Bharata: Natyasastra 26

षड्विंशो ऽध्यायः अनुरूपा विरूपा च तथा रूपानुरूपिणी । त्रिप्रकारेह पात्राणां प्रकृतिश्च विभाविता

ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ anurūpā virūpā ca tathā rūpānurūpiṇī / triprakāreha pātrāṇāṃ prakṛtiśca vibhāvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानावस्थाक्रियोपेता भूमिका प्रकृतिस्तथा । भृशमुद्योतयेन्नाट्यं स्वभावकरणाश्रयम्

nānāvasthākriyopetā bhūmikā prakṛtistathā / bhṛśamudyotayennāṭyaṃ svabhāvakaraṇāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुबाहूबहुमुखास्तथा च विकृताननाः । पशुश्वापदवक्त्राश्च खरोष्ट्राश्च गजाननाः

bahubāhūbahumukhāstathā ca vikṛtānanāḥ / paśuśvāpadavaktrāśca kharoṣṭrāśca gajānanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते चान्ये च बहवो नानारूपा भवन्ति ये । आचार्येण तु ते कार्या मृत्काष्ठजतुचर्मभिः

ete cānye ca bahavo nānārūpā bhavanti ye / ācāryeṇa tu te kāryā mṛtkāṣṭhajatucarmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाभाविकेन रूपेन प्रविशेद्रङ्गमण्डलम् । आत्मरूपमवच्छाद्य वर्णकैर्भूषणैरपि

svābhāvikena rūpena praviśedraṅgamaṇḍalam / ātmarūpamavacchādya varṇakairbhūṣaṇairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यादृशं यस्य यद्रूपं प्रकृत्या तत्र तादृशम् । वयोवेषानुरूपेण प्रयोज्यं नाट्यकर्मणि

yādṛśaṃ yasya yadrūpaṃ prakṛtyā tatra tādṛśam / vayoveṣānurūpeṇa prayojyaṃ nāṭyakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा जीवत्स्वभावं हि परित्यज्यान्यदेहिकम् । परभावं प्रकुरुते परभावं समाश्रितः

yathā jīvatsvabhāvaṃ hi parityajyānyadehikam / parabhāvaṃ prakurute parabhāvaṃ samāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बुधः परंभावं सो ऽस्मीति मनसा स्मरन् । येषां वागङ्गलीलाभिश्चेष्टाभिस्तु समाचरेत्

evaṃ budhaḥ paraṃbhāvaṃ so 'smīti manasā smaran / yeṣāṃ vāgaṅgalīlābhiśceṣṭābhistu samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमारप्रयोगो यो राज्ञामामोदसंभवः । शृङ्गाररसमासाद्य तन्नारीषु प्रयोजयेत्

sukumāraprayogo yo rājñāmāmodasaṃbhavaḥ / śṛṅgārarasamāsādya tannārīṣu prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धोद्धताविद्धकृता संरंभारभटाश्च ये । न ते स्त्रीभिः प्रयोक्तव्याः योक्तव्याः पुरुषेषु ते

yuddhoddhatāviddhakṛtā saṃraṃbhārabhaṭāśca ye / na te strībhiḥ prayoktavyāḥ yoktavyāḥ puruṣeṣu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुद्भटमसंभ्रान्तमनाविद्धाङ्गचेष्टितम् । लयतालकलापातप्रमाणनियताक्षरम्

anudbhaṭamasaṃbhrāntamanāviddhāṅgaceṣṭitam / layatālakalāpātapramāṇaniyatākṣaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुविभक्तपदालापमनिष्ठुरमकाहलम् । ईदृशं यद्भवेन्नाट्यं नारीभिश्च प्रयोजयेत्

suvibhaktapadālāpamaniṣṭhuramakāhalam / īdṛśaṃ yadbhavennāṭyaṃ nārībhiśca prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कार्यं प्रयोगज्ञैर्भूमिकाविनिवेशनम् । स्त्रियो हि स्त्रीगतो भावः पौरुषः पुरुषस्यच

