Library·Bharata: Natyasastra·27
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे विकृतिविकल्पो नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ सप्तविंशो ऽध्यायः सिद्धीनां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं नाटकाश्रयम् । यस्मात्प्रयोगः सर्वो ऽयं सिद्ध्यर्थंं संप्रदर्शितः
iti bhāratīye nāṭyaśāstre vikṛtivikalpo nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ atha saptaviṃśo 'dhyāyaḥ siddhīnāṃ tu pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam / yasmātprayogaḥ sarvo 'yaṃ siddhyarthaṃṃ saṃpradarśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धिस्तु द्विविधा ज्ञेया वाङ्मनोङ्गसमुद्भवा । दैवी च मानुषी चैव नानाभावसमुत्थिता
siddhistu dvividhā jñeyā vāṅmanoṅgasamudbhavā / daivī ca mānuṣī caiva nānābhāvasamutthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशाङ्गा मानुषी सिद्धीर्दैवी तु द्विविधा स्मृता । नानासत्त्वाश्रयकृता वाङ्नैपथ्यशरीरजा
daśāṅgā mānuṣī siddhīrdaivī tu dvividhā smṛtā / nānāsattvāśrayakṛtā vāṅnaipathyaśarīrajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मितापहासिनी हासा साध्वहो कष्टमेव च । प्रबद्धनादा च तथा सिद्धिर्ज्ञेयाथ वाङ्मयी
smitāpahāsinī hāsā sādhvaho kaṣṭameva ca / prabaddhanādā ca tathā siddhirjñeyātha vāṅmayī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुलकैश्च सरोमाञ्चैरभ्युत्थानैस्तथैव च । चेलदानाङ्गुलिक्षेपैः शारीरी सिद्धिरिष्यते
pulakaiśca saromāñcairabhyutthānaistathaiva ca / celadānāṅgulikṣepaiḥ śārīrī siddhiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिच्छिष्टो रसो हास्यो नृत्यद्भिर्यत्र युज्यते । स्मितेन स प्रतिग्राह्यः प्रेक्षकैर्नित्यमेव च
kiñcicchiṣṭo raso hāsyo nṛtyadbhiryatra yujyate / smitena sa pratigrāhyaḥ prekṣakairnityameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिदस्पष्टहास्यं यत्तथा वचनमेव च । अर्थहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैर्नित्यमेव हि
kiñcidaspaṣṭahāsyaṃ yattathā vacanameva ca / arthahāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदूषकोच्छेदकृतं भवेच्छिल्पकृतं च यत् । अतिहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैर्नित्यमेव तु
vidūṣakocchedakṛtaṃ bhavecchilpakṛtaṃ ca yat / atihāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोकारस्तथा कार्यो नृणां प्रकृतिसंभवः । यद्धर्मपदसंयुक्तं यथातिशयसंभवम्
ahokārastathā kāryo nṛṇāṃ prakṛtisaṃbhavaḥ / yaddharmapadasaṃyuktaṃ yathātiśayasaṃbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र साध्विति यद्वाक्यं प्रयोक्तव्यं हि साधकैः । विस्मयाविष्टभावेषु प्रहर्षार्थेषु चैव हि
tatra sādhviti yadvākyaṃ prayoktavyaṃ hi sādhakaiḥ / vismayāviṣṭabhāveṣu praharṣārtheṣu caiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करुणे ऽपि प्रयोक्तव्यं कष्टं शास्त्रकृतेन तु । प्रबद्धनादा च तथा विस्मयार्थेषु नित्यशः
karuṇe 'pi prayoktavyaṃ kaṣṭaṃ śāstrakṛtena tu / prabaddhanādā ca tathā vismayārtheṣu nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधिक्षेपेषु वाक्येषु प्रस्पन्दिततनूरुहैः । कुतूहलोत्तरावेधैर्बहुमानेन साधयेत्
