेषां नियोगं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

śuddho vicitro malinastrividho veṣa ucyate / teṣāṃ niyogaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाभिगमने चैव मङ्गले नियमस्थिते । तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा

devābhigamane caiva maṅgale niyamasthite / tithinakṣatrayoge ca vivāhakaraṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मप्रवृत्तं यत्कर्म स्त्रियो वा पुरुषस्य वा । वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायत्निका नराः

dharmapravṛttaṃ yatkarma striyo vā puruṣasya vā / veṣasteṣāṃ bhavecchuddho ye ca prāyatnikā narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । नृपाणां कर्कशानां च चित्रो वेष उदाहृतः

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām / nṛpāṇāṃ karkaśānāṃ ca citro veṣa udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठ्यमात्यपुरोधसाम् । वणिजां काञ्चुकीयानां तथा चैव तपस्विनाम्

vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ ca śreṣṭhyamātyapurodhasām / vaṇijāṃ kāñcukīyānāṃ tathā caiva tapasvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रक्षेत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवाः । शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः

viprakṣetriyavaiśyānāṃ sthānīyā ye ca mānavāḥ / śuddho vastravidhisteṣāṃ kartavyo nāṭakāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्वगानां तथैव च । व्यसनोपहतानां च मलिनो वेष उच्यते

unmattānāṃ pramattānāmadhvagānāṃ tathaiva ca / vyasanopahatānāṃ ca malino veṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्ध्वाम्बराणि च । योजयेन्नाट्यतत्त्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः

śuddharaktavicitrāṇi vāsāṃsyūrdhvāmbarāṇi ca / yojayennāṭyatattvajño veṣayoḥ śuddhacitrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्याद्वेषे तु मलिने मलिनं तु विचक्षणः । मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च

kuryādveṣe tu maline malinaṃ tu vicakṣaṇaḥ / muninirgranthaśākyeṣu yatipāśupateṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रतानुगस्तु कर्तव्यो वेषो लोकस्वभावतः । चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु योजयेत्

vratānugastu kartavyo veṣo lokasvabhāvataḥ / cīravalkalacarmāṇi tāpasānāṃ tu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवाण्मुनिष्क्यानां वासः काषायमिष्यते । नानाचित्राणि वासांसि कुर्यात्पाशुपतेष्वथ

parivāṇmuniṣkyānāṃ vāsaḥ kāṣāyamiṣyate / nānācitrāṇi vāsāṃsi kuryātpāśupateṣvatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुजातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चैव यथार्हतः । अन्तःपुरप्रवेशे च विनियुक्ता हि ये नराः

kujātayaśca ye proktāsteṣāṃ caiva yathārhataḥ / antaḥpurapraveśe ca viniyuktā hi ye narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काषायकञ्चुकपटाः कार्यास्ते ऽपि यथाविधि । अवस्थानतरतश्चैव नृणां वेषो भवेदथ

kāṣāyakañcukapaṭāḥ kāryāste 'pi yathāvidhi / avasthānatarataścaiva nṛṇāṃ veṣo bhavedatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेषः सांग्रामिकश्चैव शूराणां संप्रकीर्तितः । विचित्रशस्त्रकवचो बद्धतूणो धनुर्धरः

veṣaḥ sāṃgrāmikaścaiva śūrāṇāṃ saṃprakīrtitaḥ / vicitraśastrakavaco baddhatūṇo dhanurdharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च । केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले

citro veṣastu kartavyo nṛpāṇāṃ nityameva ca / kevalastu bhavecchuddho nakṣatrotpātamaṅgale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेष भवेद्वेषो देशजातिवयो ऽनुगः । उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च

evameṣa bhavedveṣo deśajātivayo 'nugaḥ / uttamādhamamadhyānāṃ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वस्त्रविधिः कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये । नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभकृतस्तथा

evaṃ vastravidhiḥ kāryaḥ prayoge nāṭakāśraye / nānāvasthāṃ samāsādya śubhāśubhakṛtastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम् । दिव्यानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम्

tathā pratiśiraścāpi kartavyaṃ nāṭakāśrayam / divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca deśajātivayaḥśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः । त्रिविधो मुकुटो ज्ञेयो दिव्यपार्थिवसंश्रितः

pārśvāgatā mastakinastathā caiva kirīṭinaḥ / trividho mukuṭo jñeyo divyapārthivasaṃśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम् । कर्तव्या नैकविहिअत मुकुटाः पार्श्वमौलयः

devagandharvayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām / kartavyā naikavihiata mukuṭāḥ pārśvamaulayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमा ये च दिव्यानां ते च कार्याः किरीटिनः । मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठाः षिर्षमौलिनः

uttamā ye ca divyānāṃ te ca kāryāḥ kirīṭinaḥ / madhyamā maulinaścaiva kaniṣṭhāḥ ṣirṣamaulinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नराधिपानां कर्तव्या मस्तके मुकुटा बुधैः । विद्याधराणां च सिद्धानां चारणानां तथैव च

narādhipānāṃ kartavyā mastake mukuṭā budhaiḥ / vidyādharāṇāṃ ca siddhānāṃ cāraṇānāṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थिमत्केशमुकुटाः कर्तव्यास्तु प्रयोक्तृभिः । राक्षोदानवदैत्यानां पिङ्गकेशेक्षणानि हि

granthimatkeśamukuṭāḥ kartavyāstu prayoktṛbhiḥ / rākṣodānavadaityānāṃ piṅgakeśekṣaṇāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिच्छ्श्मश्रूणि च तथा मुकुटास्यानि कारयेत् । उत्तमश्चापि ये तत्र ते कार्याः पार्श्वमौलिनः

haricchśmaśrūṇi ca tathā mukuṭāsyāni kārayet / uttamaścāpi ye tatra te kāryāḥ pārśvamaulinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात्तु मुकुटाः सृष्टाः प्रयोगे दिव्य्पार्थिवे । केशानां छेदनं दृष्टं वेदवादे यथाश्रुति

kasmāttu mukuṭāḥ sṛṣṭāḥ prayoge divypārthive / keśānāṃ chedanaṃ dṛṣṭaṃ vedavāde yathāśruti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेच्छया । केशानामप्यदीर्घत्वात्स्मृतं मुकुटधारणम्

bhadrīkṛtasya vā yajñe śirasaśchādanecchayā / keśānāmapyadīrghatvātsmṛtaṃ mukuṭadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेनापतेः पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि । योजयेदर्धमुकुटं महामात्राश्च ये नराः

senāpateḥ punaścāpi yuvarājasya caiva hi / yojayedardhamukuṭaṃ mahāmātrāśca ye narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमात्यानां कञ्चुकिनां तथा श्रेष्ठिपुरोधसाम् । वेष्टनाबद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत्

amātyānāṃ kañcukināṃ tathā śreṣṭhipurodhasām / veṣṭanābaddhapaṭṭāni pratiśīrṣāṇi kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिशाचोन्मत्तभूतानां साधकानां तपस्विनाम् । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः

piśāconmattabhūtānāṃ sādhakānāṃ tapasvinām / anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाक्यश्रोत्रियनिर्ग्रन्थपरिव्राड्दीक्षितेषु च । शिरोमुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च

śākyaśrotriyanirgranthaparivrāḍdīkṣiteṣu ca / śiromuṇḍaṃ tu kartavyaṃ yajñadīkṣānviteṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा व्रतानुगं चैव शेषानां लिङ्गिनां शिरः । मुण्डं वा कुञ्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा

tathā vratānugaṃ caiva śeṣānāṃ liṅgināṃ śiraḥ / muṇḍaṃ vā kuñcitaṃ vāpi lambakeśamathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूर्तानां चैव कर्तव्यं ये च रात्र्युपजीविनः । शृङ्गारचित्ताः पुरुषास्तेषां कुञ्चितमूर्धजाः

dhūrtānāṃ caiva kartavyaṃ ye ca rātryupajīvinaḥ / śṛṅgāracittāḥ puruṣāsteṣāṃ kuñcitamūrdhajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम् । जटामकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिरः

bālānāmapi kartavyaṃ triśikhaṇḍavibhūṣitam / jaṭāmakuṭabaddhaṃ ca munīnāṃ tu bhavecchiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं मुण्डमेव वा । विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव वा

ceṭānāmapi kartavyaṃ triśikhaṃ muṇḍameva vā / vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेएषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रयम् । शिरः प्रयोक्तृभिः कार्यं नानावस्थान्तराश्रयम्