evaṃ kāryaṃ prayogajñairbhūmikāviniveśanam / striyo hi strīgato bhāvaḥ pauruṣaḥ puruṣasyaca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वयो यथावस्थमनुरूपेति सा स्मृता । पुरुषः स्त्रीकृतं भावं रूपात्प्रकुरुते तु यः

yathā vayo yathāvasthamanurūpeti sā smṛtā / puruṣaḥ strīkṛtaṃ bhāvaṃ rūpātprakurute tu yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपानुरूपा सा ज्ञेया प्रयोगे प्रकृतिर्बुधः । छन्दतः पौरुषीं भूमिं स्त्री कुर्यादनुरूपतः

rūpānurūpā sā jñeyā prayoge prakṛtirbudhaḥ / chandataḥ pauruṣīṃ bhūmiṃ strī kuryādanurūpataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परस्परचेष्टासु कार्यौ स्थविरबालिशौ । पाठ्यप्रयोगे पुरुषाः प्रयोक्तव्या हि संस्कृते

na parasparaceṣṭāsu kāryau sthavirabāliśau / pāṭhyaprayoge puruṣāḥ prayoktavyā hi saṃskṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां स्वभावमधुराः कण्ठाः पुंसां तु बलवन्तः । यद्यपि पुरुषो विद्यात् गीतविधानं च लक्षणोपेतम्

strīṇāṃ svabhāvamadhurāḥ kaṇṭhāḥ puṃsāṃ tu balavantaḥ / yadyapi puruṣo vidyāt gītavidhānaṃ ca lakṣaṇopetam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यगुणविहीनं शोभां जनयेन्न तद्गीतम् । यत्र स्त्रीणां पाठ्याद्गुणैर्नराणां च कण्ठमाधुर्यम्

mādhuryaguṇavihīnaṃ śobhāṃ janayenna tadgītam / yatra strīṇāṃ pāṭhyādguṇairnarāṇāṃ ca kaṇṭhamādhuryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतिविपर्ययजनितौ विज्ञेयौ तावलङ्कारौ । प्रायेण देवपार्थिवसेनापतिमुख्यपुरुषभवनेषु

prakṛtiviparyayajanitau vijñeyau tāvalaṅkārau / prāyeṇa devapārthivasenāpatimukhyapuruṣabhavaneṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीजनकृताः प्रयोगा भवन्ति पुरुषस्वभावेन । रम्भोर्वशीप्रभृतिषु स्वर्गे नाट्यं प्रतिष्ठितम्

strījanakṛtāḥ prayogā bhavanti puruṣasvabhāvena / rambhorvaśīprabhṛtiṣu svarge nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव मानुषे लोके राज्ञामन्तःपुरेष्विह । उपदेष्टव्यमाचार्यैः प्रयत्नेनाङ्गनाजने

tathaiva mānuṣe loke rājñāmantaḥpureṣviha / upadeṣṭavyamācāryaiḥ prayatnenāṅganājane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वयं भूमिकाभ्यासो बुधैः कार्यस्तु नाटके । स्त्रीषु योज्यः प्रयत्नेन प्रयोगः पुरुषाश्रयः

na svayaṃ bhūmikābhyāso budhaiḥ kāryastu nāṭake / strīṣu yojyaḥ prayatnena prayogaḥ puruṣāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्स्वभावोपगतो विलासः स्त्रीषु विद्यते । तस्मात्स्वभावमधुरमङ्गं सुलभसौष्ठवम्

yasmātsvabhāvopagato vilāsaḥ strīṣu vidyate / tasmātsvabhāvamadhuramaṅgaṃ sulabhasauṣṭhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललितं सौष्ठवं यच्च सो ऽलङ्कारः परो मतः । प्रयोगो द्विविधश्चैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः

lalitaṃ sauṣṭhavaṃ yacca so 'laṅkāraḥ paro mataḥ / prayogo dvividhaścaiva vijñeyo nāṭakāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमारस्तथाविद्धो नानाभावरसाश्रयः । नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्क एव च

sukumārastathāviddho nānābhāvarasāśrayaḥ / nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇo vīthyaṅka eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयानि सुकुमाराणि मानुषैराश्रितानि तु । सुकुमारप्रयोगो ऽयं राज्ञामामोदकारकः

jñeyāni sukumārāṇi mānuṣairāśritāni tu / sukumāraprayogo 'yaṃ rājñāmāmodakārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारसमासाद्य स्त्रीणां तत्तु प्रयोजयेत् । युद्धोद्धताविद्धकृतासंरंभारभटाश्च ये

