Bharata: Natyasastra 24

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे त्रयोविंशः चतुर्विंशो ऽध्यायः समासतस्तु प्रकृतिस्त्रिविधा परिकीर्तिता । पुरुषाणामथ स्त्रीणामुत्तमाधममध्यमा

iti bhāratīye nāṭyaśāstre trayoviṃśaḥ caturviṃśo 'dhyāyaḥ samāsatastu prakṛtistrividhā parikīrtitā / puruṣāṇāmatha strīṇāmuttamādhamamadhyamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जितेन्द्रिय ज्ञानवती नानाशिल्पविचक्षणा । दक्षिणाधमहालक्ष्या भीतानां परिसान्त्वनी

jitendriya jñānavatī nānāśilpavicakṣaṇā / dakṣiṇādhamahālakṣyā bhītānāṃ parisāntvanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाशास्त्रार्थसंपन्ना गाम्भीर्यौदार्यशालिनी । स्थैर्यत्यागगुणोपेता ज्ञेया प्रकृतिरुत्तमा

nānāśāstrārthasaṃpannā gāmbhīryaudāryaśālinī / sthairyatyāgaguṇopetā jñeyā prakṛtiruttamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकोपचारचतुरा शिल्पशास्त्रविशारदा । विज्ञानमाधुर्ययुता मध्यमा प्रकृतिः स्मृता

lokopacāracaturā śilpaśāstraviśāradā / vijñānamādhuryayutā madhyamā prakṛtiḥ smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षवाचो ऽथ दुःशीलाः कुसत्त्वाः स्थूलबुद्धयः । क्रोधनाघातकाश्चैव मित्रघ्नाश्छिद्रमानिनः

rūkṣavāco 'tha duḥśīlāḥ kusattvāḥ sthūlabuddhayaḥ / krodhanāghātakāścaiva mitraghnāśchidramāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिशुनास्तूद्धतैर्वाक्यैरकृतज्ञास्तथालसाः । मान्यामान्या विशेषज्ञा स्त्रीलोलाः कलहप्रियाः

piśunāstūddhatairvākyairakṛtajñāstathālasāḥ / mānyāmānyā viśeṣajñā strīlolāḥ kalahapriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचकाः पापकर्माणः परद्रव्यापहारिणः । एभिर्दोषैस्तुसंपन्ना भवन्तीहाधमा नराः

sūcakāḥ pāpakarmāṇaḥ paradravyāpahāriṇaḥ / ebhirdoṣaistusaṃpannā bhavantīhādhamā narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तु शीलतो नॄणां प्रकृतिस्त्रिविधा स्मृता । स्त्रीणां पुनश्च प्रकृतिं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

evaṃ tu śīlato nṝṇāṃ prakṛtistrividhā smṛtā / strīṇāṃ punaśca prakṛtiṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुभाबा चाचपला स्मितभाषिण्यनिष्ठुरा । गुरूणां वचने दक्षा सलज्जा विनयान्विता

mṛdubhābā cācapalā smitabhāṣiṇyaniṣṭhurā / gurūṇāṃ vacane dakṣā salajjā vinayānvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाभिजनमाधुर्यैर्गुणैः स्वाभाविकेर्युता । गाम्भीर्यधैर्यसम्पन्ना विज्ञेया प्रमदोत्तमा

rūpābhijanamādhuryairguṇaiḥ svābhāvikeryutā / gāmbhīryadhairyasampannā vijñeyā pramadottamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्युत्कृष्टैरनिखिलैरेभिरेवान्विता गुणैः । अल्पदोषानुविद्धा च मध्यमा प्रकृतिः स्मृता

nātyutkṛṣṭairanikhilairebhirevānvitā guṇaiḥ / alpadoṣānuviddhā ca madhyamā prakṛtiḥ smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधमा प्रकृतिर्या तु पुरुषाणां प्रकीर्तिता । विज्ञेया सैव नारीणामधमानां समासतः

adhamā prakṛtiryā tu puruṣāṇāṃ prakīrtitā / vijñeyā saiva nārīṇāmadhamānāṃ samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नपुंसकस्तु विज्ञेयः संकीर्णो ऽधम एव च । प्रेष्यादिरपि विज्ञेया संकीर्णा प्रकृतिद्विजाः

napuṃsakastu vijñeyaḥ saṃkīrṇo 'dhama eva ca / preṣyādirapi vijñeyā saṃkīrṇā prakṛtidvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकारश्च विटश्चैव ये चान्येप्येवमादयः । संकीर्णास्ते ऽपि विज्ञेया ह्यधमा नाटके बुधैः