sādhikṣepeṣu vākyeṣu praspanditatanūruhaiḥ / kutūhalottarāvedhairbahumānena sādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्तप्रदेशं यत्कार्यं छेद्यभेद्याहवात्मकम् । सविद्रवमथोत्फुल्लं तथा युद्धनियुद्धजम्
dīptapradeśaṃ yatkāryaṃ chedyabhedyāhavātmakam / savidravamathotphullaṃ tathā yuddhaniyuddhajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकम्पितांसशीर्षञ्च साश्रं सोत्थानमेव च । तत्प्रेक्षकैस्तु कुशलैस्साध्यमेवं विधानतः
prakampitāṃsaśīrṣañca sāśraṃ sotthānameva ca / tatprekṣakaistu kuśalaissādhyamevaṃ vidhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं साधयितव्यैषा तज्ज्ञैः सिद्धिस्तु मानुषी । दैविकीञ्च पुनः सिद्धिं संप्रवक्ष्यामि तत्त्वतः
evaṃ sādhayitavyaiṣā tajjñaiḥ siddhistu mānuṣī / daivikīñca punaḥ siddhiṃ saṃpravakṣyāmi tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या भावातिशयोपेता सत्त्वयुक्ता तथैव च । सा प्रेक्षकैस्तु कर्तव्या दैवी सिद्धिः प्रयोगतः
yā bhāvātiśayopetā sattvayuktā tathaiva ca / sā prekṣakaistu kartavyā daivī siddhiḥ prayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शब्दो न यत्र न क्षोभो न चोत्पातनिदर्शनम् । संपूर्णता च रंगस्य दैवी सिद्धिस्तु सा स्मृता
na śabdo na yatra na kṣobho na cotpātanidarśanam / saṃpūrṇatā ca raṃgasya daivī siddhistu sā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवी च मानुषी चैव सिद्धिरेषा मयोदिता । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि घातान्दैवसमुत्थितन्
daivī ca mānuṣī caiva siddhireṣā mayoditā / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi ghātāndaivasamutthitan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवात्मपरसमुत्था त्रिविधा घाता बुधैस्तु विज्ञेया । औत्पातिकश्चतुर्थः कदाचिदथ संभवत्येषु
daivātmaparasamutthā trividhā ghātā budhaistu vijñeyā / autpātikaścaturthaḥ kadācidatha saṃbhavatyeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाताग्निवर्षकुञ्जरभुजङ्गमण्डपनिपाताः । कीटव्यालपिपीलिकपशुप्रवेशनाश्च दैवककृता
vātāgnivarṣakuñjarabhujaṅgamaṇḍapanipātāḥ / kīṭavyālapipīlikapaśupraveśanāśca daivakakṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घातनतः परमहं परयुक्तान् संप्रवक्ष्यामि । [वैवर्ण्यं चाचेष्टं विभ्रमितत्वं स्मृतिप्रमोहश्च
ghātanataḥ paramahaṃ parayuktān saṃpravakṣyāmi / [vaivarṇyaṃ cāceṣṭaṃ vibhramitatvaṃ smṛtipramohaśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यवचनं च काव्यं तथांगदोषो विहस्तत्वम् । एते त्वात्मसमुत्था घाता ज्ञेया प्रयोगज्ञैः]
anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathāṃgadoṣo vihastatvam / ete tvātmasamutthā ghātā jñeyā prayogajñaiḥ]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्सर्याद्द्वेषाद्वा तत्पक्षत्वात्तथार्थभेदत्वात् । एते तु परसमुत्था ज्ञेया घाता बुधैर्नित्यम्
mātsaryāddveṣādvā tatpakṣatvāttathārthabhedatvāt / ete tu parasamutthā jñeyā ghātā budhairnityam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिहसितरुदितविस्फोटितान्यथोत्कृष्टनालिकापाताः । गोमयलोष्टपिपीलिकाविक्षेपाश्चारिसंभूताः
atihasitaruditavisphoṭitānyathotkṛṣṭanālikāpātāḥ / gomayaloṣṭapipīlikāvikṣepāścārisaṃbhūtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औत्पतिकाश्च घाता मत्तोन्मत्तप्रवेशलिङ्गकृतः । पुनरात्मसमुत्था ये घातांस्तांस्तान् प्रवक्ष्यामि