śeeṣāṇāmarthayogena deśajātisamāśrayam / śiraḥ prayoktṛbhiḥ kāryaṃ nānāvasthāntarāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूषणैर्वर्णकैर्वस्त्रैर्माल्यैश्चैव यथाविधि । एवं नानाप्रकारैस्तु बुद्ध्या वेषान्प्रकल्पयेत्

bhūṣaṇairvarṇakairvastrairmālyaiścaiva yathāvidhi / evaṃ nānāprakāraistu buddhyā veṣānprakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं तु प्रकृतिं स्थाप्य प्रयोगगुणसंभवाम् । स्त्रीणां वा पुरुषाणां वाप्यवस्थां प्राप्य तादृशीम्

pūrvaṃ tu prakṛtiṃ sthāpya prayogaguṇasaṃbhavām / strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vāpyavasthāṃ prāpya tādṛśīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः । तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्यं प्रयोक्तृभिः

sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ / teṣāṃ cānimiṣatvādi naiva kāryaṃ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह भावरसाश्चैव दृष्टिभिः संप्रतिष्ठिताः । दृष्ट्यैव स्थापितो ह्यर्थः पश्चादङ्गैर्विभाव्यते

iha bhāvarasāścaiva dṛṣṭibhiḥ saṃpratiṣṭhitāḥ / dṛṣṭyaiva sthāpito hyarthaḥ paścādaṅgairvibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञेएयाङ्गरचना नानाप्रकृतिसंभवा । सजीव इति यः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्

evaṃ jñeeyāṅgaracanā nānāprakṛtisaṃbhavā / sajīva iti yaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः प्राणिनां प्रवेशो वै सजीव इति संज्ञितः । चतुष्पदो ऽथ द्विपदस्तथा चैवापदः स्मृतः

yaḥ prāṇināṃ praveśo vai sajīva iti saṃjñitaḥ / catuṣpado 'tha dvipadastathā caivāpadaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरगानपदान् विद्याद् द्विपदान्खगमानुषान् । ग्राम्या आरण्याः पशवो विज्ञेयाः स्युश्चतुष्पदाः

uragānapadān vidyād dvipadānkhagamānuṣān / grāmyā āraṇyāḥ paśavo vijñeyāḥ syuścatuṣpadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ते तु यद्धसंफेटैरुपरोधैस्तथैव च । नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधैः

ye te tu yaddhasaṃpheṭairuparodhaistathaiva ca / nānāpraharaṇopetāḥ prayojyā nāṭake budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुधानि च कार्याणि पुरुषाणां प्रमाणतः । तान्यहं वर्तयिष्यामि यथापुस्तप्रमाणतः

āyudhāni ca kāryāṇi puruṣāṇāṃ pramāṇataḥ / tānyahaṃ vartayiṣyāmi yathāpustapramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिण्डिर्द्वादशतालः स्याद्दश कुन्तो भवेदथ । अष्टौ शतघ्नी शूलं च तोमरः शक्तिरेव वा

bhiṇḍirdvādaśatālaḥ syāddaśa kunto bhavedatha / aṣṭau śataghnī śūlaṃ ca tomaraḥ śaktireva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टौ ताला धनुर्ज्ञेयमायामो ऽस्य द्विहस्तकः । शरो गदा च वज्रा च चतुस्तालं विधीयते

aṣṭau tālā dhanurjñeyamāyāmo 'sya dvihastakaḥ / śaro gadā ca vajrā ca catustālaṃ vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुलानि त्वसिः कार्यश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः । द्वादशाङ्गुलकं चक्रं ततो ऽर्धं प्रास इष्यते

aṅgulāni tvasiḥ kāryaścatvāriṃśatpramāṇataḥ / dvādaśāṅgulakaṃ cakraṃ tato 'rdhaṃ prāsa iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासवत्पट्टसं विद्याद्दण्डश्चैव तु विंशतिः । विंशतिः कणयश्चैव ह्यङ्गुलानि प्रमाणतः

prāsavatpaṭṭasaṃ vidyāddaṇḍaścaiva tu viṃśatiḥ / viṃśatiḥ kaṇayaścaiva hyaṅgulāni pramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोडषाङ्गुलविस्तीर्णं सबलं संप्रघण्टिकम् । त्रिंशदङ्गुलिमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः

śoḍaṣāṅgulavistīrṇaṃ sabalaṃ saṃpraghaṇṭikam / triṃśadaṅgulimānena kartavyaṃ kheṭakaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जर्जरो दण्डकाष्ठं च तथैव प्रतिशीर्षकम् । छत्रं चामरं चैव ध्वजो शृङ्गार एव च

jarjaro daṇḍakāṣṭhaṃ ca tathaiva pratiśīrṣakam / chatraṃ cāmaraṃ caiva dhvajo śṛṅgāra eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्किञ्चिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां प्रयोजकम् । यच्चोपकरणं सर्वे नाट्ये तत्संप्रकीर्तितम्

yatkiñcinmānuṣe loke dravyaṃ puṃsāṃ prayojakam / yaccopakaraṇaṃ sarve nāṭye tatsaṃprakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्य विषयप्राप्तं तेनोह्यं तस्य लक्षणम् । जर्जरे दण्डकाष्ठे च संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्

yadyasya viṣayaprāptaṃ tenohyaṃ tasya lakṣaṇam / jarjare daṇḍakāṣṭhe ca saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माहेन्द्रा वै ध्वजाज् प्रोक्ता लक्षणैर्विश्वकर्मणा । एषान्यतमं कुर्याज्जर्जरं दारुकर्मतः

māhendrā vai dhvajāJ proktā lakṣaṇairviśvakarmaṇā / eṣānyatamaṃ kuryājjarjaraṃ dārukarmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा वृक्षयोनिः स्यात्प्ररोहो वापि जर्जरः । वेणुरेव भवेच्छ्रेष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्

athavā vṛkṣayoniḥ syātpraroho vāpi jarjaraḥ / veṇureva bhavecchreṣṭhastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतभूम्याआं तु यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा । संग्राह्यो वै भवेद्वेणुर्जर्जरार्थे प्रयत्नतः

śvetabhūmyāāṃ tu yo jātaḥ puṣyanakṣatrajastathā / saṃgrāhyo vai bhavedveṇurjarjarārthe prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणमङ्गुलानां तु शतमष्टोत्तरं भवेत् । पञ्चपर्वा चतुर्ग्रन्थिस्तालमात्रस्तथैव च

pramāṇamaṅgulānāṃ tu śatamaṣṭottaraṃ bhavet / pañcaparvā caturgranthistālamātrastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलग्रन्थिर्न कर्तव्यो न शाखी न च कीटवान् । न कृमिक्षतपर्वा च न हीनश्चान्यवेणुभिः

sthūlagranthirna kartavyo na śākhī na ca kīṭavān / na kṛmikṣataparvā ca na hīnaścānyaveṇubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुसर्पिस्सर्षपाक्तं माल्यधूपपुरस्कृतम् । उपास्य विधिवद्वेणुं गृह्णियाज्जर्जरं प्रति

madhusarpissarṣapāktaṃ mālyadhūpapuraskṛtam / upāsya vidhivadveṇuṃ gṛhṇiyājjarjaraṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो विधिर्यः क्रमश्चैव माहेब्द्रे तु ध्वजे स्मृतः । स जर्जरस्य कर्तव्यः पुष्यवेणुसमाश्रयः

yo vidhiryaḥ kramaścaiva māhebdre tu dhvaje smṛtaḥ / sa jarjarasya kartavyaḥ puṣyaveṇusamāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेद्यो दीर्घपर्वा तु तनुपत्रस्तथैव च । पर्वाग्रतण्डुलश्चैव पुष्यवेणुः स कीर्तितः

bhavedyo dīrghaparvā tu tanupatrastathaiva ca / parvāgrataṇḍulaścaiva puṣyaveṇuḥ sa kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिरेष मया प्रोक्तो जर्जरस्य प्रमाणतज्ः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डकाष्ठस्य लक्षणम्

vidhireṣa mayā prokto jarjarasya pramāṇataJḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍakāṣṭhasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपित्थबिल्ववंशेभ्यो दण्डकाष्ठं भवेदथ । वक्रं चैव हि कर्तव्यं त्रिभागे लक्षणान्वितम्

kapitthabilvavaṃśebhyo daṇḍakāṣṭhaṃ bhavedatha / vakraṃ caiva hi kartavyaṃ tribhāge lakṣaṇānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीटैर्नोपहतं यच्च व्याधिना न च पीडितम् । मन्दशाखं भवेद्यच्च दण्डकाष्ठं तु तद्भवेत्

kīṭairnopahataṃ yacca vyādhinā na ca pīḍitam / mandaśākhaṃ bhavedyacca daṇḍakāṣṭhaṃ tu tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्त्वेभिर्लक्षणैर्हीनं दण्डकाष्ठं सजर्जरम् । कारयेत्स त्वपचयं महान्तं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

yastvebhirlakṣaṇairhīnaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ sajarjaram / kārayetsa tvapacayaṃ mahāntaṃ prāpnuyāddhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शीर्षविभागार्थं घटी कार्या प्रयत्नतः । स्वप्रमाणविनिर्दिष्टा द्वात्रिंशत्यङ्गुलानि वै

atha śīrṣavibhāgārthaṃ ghaṭī kāryā prayatnataḥ / svapramāṇavinirdiṣṭā dvātriṃśatyaṅgulāni vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिल्वमध्येन कर्तव्या घटी सिरसमाश्रया । स्विन्नेन बिल्वकल्केन द्रवेण च समन्विता

bilvamadhyena kartavyā ghaṭī sirasamāśrayā / svinnena bilvakalkena draveṇa ca samanvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्मना वा तुषैर्वापि कारयेत्प्रतिशीर्षकम् । संछाद्य तु ततो वस्त्रैर्बिल्वदुग्धैर्घटाश्रयैः

bhasmanā vā tuṣairvāpi kārayetpratiśīrṣakam / saṃchādya tu tato vastrairbilvadugdhairghaṭāśrayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिल्वकल्केन चीरं तु दिग्ध्वा संयोजयेद्घटीम् । न स्थूलां नानतां तन्वीं दीर्घां नैव च कारयेत्।

bilvakalkena cīraṃ tu digdhvā saṃyojayedghaṭīm / na sthūlāṃ nānatāṃ tanvīṃ dīrghāṃ naiva ca kārayet.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यामातपशुष्कायां सुशुष्कायामथापि वा । छेद्यं बुधाः प्रकुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा

tasyāmātapaśuṣkāyāṃ suśuṣkāyāmathāpi vā / chedyaṃ budhāḥ prakurvanti vidhidṛṣṭena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुतीक्ष्णेन तु शस्त्रेण अर्धार्धं प्रविभज्य च । स्वप्रमाणविनिर्दिष्टं ललाटकृतकोणकम्

sutīkṣṇena tu śastreṇa ardhārdhaṃ pravibhajya ca / svapramāṇavinirdiṣṭaṃ lalāṭakṛtakoṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धाङ्गुलं ललाटं तु कार्यं छेद्यं षडङ्गुलम् । अर्धार्धमङ्गुलं छेद्यं कटयोर्द्व्यङ्गुलं भवेत्

ardhāṅgulaṃ lalāṭaṃ tu kāryaṃ chedyaṃ ṣaḍaṅgulam / ardhārdhamaṅgulaṃ chedyaṃ kaṭayordvyaṅgulaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटान्ते कर्णनालस्य छेद्यं द्व्यधिकमङ्गुलम् । त्र्यङ्गुलं कर्णविवरं तथा स्याच्छेद्यमेव हि

kaṭānte karṇanālasya chedyaṃ dvyadhikamaṅgulam / tryaṅgulaṃ karṇavivaraṃ tathā syācchedyameva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्चैवावटुः कार्या सुसमा द्वादशाङ्गुला । घट्यां ह्येतत्सदा च्छेद्ये विधानं विहितं मया तस्योपरिगता कार्या मुकुटा बहुशिल्पजाः । नानारत्नप्रतिच्छन्ना बहुरूपोपशोभिताः

tataścaivāvaṭuḥ kāryā susamā dvādaśāṅgulā / ghaṭyāṃ hyetatsadā cchedye vidhānaṃ vihitaṃ mayā tasyoparigatā kāryā mukuṭā bahuśilpajāḥ / nānāratnapraticchannā bahurūpopaśobhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथोपकरणानीह नाट्ययोगकृतानि वै । बहुप्रकारयुक्तानि कुर्वीत प्रकृतिं प्रति

tathopakaraṇānīha nāṭyayogakṛtāni vai / bahuprakārayuktāni kurvīta prakṛtiṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्किञ्चिदस्मिन् लोके तु चराचरसमन्विते । विहितं कर्म शिल्पं वा तत्तूपकरणं स्मृतम्

yatkiñcidasmin loke tu carācarasamanvite / vihitaṃ karma śilpaṃ vā tattūpakaraṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्य विषयं प्राप्तं तत्तदेवाभिगच्छति । नास्तन्तः पुरुषाणां हि नाट्योपकरणाश्रये