śakāraśca viṭaścaiva ye cānyepyevamādayaḥ / saṃkīrṇāste 'pi vijñeyā hyadhamā nāṭake budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता ज्ञेयाः प्रकृतयः पुरुषस्त्रीनपुंसकैः । आसां तु संप्रवक्ष्यामि विधानं शीलसंश्रयम्

etā jñeyāḥ prakṛtayaḥ puruṣastrīnapuṃsakaiḥ / āsāṃ tu saṃpravakṣyāmi vidhānaṃ śīlasaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चत्वार एव स्युर्नायकाः परिकीर्तिताः । मध्यमोत्तमप्रकृतौ नानालक्षणलक्षिताः

atra catvāra eva syurnāyakāḥ parikīrtitāḥ / madhyamottamaprakṛtau nānālakṣaṇalakṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीरोद्धता धीरललिता धीरोदात्तास्तथैव च । धीरप्रशान्तकाश्चैव नायकाः परिकीर्तिताः

dhīroddhatā dhīralalitā dhīrodāttāstathaiva ca / dhīrapraśāntakāścaiva nāyakāḥ parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः स्युर्धीरललिता नृपाः । सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ

devā dhīroddhatā jñeyāḥ syurdhīralalitā nṛpāḥ / senāpatiramātyaśca dhīrodāttau prakīrtitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीरप्रशान्ता विज्ञेया ब्राह्मणा वाणिजस्तथा । एतेषां तु पुनर्ज्ञेयाश्चत्वारस्तु विदूषकः

dhīrapraśāntā vijñeyā brāhmaṇā vāṇijastathā / eteṣāṃ tu punarjñeyāścatvārastu vidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिंगी द्विजो राजजीवी शिष्यश्चेति यथाक्रमम् । देवक्षितिभृतामात्यब्राह्मणानां प्रयोजयेत्

liṃgī dvijo rājajīvī śiṣyaśceti yathākramam / devakṣitibhṛtāmātyabrāhmaṇānāṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रलंभसुहृदोमी संकथालापपेशलाः । व्यसनी प्राप्य दुःखं वा युज्यते ऽभ्युदयेन यः

vipralaṃbhasuhṛdomī saṃkathālāpapeśalāḥ / vyasanī prāpya duḥkhaṃ vā yujyate 'bhyudayena yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा पुरुषमाहुस्तं प्रधानं नायकं बुधाः । यत्रानेकस्य भवतो व्यसनाभ्युदयौ पुनः

tathā puruṣamāhustaṃ pradhānaṃ nāyakaṃ budhāḥ / yatrānekasya bhavato vyasanābhyudayau punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपुष्टौ यत्र तौ स्यातां न भवेत्तत्र नायकः । दिव्या च नृपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा

sapuṣṭau yatra tau syātāṃ na bhavettatra nāyakaḥ / divyā ca nṛpapatnī ca kulastrī gaṇikā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतास्तु नायिका ज्ञेय नानाप्रकृतिलक्षणाः । धीरा च ललिता च स्यादुदात्ता निभृता तथा

etāstu nāyikā jñeya nānāprakṛtilakṣaṇāḥ / dhīrā ca lalitā ca syādudāttā nibhṛtā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्या राजाङ्गनाश्चैव गुणैर्युक्ता भवन्ति हि । उदात्ता निभृता चैव भवेत्तु कुलजाङ्गना