autpatikāśca ghātā mattonmattapraveśaliṅgakṛtaḥ / punarātmasamutthā ye ghātāṃstāṃstān pravakṣyāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैलक्षण्यमचेष्टितविभूमिकत्वं स्मृतिप्रमोषश्च । अन्यवचनं च काव्यं तथार्तनादो विहस्तत्वम्
vailakṣaṇyamaceṣṭitavibhūmikatvaṃ smṛtipramoṣaśca / anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathārtanādo vihastatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिहसितरुदितविस्वरपिपीलिकाकीटपशुविरावाश्च । मुकुटाभरणनिपाता पुष्करजाः काव्यदोषाश्च
atihasitaruditavisvarapipīlikākīṭapaśuvirāvāśca / mukuṭābharaṇanipātā puṣkarajāḥ kāvyadoṣāśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिहसितरुदितहसितानि सिद्धैर्भावस्य दूषकाणि स्युः । कीटपिपीलिकपाता सिद्धिं सर्वात्मना घ्नान्त
atihasitaruditahasitāni siddhairbhāvasya dūṣakāṇi syuḥ / kīṭapipīlikapātā siddhiṃ sarvātmanā ghnānta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवस्वरमजाततालं वर्णस्वरसंपदा च परिहीणम् । अज्ञातस्थानलयं स्वरगतमेवंविधं हन्यात्
vivasvaramajātatālaṃ varṇasvarasaṃpadā ca parihīṇam / ajñātasthānalayaṃ svaragatamevaṃvidhaṃ hanyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुकुटाभरणनिपातः प्रबद्धनादश्च नाशनो भवति । पशुविशसनं तथ अ स्याद्बहुवचनघ्नं प्रयोगेषु
mukuṭābharaṇanipātaḥ prabaddhanādaśca nāśano bhavati / paśuviśasanaṃ tatha a syādbahuvacanaghnaṃ prayogeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमं मानविहीनं विमार्जनं चाकुलप्रहारं च । अविभक्तग्रहमोक्षं पुष्करगतमीदृशं हन्ति
viṣamaṃ mānavihīnaṃ vimārjanaṃ cākulaprahāraṃ ca / avibhaktagrahamokṣaṃ puṣkaragatamīdṛśaṃ hanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरुक्तो ह्यसमासो विभक्तिभेदो विसन्धयो ऽपार्थः । त्रैलिङ्गजश्च दोषः प्रत्यक्षपरोक्षसंमोहाः
punarukto hyasamāso vibhaktibhedo visandhayo 'pārthaḥ / trailiṅgajaśca doṣaḥ pratyakṣaparokṣasaṃmohāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दोवृत्तत्यागो गुरुलाघवसङ्करो यतेर्भेदः । एतानि यथा स्थूलं घातस्थानानि काव्यस्य
chandovṛttatyāgo gurulāghavasaṅkaro yaterbhedaḥ / etāni yathā sthūlaṃ ghātasthānāni kāvyasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञेयौ तु काव्यजातौ द्वौ घातावप्रतिक्रियौ नित्यम् । प्रकृतिव्यसनसमुत्थः शेषोदकनालिकत्वम्
jñeyau tu kāvyajātau dvau ghātāvapratikriyau nityam / prakṛtivyasanasamutthaḥ śeṣodakanālikatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रतिभागं स्खलनं विस्वरमुच्चारणं च काव्यस्य । अस्थानभूषणत्वं पतनं मुकुटस्य विभ्रंशः
apratibhāgaṃ skhalanaṃ visvaramuccāraṇaṃ ca kāvyasya / asthānabhūṣaṇatvaṃ patanaṃ mukuṭasya vibhraṃśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजिस्यन्दनकुञ्जरखरोष्ट्रशिबिकाविमानयानानाम् । आरोहणावतरणेष्वनभिज्ञत्वं विहस्त्वम्
vājisyandanakuñjarakharoṣṭraśibikāvimānayānānām / ārohaṇāvataraṇeṣvanabhijñatvaṃ vihastvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहरणकवचानामप्ययथाग्रहणं विधारणं चापि । अमुकुटभूषणयोगश्चिरप्रवेशो ऽथवा रङ्गे