śṛṅgārasamāsādya strīṇāṃ tattu prayojayet / yuddhoddhatāviddhakṛtāsaṃraṃbhārabhaṭāśca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते स्त्रीणां प्रकर्तव्याः कर्तव्याः पुरुषैर्हि ते । यथाविद्धाङ्गहारं तु भेद्यभेद्याहवात्मकम्

na te strīṇāṃ prakartavyāḥ kartavyāḥ puruṣairhi te / yathāviddhāṅgahāraṃ tu bhedyabhedyāhavātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायेन्द्रजालबहुलं पुस्तनैपथ्यदीपितम् । पुरुषप्रायसंचारमल्पस्त्रीकमथोद्धतम्

māyendrajālabahulaṃ pustanaipathyadīpitam / puruṣaprāyasaṃcāramalpastrīkamathoddhatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्वत्यारभटीयुक्तं नाट्यमाविद्धसंज्ञितम् । डिमः समवकारश्च व्यायोगेहामृगौ तथा

sātvatyārabhaṭīyuktaṃ nāṭyamāviddhasaṃjñitam / ḍimaḥ samavakāraśca vyāyogehāmṛgau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान्याविद्धसंज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः । एषां प्रयोगः कर्तव्यो देवदानवराक्षसैः

etānyāviddhasaṃjñāni vijñeyāni prayoktṛbhiḥ / eṣāṃ prayogaḥ kartavyo devadānavarākṣasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धता ये च पुरुषाः शौर्यवीर्यसमन्विताः । योग्यः स च प्रयत्नः कर्तव्यः सततप्रमादेन

uddhatā ye ca puruṣāḥ śauryavīryasamanvitāḥ / yogyaḥ sa ca prayatnaḥ kartavyaḥ satatapramādena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि योग्यया विना भवति च भावरससौष्ठवं किंचित् । संगीतपरिक्लेशो नित्यं प्रमदाजनस्य गुण एव

na hi yogyayā vinā bhavati ca bhāvarasasauṣṭhavaṃ kiṃcit / saṃgītaparikleśo nityaṃ pramadājanasya guṇa eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्मधुरकर्कशत्वं लभते नाट्यप्रयोगेण । प्रमदाः नाट्यविलासैर्लभते यत् कुसुमैर्विचित्रलावण्यम् । कामोपचारकुशला भवन्ति च काम्या विशेषेण

yanmadhurakarkaśatvaṃ labhate nāṭyaprayogeṇa / pramadāḥ nāṭyavilāsairlabhate yat kusumairvicitralāvaṇyam / kāmopacārakuśalā bhavanti ca kāmyā viśeṣeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतं वृत्तं तथा वाद्यं प्रस्तारगमनक्रिया । शिष्यनिष्पादनं चैव षडाचार्यगुणाः स्मृताः

gītaṃ vṛttaṃ tathā vādyaṃ prastāragamanakriyā / śiṣyaniṣpādanaṃ caiva ṣaḍācāryaguṇāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि पञ्च यो वेत्ति स आचार्यः प्रकीर्तितः । ऊहापोहौ मतिश्चैव स्मृतिर्मेधा तथैव च

etāni pañca yo vetti sa ācāryaḥ prakīrtitaḥ / ūhāpohau matiścaiva smṛtirmedhā tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेधास्मृतिर्गुणश्लाघारागः संघर्ष एव च । उत्साहश्च षडेवैतान् शिष्यस्यापि गुणान् विदुः

medhāsmṛtirguṇaślāghārāgaḥ saṃgharṣa eva ca / utsāhaśca ṣaḍevaitān śiṣyasyāpi guṇān viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कार्यं प्रयोगज्ञैर्नानाभूमिविकल्पनम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सिद्धीनामपि लक्षणम्

evaṃ kāryaṃ prayogajñairnānābhūmivikalpanam / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi siddhīnāmapi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.