divyā rājāṅganāścaiva guṇairyuktā bhavanti hi / udāttā nibhṛtā caiva bhavettu kulajāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललिते चाभ्युदात्ते च गणिकाशिल्पकारिके । प्रकृतीनां तु सर्वासामुपचाराद् द्विधा स्मृताः

lalite cābhyudātte ca gaṇikāśilpakārike / prakṛtīnāṃ tu sarvāsāmupacārād dvidhā smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यश्चाभ्यन्तरश्चैव तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम् । तत्र राजोपचारो यो भवेदाभ्यन्तरो हि सः

bāhyaścābhyantaraścaiva tayorvakṣyāmi lakṣaṇam / tatra rājopacāro yo bhavedābhyantaro hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वाक्योपचारस्तु यस्य बाह्यः स उच्यते । अथ राजोपचारे च राज्ञामन्तःपुराश्रितम्

tato vākyopacārastu yasya bāhyaḥ sa ucyate / atha rājopacāre ca rājñāmantaḥpurāśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीविभागं प्रवक्ष्यामि विभक्तमुपचारतः । राजोपचारं वक्ष्यामि ह्यन्तःपुरसमाश्रयम्

strīvibhāgaṃ pravakṣyāmi vibhaktamupacārataḥ / rājopacāraṃ vakṣyāmi hyantaḥpurasamāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महादेवी तथा देव्यः स्वामिन्यः स्थापिता अपि । भोगिन्यः शिल्पकारिण्यो नाटकीयाः सनर्तकाः

mahādevī tathā devyaḥ svāminyaḥ sthāpitā api / bhoginyaḥ śilpakāriṇyo nāṭakīyāḥ sanartakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुचारिकाश्च विज्ञेयास्तथा च परिचारिकाः । तथा संचारिकाश्चैव तथा प्रेषणकारिकाः

anucārikāśca vijñeyāstathā ca paricārikāḥ / tathā saṃcārikāścaiva tathā preṣaṇakārikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत्तर्यः प्रतीहार्यः कुमार्यः स्थविरा अपि । आयुक्तिकाश्च नृपतेरयमन्तःपुरो जनः

mahattaryaḥ pratīhāryaḥ kumāryaḥ sthavirā api / āyuktikāśca nṛpaterayamantaḥpuro janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मूर्धाभिषिक्ता या कुलशीलसमन्विता । गुणैर्युक्ता वयस्स्था च मध्यस्था क्रोधना तथा

atra mūrdhābhiṣiktā yā kulaśīlasamanvitā / guṇairyuktā vayassthā ca madhyasthā krodhanā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तेर्ष्या नृपशीलज्ञा सुखदुःखसहा समा । शान्तिस्वस्त्ययनैर्भर्तुस्सततं मङ्गलैषिणी

mukterṣyā nṛpaśīlajñā sukhaduḥkhasahā samā / śāntisvastyayanairbhartussatataṃ maṅgalaiṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्ता पतिव्रता धीरा अन्तःपुरहिते रता । एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता महदेवीत्युदाहृता

śāntā pativratā dhīrā antaḥpurahite ratā / ebhirguṇaistu saṃyuktā mahadevītyudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिरेव गुणैर्युक्तास्तत्संस्कारविवर्जिताः । गर्विताश्चातिसौभाग्याः पतिसंभोगतत्पराः

ebhireva guṇairyuktāstatsaṃskāravivarjitāḥ / garvitāścātisaubhāgyāḥ patisaṃbhogatatparāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचिनित्योज्वलाकाराः पतिपक्षाभ्यसूयकाः । वयोरूपगुणाढ्या यास्ता देव्य इति भाषिताः

śucinityojvalākārāḥ patipakṣābhyasūyakāḥ / vayorūpaguṇāḍhyā yāstā devya iti bhāṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेनापतेरमात्यानां भृत्यानामथवा पुनः । भवेयुस्तनया यास्तु प्रतिसम्मानवर्जिताः

senāpateramātyānāṃ bhṛtyānāmathavā punaḥ / bhaveyustanayā yāstu pratisammānavarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलरूपगुणैर्यास्तु संपन्ना नृपतेर्हिताः । स्वगुणैर्लब्धसम्माना स्वामिन्य इति ताः स्मृताः