praharaṇakavacānāmapyayathāgrahaṇaṃ vidhāraṇaṃ cāpi / amukuṭabhūṣaṇayogaścirapraveśo 'thavā raṅge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिः स्थानविशेषैर्घाता लक्ष्यास्तु सूरिभिः कुशलैः । यूपाग्निचयनदर्भस्त्रग्भाण्डपरिग्रहान्मुक्त्वा
ebhiḥ sthānaviśeṣairghātā lakṣyāstu sūribhiḥ kuśalaiḥ / yūpāgnicayanadarbhastragbhāṇḍaparigrahānmuktvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्ध्या मिश्रो घातस्सर्वगतश्चैकदेशजो वापि । नाट्यकुशलैः सलेख्या सिद्धिर्वा स्याद्विघातो वा
siddhyā miśro ghātassarvagataścaikadeśajo vāpi / nāṭyakuśalaiḥ salekhyā siddhirvā syādvighāto vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नालेख्यो बहुदिनजः सर्वगतो ऽव्यक्तलक्षणविशेषः । यस्त्वैकदिवसजातस्स प्रत्यवरो ऽपि लेख्यस्स्यात्
nālekhyo bahudinajaḥ sarvagato 'vyaktalakṣaṇaviśeṣaḥ / yastvaikadivasajātassa pratyavaro 'pi lekhyassyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जर्जरमोक्ष्यस्यान्ते सिद्धेर्मोक्षस्तु नालिकायास्तु । कर्तव्यस्त्विह सततं नाट्यज्ञैः प्राश्निकैर्विधिना
jarjaramokṣyasyānte siddhermokṣastu nālikāyāstu / kartavyastviha satataṃ nāṭyajñaiḥ prāśnikairvidhinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैन्ये दीनत्वमायान्ति ते नाट्ये प्रेक्षकाः स्मृताः । ये तुष्टौ तुष्टिमायान्ति शोके शोकं व्रजन्ति च
dainye dīnatvamāyānti te nāṭye prekṣakāḥ smṛtāḥ / ye tuṣṭau tuṣṭimāyānti śoke śokaṃ vrajanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यस्य महे मूर्धो नांदीश्लोकं पठेद्धि देवस्य । स्ववशेन पूर्वरङ्गे सिद्धेर्घातः प्रयोगस्य
yo 'nyasya mahe mūrdho nāṃdīślokaṃ paṭheddhi devasya / svavaśena pūrvaraṅge siddherghātaḥ prayogasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो देशभावरहितं भाषाकाव्यं प्रयोजयेद्बुद्ध्या । तस्याप्यभिलेख्यः स्याद्घातो देशः प्रयोगज्ञैः
yo deśabhāvarahitaṃ bhāṣākāvyaṃ prayojayedbuddhyā / tasyāpyabhilekhyaḥ syādghāto deśaḥ prayogajñaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः शक्तो नाट्यविधौ यथावदुपपादनं प्रयोगस्य । कर्तुं व्यग्रमना वा यथावदुक्तं परिज्ञातम्
kaḥ śakto nāṭyavidhau yathāvadupapādanaṃ prayogasya / kartuṃ vyagramanā vā yathāvaduktaṃ parijñātam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्गम्भीरार्थाः शब्दा ये लोकवेदसंसिद्धाः । सर्वजनेन ग्राह्या योज्या नाटके विधिवत्
tasmādgambhīrārthāḥ śabdā ye lokavedasaṃsiddhāḥ / sarvajanena grāhyā yojyā nāṭake vidhivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च किञ्चिद्गुणहीनं दोषैः परिवर्जितं न चाकिञ्चित् । तस्मान्नाट्यप्रकृतौ दोषा नाट्यार्थतो ग्राह्या
na ca kiñcidguṇahīnaṃ doṣaiḥ parivarjitaṃ na cākiñcit / tasmānnāṭyaprakṛtau doṣā nāṭyārthato grāhyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च नादरस्तु कार्यो नटेन वागङ्गसत्त्वनेपथ्ये । रसभावयोश्च गीतेष्वातोद्ये लोकयुक्त्यां च
na ca nādarastu kāryo naṭena vāgaṅgasattvanepathye / rasabhāvayośca gīteṣvātodye lokayuktyāṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेतत्तु विज्ञेयं सिद्धीनां लक्षणं बुधैः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राश्निकानां तु लक्षणम्