yadyasya viṣayaṃ prāptaṃ tattadevābhigacchati / nāstantaḥ puruṣāṇāṃ hi nāṭyopakaraṇāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्येनोत्पादितं कर्म शिल्पयोगक्रियापि वा । तस्य तेन कृता सृष्टिः प्रमाणं लक्षणं तथा

yadyenotpāditaṃ karma śilpayogakriyāpi vā / tasya tena kṛtā sṛṣṭiḥ pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या काष्ठयन्त्रभूयिष्ठा कृता सृष्टिर्महात्मना । न सास्माकं नाट्ययोगे कस्मात्खेदावहा हि सा

yā kāṣṭhayantrabhūyiṣṭhā kṛtā sṛṣṭirmahātmanā / na sāsmākaṃ nāṭyayoge kasmātkhedāvahā hi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्द्रव्यं जीवलोके तु नानालक्षणलक्षितम् । तस्यानुकृतिसंस्थानं नाट्योओपकरणं भवेत्

yaddravyaṃ jīvaloke tu nānālakṣaṇalakṣitam / tasyānukṛtisaṃsthānaṃ nāṭyoopakaraṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासादगृहयानानि नानाप्रहरणानि च । न शक्यं तानि वै कर्तुं यथोक्तानीह लक्षणैः

prāsādagṛhayānāni nānāpraharaṇāni ca / na śakyaṃ tāni vai kartuṃ yathoktānīha lakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकधर्मी भवेत्त्वन्या नाट्यधर्मी तथापरा । स्वभावो लोकधर्मी तु विभावो नाट्यमेव हि

lokadharmī bhavettvanyā nāṭyadharmī tathāparā / svabhāvo lokadharmī tu vibhāvo nāṭyameva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयसं न तु कर्तव्यं न च सारमयं तथा । नाट्योपकरणं तज्ज्ञैर्गुरुखेदकर भवेत्

āyasaṃ na tu kartavyaṃ na ca sāramayaṃ tathā / nāṭyopakaraṇaṃ tajjñairgurukhedakara bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठचर्मसु वस्त्र्षु जतुवेणुदलेषु च । नाट्योपकरणानीह लघुकर्माणि कारयेत्

kāṣṭhacarmasu vastrṣu jatuveṇudaleṣu ca / nāṭyopakaraṇānīha laghukarmāṇi kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चर्मवर्मध्वजाः शैलाः प्रासादा देवतागृहाः । हयवारणयानानि विमानानि गृहाणि च

carmavarmadhvajāḥ śailāḥ prāsādā devatāgṛhāḥ / hayavāraṇayānāni vimānāni gṛhāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं वेणुदलैः कृत्वा कृतीर्भावसमाश्रयाः । ततः सुरङ्गैरच्छाद्य वस्त्रैः सारूप्यमानयेत्

pūrvaṃ veṇudalaiḥ kṛtvā kṛtīrbhāvasamāśrayāḥ / tataḥ suraṅgairacchādya vastraiḥ sārūpyamānayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा यदि वस्त्राणामसान्निध्यं भवेदिह । तालीयैर्वा किलिञ्जैर्वा श्लक्ष्णैर्वस्त्रक्रिया भवेत्

athavā yadi vastrāṇāmasānnidhyaṃ bhavediha / tālīyairvā kiliñjairvā ślakṣṇairvastrakriyā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्रहरणानि स्युस्तृणवेणुदलादिभिः । जन्तुभाण्डक्रियाभिश्च नानारूपाणि नाटके

tathā praharaṇāni syustṛṇaveṇudalādibhiḥ / jantubhāṇḍakriyābhiśca nānārūpāṇi nāṭake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपादं प्रतिशिरः प्रतिहस्तं प्रतित्वचम् । तृणैः किलिञ्जैर्भाण्डैर्वा सारूप्याणि तु कारयेत्

pratipādaṃ pratiśiraḥ pratihastaṃ pratitvacam / tṛṇaiḥ kiliñjairbhāṇḍairvā sārūpyāṇi tu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्य सदृशं रूपं सारूप्यगुणसंभवम् । मृण्मयं तत्तु कृत्स्नं तु नानारूपं तु कारयेत्

yadyasya sadṛśaṃ rūpaṃ sārūpyaguṇasaṃbhavam / mṛṇmayaṃ tattu kṛtsnaṃ tu nānārūpaṃ tu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षयाभ्रदलेन च । नागास्ते विविधाः कार्या ह्यतसीशणबिल्वजैः

bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayābhradalena ca / nāgāste vividhāḥ kāryā hyatasīśaṇabilvajaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाकुसुमजातीश्च फलानि विविधानि च । भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षया वापि कारयेत्

nānākusumajātīśca phalāni vividhāni ca / bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayā vāpi kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैस्ताम्रपत्रैस्तथैव च । सम्यक्च नीलीरागेणाप्यभ्रपत्रेण चैव हि

bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭaistāmrapatraistathaiva ca / samyakca nīlīrāgeṇāpyabhrapatreṇa caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रञ्जितेनाभ्रपत्रेण मणीश्चैव प्रकारयेत् । उपाश्रयमथाप्येषं शुल्बवङ्गेन कारयेत्

rañjitenābhrapatreṇa maṇīścaiva prakārayet / upāśrayamathāpyeṣaṃ śulbavaṅgena kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधा मुकुटा दिवा पूर्वं ये गदिता मया । ते ऽभ्रपत्रोज्वलाः कार्या मणीव्यालोपशोभिताः

vividhā mukuṭā divā pūrvaṃ ye gaditā mayā / te 'bhrapatrojvalāḥ kāryā maṇīvyālopaśobhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शास्त्रप्रभवं कर्म तेषां हि समुदाहृतम् । आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यमूहापोहप्रयोजितम्

na śāstraprabhavaṃ karma teṣāṃ hi samudāhṛtam / ācāryabuddhyā kartavyamūhāpohaprayojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष मर्त्यक्रियायोगो भविष्यत्कल्पितो मया । कस्मादल्पबलत्वं हि मनुष्येषु भविष्यति

eṣa martyakriyāyogo bhaviṣyatkalpito mayā / kasmādalpabalatvaṃ hi manuṣyeṣu bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्त्यानामपि नो शक्या विभावाः सर्वकाञ्चनाः । नेष्टाः सुवर्णरत्नैस्तु मुकुटा भूषणानि वा

martyānāmapi no śakyā vibhāvāḥ sarvakāñcanāḥ / neṣṭāḥ suvarṇaratnaistu mukuṭā bhūṣaṇāni vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धे नियुद्धे नृत्ते वा वृष्टिव्यापारकर्मणि । गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते

yuddhe niyuddhe nṛtte vā vṛṣṭivyāpārakarmaṇi / gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदमूर्छाक्लमार्तस्य प्रयोगस्तु विनश्यति । प्राणात्ययः कदाचिच्च भवेद्व्यायतचेष्टया

svedamūrchāklamārtasya prayogastu vinaśyati / prāṇātyayaḥ kadācicca bhavedvyāyataceṣṭayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्ताम्रमयैः पत्रैरभ्रकै रञ्जितैरपि । भेण्डैरपि मधूच्छिष्टैः कार्याण्याभरणानि तु

tasmāttāmramayaiḥ patrairabhrakai rañjitairapi / bheṇḍairapi madhūcchiṣṭaiḥ kāryāṇyābharaṇāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं लोकोपचारेण स्वबुद्धिविभवेन च । नाट्योपकरणानीह बुधः सम्यक् प्रयोजयेत्

evaṃ lokopacāreṇa svabuddhivibhavena ca / nāṭyopakaraṇānīha budhaḥ samyak prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भेद्यं नैव च च्छेद्यं न प्रहर्तव्यमेव च । रङ्गे प्रहरणैः कार्यं संज्ञामात्रं तु कारयेत्

na bhedyaṃ naiva ca cchedyaṃ na prahartavyameva ca / raṅge praharaṇaiḥ kāryaṃ saṃjñāmātraṃ tu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा योगशिक्षाभिर्विद्यामायाकृतेन वा । शस्त्रमोक्षः प्रकर्तव्यो रङ्गमध्ये प्रयोक्तृभिः

athavā yogaśikṣābhirvidyāmāyākṛtena vā / śastramokṣaḥ prakartavyo raṅgamadhye prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं नानाप्रकारैस्तु आयुधाभरणानि च । नोक्तानि यानि च मया लोकाद् ग्राह्याणि तान्यपि

evaṃ nānāprakāraistu āyudhābharaṇāni ca / noktāni yāni ca mayā lokād grāhyāṇi tānyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहार्याभिनयो ह्येष मया प्रोक्तः समासतः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं प्रति

āhāryābhinayo hyeṣa mayā proktaḥ samāsataḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sāmānyābhinayaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.