śīlarūpaguṇairyāstu saṃpannā nṛpaterhitāḥ / svaguṇairlabdhasammānā svāminya iti tāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपयौवनशालिन्यः कर्कशा विभ्रमान्विताः । रतिसंभोगकुशलाः प्रतिपक्षाभ्यसूयकाः

rūpayauvanaśālinyaḥ karkaśā vibhramānvitāḥ / ratisaṃbhogakuśalāḥ pratipakṣābhyasūyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षा भर्तुश्च चित्तज्ञा गन्धमाल्योज्वलास्सदा । नृपतेश्छन्दवर्तिन्यो न हीर्ष्यामानगर्विताः

dakṣā bhartuśca cittajñā gandhamālyojvalāssadā / nṛpateśchandavartinyo na hīrṣyāmānagarvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्थिताश्च प्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या न निष्ठुराः । मान्यामान्यविशेषज्ञाः स्थापिता इति ताः स्मृताः

utthitāśca pramattāśca tyaktālasyā na niṣṭhurāḥ / mānyāmānyaviśeṣajñāḥ sthāpitā iti tāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलशीललब्धपूजामृदवो नातिचोद्भटाः । मध्यस्था निभृताः क्षान्ता भोगिन्य इति ताः स्मृताः

kulaśīlalabdhapūjāmṛdavo nāticodbhaṭāḥ / madhyasthā nibhṛtāḥ kṣāntā bhoginya iti tāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाकलाविशेषज्ञा नानाशिल्पविचक्षणाः । गन्धपुष्पविभागज्ञा लेख्यालेख्यविकल्पिकाः

nānākalāviśeṣajñā nānāśilpavicakṣaṇāḥ / gandhapuṣpavibhāgajñā lekhyālekhyavikalpikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयनासनभागज्ञाश्चतुरा मधुरास्तथा । दक्षाः सौम्याः स्फुटाः श्लिष्ठा निभृताः शिल्पकारिकाः

śayanāsanabhāgajñāścaturā madhurāstathā / dakṣāḥ saumyāḥ sphuṭāḥ śliṣṭhā nibhṛtāḥ śilpakārikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहमोक्षलयज्ञा या रसभावविकल्पिकाः । चतुरानाट्यकुशलाश्चोहापोहविचक्षणाः

grahamokṣalayajñā yā rasabhāvavikalpikāḥ / caturānāṭyakuśalāścohāpohavicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपयौवनसंपन्ना नाटकीयास्तु ताः स्मृताः । हेलाभावविशेषाढ्या सत्वेनाभिनयेन च

rūpayauvanasaṃpannā nāṭakīyāstu tāḥ smṛtāḥ / helābhāvaviśeṣāḍhyā satvenābhinayena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्येन च संपन्ना ह्यातोद्यकुशला तथा । अङ्गप्रत्यङ्गसंपन्ना चतुष्षष्ठिकलान्विता

mādhuryena ca saṃpannā hyātodyakuśalā tathā / aṅgapratyaṅgasaṃpannā catuṣṣaṣṭhikalānvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुराः प्रश्नयोपेताः स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः । सदा प्रगल्भा च तथा त्यक्तालस्या जितश्रमा

caturāḥ praśnayopetāḥ strīdoṣaiśca vivarjitāḥ / sadā pragalbhā ca tathā tyaktālasyā jitaśramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाशिल्पप्रयोगज्ञा नृत्तगीतविचक्षणा । अथ रूपगुणौदार्यधैर्यसौभाग्यशीलसंपन्ना

nānāśilpaprayogajñā nṛttagītavicakṣaṇā / atha rūpaguṇaudāryadhairyasaubhāgyaśīlasaṃpannā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेशलमधुरस्निग्धानुनादिकलचित्रकण्ठा च । समागतासु नारीषु रूपयौवनकन्तिभिः