evametattu vijñeyaṃ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi prāśnikānāṃ tu lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारित्राभिजनोपेताः शान्तवृत्ताः कृतश्रमाः । यशोधर्मपराश्चैव मध्यस्थवयसान्विताः
cāritrābhijanopetāḥ śāntavṛttāḥ kṛtaśramāḥ / yaśodharmaparāścaiva madhyasthavayasānvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षडङ्गनाट्यकुशलाः प्रबुद्धाः शुचयः समाः । चतुरातोद्यकुशलाः वृत्तज्ञास्तत्त्वदर्शिनः
ṣaḍaṅganāṭyakuśalāḥ prabuddhāḥ śucayaḥ samāḥ / caturātodyakuśalāḥ vṛttajñāstattvadarśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशभाषाविधानज्ञाः कलाशिल्पप्रयोजकाः । चतुर्थाभिनयोपेता रसभावविकल्पकाः
deśabhāṣāvidhānajñāḥ kalāśilpaprayojakāḥ / caturthābhinayopetā rasabhāvavikalpakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दच्छन्दोविधानज्ञा नानाशास्त्रविचक्षणाः । एवं विधास्तु कर्तव्याः प्राश्निका दशरूपके
śabdacchandovidhānajñā nānāśāstravicakṣaṇāḥ / evaṃ vidhāstu kartavyāḥ prāśnikā daśarūpake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यग्रैरिन्द्रियैः शुद्ध ऊहापोहविशारदः । त्यक्तदोषोनुअरागी च स नाट्ये प्रेक्षकः स्मृतः
avyagrairindriyaiḥ śuddha ūhāpohaviśāradaḥ / tyaktadoṣonuarāgī ca sa nāṭye prekṣakaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैवेते गुणाः सम्यक् सर्वस्मिन् प्रेक्षके स्मृताः । विज्ञेयस्याप्रमेयत्वात्संकीर्णानां च पार्षदि
na caivete guṇāḥ samyak sarvasmin prekṣake smṛtāḥ / vijñeyasyāprameyatvātsaṃkīrṇānāṃ ca pārṣadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यस्य शिल्पं नेपथ्यं कर्मचेष्टितमेव वा । तत्तथा तेन कार्यं तु स्वकर्मविषयं प्रति
yadyasya śilpaṃ nepathyaṃ karmaceṣṭitameva vā / tattathā tena kāryaṃ tu svakarmaviṣayaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाशीलाः प्रकृतयः शीले नाट्यं विनिर्मितम् । उत्तमाधममध्यानां वृद्धबालिशयोषिताम्
nānāśīlāḥ prakṛtayaḥ śīle nāṭyaṃ vinirmitam / uttamādhamamadhyānāṃ vṛddhabāliśayoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुष्यन्ति तरुणाः कामे विदग्धाः समयात्विते । अर्थेष्वर्थपराश्चैव मोक्षे चाथ विरागिणः
tuṣyanti taruṇāḥ kāme vidagdhāḥ samayātvite / artheṣvarthaparāścaiva mokṣe cātha virāgiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूरास्तु वीररौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च । धर्माख्याने पुराणेषु वृद्धास्तुष्यन्ति नित्यशः
śūrāstu vīraraudreṣu niyuddheṣvāhaveṣu ca / dharmākhyāne purāṇeṣu vṛddhāstuṣyanti nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शक्यमधमैर्ज्ञातुमुत्तमानां विचेष्टितम् । तत्त्वभावेषु सर्वेषु तुष्यन्ति सततं बुधाः
na śakyamadhamairjñātumuttamānāṃ viceṣṭitam / tattvabhāveṣu sarveṣu tuṣyanti satataṃ budhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाला मूर्खाः स्त्रियश्चैव हास्यनैपथ्ययोः सदा । यस्तुष्टो तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च
bālā mūrkhāḥ striyaścaiva hāsyanaipathyayoḥ sadā / yastuṣṭo tuṣṭimāyāti śoke śokamupaiti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रुद्धः क्रोधे भये भीतः स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्मृतः । एवं भावानुकरणे यो यस्मिन् प्रविशेन्नरः