peśalamadhurasnigdhānunādikalacitrakaṇṭhā ca / samāgatāsu nārīṣu rūpayauvanakantibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दृश्यते गुणैर्स्तुल्या यस्याः सा नर्तकी स्मृता । सर्वावस्थोपचारेषु या न मुञ्चति पर्थिवम्।

na dṛśyate guṇairstulyā yasyāḥ sā nartakī smṛtā / sarvāvasthopacāreṣu yā na muñcati parthivam.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञेया दक्षिणा दक्षा नाट्यज्ञैरनुचारिका । शय्यापाली छत्रधारी तथा व्यजनधारिणी

vijñeyā dakṣiṇā dakṣā nāṭyajñairanucārikā / śayyāpālī chatradhārī tathā vyajanadhāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवाहिका गन्धयोक्त्री तथा चैव प्रसाधिका । तथाभरणयोक्त्री च माल्यसंयोजिका तथा

saṃvāhikā gandhayoktrī tathā caiva prasādhikā / tathābharaṇayoktrī ca mālyasaṃyojikā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विधा भवेयुर्याः ता ज्ञेयाः परिचारिकाः । नानाकक्ष्या विचारिण्यः तथोअपवनसंचराः

evaṃ vidhā bhaveyuryāḥ tā jñeyāḥ paricārikāḥ / nānākakṣyā vicāriṇyaḥ tathoapavanasaṃcarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवतायतनक्रीडा प्रासादपरिचारिकाः । यामकिन्यस्तथा चैव याश्चैवं लक्षणाः स्त्रियः

devatāyatanakrīḍā prāsādaparicārikāḥ / yāmakinyastathā caiva yāścaivaṃ lakṣaṇāḥ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचारिकास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैः समुदाहृताः । प्रेषणे ऽकामसंयुक्ते गुह्यागुह्यसमुत्थिते

saṃcārikāstu vijñeyā nāṭyajñaiḥ samudāhṛtāḥ / preṣaṇe 'kāmasaṃyukte guhyāguhyasamutthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपैर्यास्तु नियुज्यन्ते ताः ज्ञेयाः परिचारिकाः । सर्वान्तःपुररक्षासु स्तुतिस्वस्त्ययनेन च

nṛpairyāstu niyujyante tāḥ jñeyāḥ paricārikāḥ / sarvāntaḥpurarakṣāsu stutisvastyayanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या वृद्धिमभिनन्दन्ति ता विज्ञेया महत्तराः । सन्धिविग्रहसंबद्धनानाचारसमुत्थितम्

yā vṛddhimabhinandanti tā vijñeyā mahattarāḥ / sandhivigrahasaṃbaddhanānācārasamutthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेदयन्ति याः कार्यं प्रतिहार्यस्तु ताः स्मृताः । अप्राप्तरससंभोगा न संभ्रान्ता न चोद्भटाः

nivedayanti yāḥ kāryaṃ pratihāryastu tāḥ smṛtāḥ / aprāptarasasaṃbhogā na saṃbhrāntā na codbhaṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निभृताश्च सलज्जाश्च कुमार्यो बालिकाः स्मृताः । पुर्वराजनयज्ञा याः पुर्वराजाभिपूजिताः

nibhṛtāśca salajjāśca kumāryo bālikāḥ smṛtāḥ / purvarājanayajñā yāḥ purvarājābhipūjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्वराजानुचरितास्ता वृद्धा इति सुज्ञिताः । भाण्डागारेष्वधिकृताश्चायुधाधिकृतास्तथा

purvarājānucaritāstā vṛddhā iti sujñitāḥ / bhāṇḍāgāreṣvadhikṛtāścāyudhādhikṛtāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलमूलौषधीनां च तथा चैवान्ववेक्षकी । गन्धाभरणवस्त्राणां माल्यानां चैव चिन्तिका

phalamūlauṣadhīnāṃ ca tathā caivānvavekṣakī / gandhābharaṇavastrāṇāṃ mālyānāṃ caiva cintikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्वाश्रये तथा युक्ता ज्ञेया ह्यायुक्तिकास्तु ताः । इत्यन्तःपुरचारिण्यः स्त्रियः प्रोक्ता समासतः