kruddhaḥ krodhe bhaye bhītaḥ sa śreṣṭhaḥ prekṣakaḥ smṛtaḥ / evaṃ bhāvānukaraṇe yo yasmin praviśennaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र प्रेक्षको ज्ञेयो गुणैरेभिरलङ्कृतः । एवं हि प्रेक्षका ज्ञेयाः प्रयोगे दशरूपतः
sa tatra prekṣako jñeyo guṇairebhiralaṅkṛtaḥ / evaṃ hi prekṣakā jñeyāḥ prayoge daśarūpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संघर्षे तु समुत्पन्ने प्राश्निकान् संनिबोधत । यज्ञविन्नर्तकश्चैव छन्दोविच्छब्दवित्तथा
saṃgharṣe tu samutpanne prāśnikān saṃnibodhata / yajñavinnartakaścaiva chandovicchabdavittathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्रविच्चित्रकृद्वेश्या गन्धर्वो रजसेवकः । यज्ञविद्यज्ञयोगे तु नर्तको ऽभिनये स्मृतः
astraviccitrakṛdveśyā gandharvo rajasevakaḥ / yajñavidyajñayoge tu nartako 'bhinaye smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दोविद्वृत्तबन्धेषु शब्दवित्पाठ्यविस्तरे । इष्वस्त्रवित्सौष्ठवे तु नेपथ्ये चैव चित्रकृत्
chandovidvṛttabandheṣu śabdavitpāṭhyavistare / iṣvastravitsauṣṭhave tu nepathye caiva citrakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामोपचारे वेश्या च गान्धर्वः स्वरकर्मणि । सेवकस्तूपचारे स्यादेते वै प्राश्निकाः स्मृताः
kāmopacāre veśyā ca gāndharvaḥ svarakarmaṇi / sevakastūpacāre syādete vai prāśnikāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिर्दृष्टान्तसंयुक्तैर्दोषा वाच्यास्तथा गुणाः । अशास्त्रज्ञा विवादेषु यथा प्रकृतिकर्मतः
ebhirdṛṣṭāntasaṃyuktairdoṣā vācyāstathā guṇāḥ / aśāstrajñā vivādeṣu yathā prakṛtikarmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैते प्रश्निका ज्ञेयाः कथिता ये मयानघाः । शास्त्रज्ञानाद्यदा तु स्यात्संघर्षः शास्त्रसंश्रयः
athaite praśnikā jñeyāḥ kathitā ye mayānaghāḥ / śāstrajñānādyadā tu syātsaṃgharṣaḥ śāstrasaṃśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रप्रामाणनिर्माणैर्व्यवहारो भवेत्तदा । भर्तृनियोगादन्यो ऽन्यविग्रात्स्पर्धयापि भरतानाम्
śāstraprāmāṇanirmāṇairvyavahāro bhavettadā / bhartṛniyogādanyo 'nyavigrātspardhayāpi bharatānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थपताका हेतोस्संघर्षो नाम संभवति । तेषां कार्यं व्यवहारदर्शनं पक्षपातविरहेण
arthapatākā hetossaṃgharṣo nāma saṃbhavati / teṣāṃ kāryaṃ vyavahāradarśanaṃ pakṣapātaviraheṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा पणं पताकां व्यवहारः स भवितव्यस्तु । सर्वैरनन्यमतिभिः सुखोपविष्टैश्च शुद्धभावैश्च
kṛtvā paṇaṃ patākāṃ vyavahāraḥ sa bhavitavyastu / sarvairananyamatibhiḥ sukhopaviṣṭaiśca śuddhabhāvaiśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैर्लेखकगमकसहायास्सह सिद्धिभिर्घाताः । नात्यासनैर्नदूरसंस्थितैः प्रेक्षकैस्तु भवितव्यम्
yairlekhakagamakasahāyāssaha siddhibhirghātāḥ / nātyāsanairnadūrasaṃsthitaiḥ prekṣakaistu bhavitavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामासनयोगो द्वादशहस्तस्थितः कार्यः । यानि विहितानि पूर्वं सिद्धिस्थानानि तानि लक्ष्याणि
teṣāmāsanayogo dvādaśahastasthitaḥ kāryaḥ / yāni vihitāni pūrvaṃ siddhisthānāni tāni lakṣyāṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घाताश्च लक्षणीयाः प्रयोगतो नाट्ययोगे तु । दैवाद्घातसमुत्थाः परोत्थिता वा बुधैर्नवैर्लेख्याः