bahvāśraye tathā yuktā jñeyā hyāyuktikāstu tāḥ / ityantaḥpuracāriṇyaḥ striyaḥ proktā samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषणविशेषेण तासां वक्ष्यामि वै द्विजाः । अनुरक्ताश्च भक्ताश्च नानापार्श्वसमुत्थिताः

viśeṣaṇaviśeṣeṇa tāsāṃ vakṣyāmi vai dvijāḥ / anuraktāśca bhaktāśca nānāpārśvasamutthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या नियुक्ता नियोगेषु कार्येषु विविधेषु च । न चोद्भटा असंभ्रान्ता न लुब्धा नापि निष्ठुराः

yā niyuktā niyogeṣu kāryeṣu vividheṣu ca / na codbhaṭā asaṃbhrāntā na lubdhā nāpi niṣṭhurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दान्ताः क्षान्ताः प्रसन्नाश्च जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । अकामा लोभडीनाश्च स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः

dāntāḥ kṣāntāḥ prasannāśca jitakrodhā jitendriyāḥ / akāmā lobhaḍīnāśca strīdoṣaiśca vivarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा त्वन्तःपुरसंचारे योज्या पार्थिववेश्मनि । कारुकाः कञ्चुकीयाश्च तथा वर्षवराः पुनः

sā tvantaḥpurasaṃcāre yojyā pārthivaveśmani / kārukāḥ kañcukīyāśca tathā varṣavarāḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औपस्थायिकनिर्मुण्डा स्त्रीणा प्रेषणकर्मणि । रक्षणं च कुमारीणां बालिकानां प्रयोजयेत्

aupasthāyikanirmuṇḍā strīṇā preṣaṇakarmaṇi / rakṣaṇaṃ ca kumārīṇāṃ bālikānāṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःपुराधिकारेषु राजचर्यानुवर्त्तिनाम् । सर्ववृत्तान्तसंवाहाः पत्यागारे नियोजयेत्

antaḥpurādhikāreṣu rājacaryānuvarttinām / sarvavṛttāntasaṃvāhāḥ patyāgāre niyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनीताः स्वल्पसत्त्वा ये क्लीबा वै स्त्रीस्वभाविकाः । जात्या न दोषिणश्चैव ते वै वर्षवराः स्मृताः

vinītāḥ svalpasattvā ye klībā vai strīsvabhāvikāḥ / jātyā na doṣiṇaścaiva te vai varṣavarāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माणाः कुशला वृद्धाः कामदोषविवर्जिताः । प्रयोजनेषु देवीनां प्रयोक्तव्या नृपैः सदा

brahmāṇāḥ kuśalā vṛddhāḥ kāmadoṣavivarjitāḥ / prayojaneṣu devīnāṃ prayoktavyā nṛpaiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदष्टादशविधं प्रोक्तमन्तःपुरं मया । अतः परं प्रवक्ष्यामि बाह्यं पुरुषसंभवम्

etadaṣṭādaśavidhaṃ proktamantaḥpuraṃ mayā / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bāhyaṃ puruṣasaṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा सेनापतिश्चैव पुरोधा मन्त्रिणस्तथा । सचिवाः प्राड्विवाकाश्च कुमाराधिकृतास्तथा

rājā senāpatiścaiva purodhā mantriṇastathā / sacivāḥ prāḍvivākāśca kumārādhikṛtāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एके चान्ये च बहवो मान्या ज्ञेया नृपस्य तु । वेशेषमेषां वक्ष्यामि लक्षणेन निबोधत

eke cānye ca bahavo mānyā jñeyā nṛpasya tu / veśeṣameṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇena nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलवान् बुद्धिसंपन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः । दक्षः प्रगल्भो धृतिमान् विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः

balavān buddhisaṃpannaḥ satyavādī jitendriyaḥ / dakṣaḥ pragalbho dhṛtimān vikrānto matimāñchuciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घदर्शी महोत्साहः कृतज्ञः प्रियवाङ्मृदुः । लोकपालव्रतधरः कर्ममार्गविशारदः

dīrghadarśī mahotsāhaḥ kṛtajñaḥ priyavāṅmṛduḥ / lokapālavratadharaḥ karmamārgaviśāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्थितश्चाप्रमत्तश्च वृद्धसेव्यर्थशास्त्रवित् । परभावेङ्गिताभिज्ञः शूरो रक्षासमन्वितः

utthitaścāpramattaśca vṛddhasevyarthaśāstravit / parabhāveṅgitābhijñaḥ śūro rakṣāsamanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊहापोहविचारी च नानाशिल्पप्रयोजकः । नीतिशास्त्रार्थकुशलस्तथा चैवानुरागवान्

ūhāpohavicārī ca nānāśilpaprayojakaḥ / nītiśāstrārthakuśalastathā caivānurāgavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मज्ञो ऽव्यसनी चैव गुणैरेतेर्भवेन्नृपः । कुलीना बुद्धिसंपन्ना नानाशास्त्रविपश्चिताः

dharmajño 'vyasanī caiva guṇaireterbhavennṛpaḥ / kulīnā buddhisaṃpannā nānāśāstravipaścitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धा परेरहार्यश्च न प्रमत्ताश्च देशजाः । अलुब्धाश्च विनीताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा

snigdhā parerahāryaśca na pramattāśca deśajāḥ / alubdhāśca vinītāśca śucayo dhārmikāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोधो मन्त्रिणस्त्वेभिर्गुणैर्युक्ता भवन्ति हि । बुद्धिमान्नीतिसंपन्नस्त्यक्तालस्यः प्रियंवदः

purodho mantriṇastvebhirguṇairyuktā bhavanti hi / buddhimānnītisaṃpannastyaktālasyaḥ priyaṃvadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पररन्ध्रविधिज्ञश्च यात्राकालविशेषवित् । अर्थशास्त्रार्थकुशलो ह्यनुरक्तः कुलोद्भवः

pararandhravidhijñaśca yātrākālaviśeṣavit / arthaśāstrārthakuśalo hyanuraktaḥ kulodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशवित्कालविच्चैव कर्तव्यः क्षितिपैः सदा । व्यवहारार्थतत्त्वज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः

deśavitkālaviccaiva kartavyaḥ kṣitipaiḥ sadā / vyavahārārthatattvajñā buddhimanto bahuśrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यस्था धार्मिका धीराः कार्याकार्यविवेकिनः । क्षान्ता दान्ता जितक्रोधा सर्वत्र समदर्शिनः

madhyasthā dhārmikā dhīrāḥ kāryākāryavivekinaḥ / kṣāntā dāntā jitakrodhā sarvatra samadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृशः प्राड्विवाकास्तु स्थाप्या धर्मासने द्विजाः । उत्थिताश्च प्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या जितश्रमाः

īdṛśaḥ prāḍvivākāstu sthāpyā dharmāsane dvijāḥ / utthitāśca pramattāśca tyaktālasyā jitaśramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धा शान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा । नयज्ञा विनयज्ञाश्च ऊहापोहविचक्षणाः

snigdhā śāntā vinītāśca madhyasthā nipuṇāstathā / nayajñā vinayajñāśca ūhāpohavicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशात्रार्थसंपन्नाः कुमाराधिकृतास्तथा । बृहस्पतिमतादेषां गुणांश्चाभिकांक्षयेत्

sarvaśātrārthasaṃpannāḥ kumārādhikṛtāstathā / bṛhaspatimatādeṣāṃ guṇāṃścābhikāṃkṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञेयं चोपहार्यं च सभ्यानां च विकल्पनम् । इत्येष वो मया प्रोक्तः प्राड्विवाकनिर्णयः

vijñeyaṃ copahāryaṃ ca sabhyānāṃ ca vikalpanam / ityeṣa vo mayā proktaḥ prāḍvivākanirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.