ghātāśca lakṣaṇīyāḥ prayogato nāṭyayoge tu / daivādghātasamutthāḥ parotthitā vā budhairnavairlekhyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घाता नाट्यसमुत्था ह्यात्मसमुत्थास्तु लेख्याः स्युः । घाता यस्य त्वल्पाः संख्याताः सिद्धयश्च बहुलाः स्युः
ghātā nāṭyasamutthā hyātmasamutthāstu lekhyāḥ syuḥ / ghātā yasya tvalpāḥ saṃkhyātāḥ siddhayaśca bahulāḥ syuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदितं कृत्वा राज्ञस्तस्मै देया पताका हि । सिध्यतिशयात्पताका समसिद्धौ पार्थिवाज्ञया देया
viditaṃ kṛtvā rājñastasmai deyā patākā hi / sidhyatiśayātpatākā samasiddhau pārthivājñayā deyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नरपतिः समः स्यादुभयोरपि सा तदा देया । एवं विधिज्ञैर्यष्टव्यो व्यवहारः समञ्जसाम्
atha narapatiḥ samaḥ syādubhayorapi sā tadā deyā / evaṃ vidhijñairyaṣṭavyo vyavahāraḥ samañjasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्थचित्तसुखासिनैः सुविशिष्टैर्गुणार्थिभिः । विमृश्य प्रेक्षकैर्ग्राह्यं सर्वरागपराङ्गमुखैः
svasthacittasukhāsinaiḥ suviśiṣṭairguṇārthibhiḥ / vimṛśya prekṣakairgrāhyaṃ sarvarāgaparāṅgamukhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधन दूषणाभासः प्रयोगसमयाश्रितैः । समत्वमङ्गमाधुर्यं पाठ्यं प्रकृतयो रसाः
sādhana dūṣaṇābhāsaḥ prayogasamayāśritaiḥ / samatvamaṅgamādhuryaṃ pāṭhyaṃ prakṛtayo rasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाद्यं गानं सनेपथ्यमेतज्ज्ञेयं प्रयत्नतः । गीतवादित्रतालेन कलान्तरकलासु च
vādyaṃ gānaṃ sanepathyametajjñeyaṃ prayatnataḥ / gītavāditratālena kalāntarakalāsu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उअदङ्गं क्रियते नाट्यं समन्तात् सममुच्यते । अङ्गोपाङ्गसमायुक्तं गीतताललयान्वितम्
uadaṅgaṃ kriyate nāṭyaṃ samantāt samamucyate / aṅgopāṅgasamāyuktaṃ gītatālalayānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गानवाद्यसमत्वं च तद्बुधैः सममुच्यते । सनिर्भुग्नमुरः कृत्वा चतुरश्रक्रुतौ करौ
gānavādyasamatvaṃ ca tadbudhaiḥ samamucyate / sanirbhugnamuraḥ kṛtvā caturaśrakrutau karau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रीवाञ्चिता तथा कर्या त्वङ्गमाधुर्यमेव च । पूर्व्रोक्तानीह शेषाणि यानि द्रव्याणि साधकैः
grīvāñcitā tathā karyā tvaṅgamādhuryameva ca / pūrvroktānīha śeṣāṇi yāni dravyāṇi sādhakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वद्यादीनां पुनर्वुप्रा लक्षणं सन्निबोधत । वाद्यप्रभृतयो गानं वाद्यमाणानि निर्दिशेत्
vadyādīnāṃ punarvuprā lakṣaṇaṃ sannibodhata / vādyaprabhṛtayo gānaṃ vādyamāṇāni nirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यानि स्थानानि सिद्धीनां तैः सिद्धिं तु प्रकाशयेत् । हर्षादङ्गसमुद्भूतां नानारससमुत्थिताम्
yāni sthānāni siddhīnāṃ taiḥ siddhiṃ tu prakāśayet / harṣādaṅgasamudbhūtāṃ nānārasasamutthitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वारकालास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैर्विविधाश्रयाः । दिवसैश्चैव रात्रिश्च तयोर्वारान् निबोधत
vārakālāstu vijñeyā nāṭyajñairvividhāśrayāḥ / divasaiścaiva rātriśca tayorvārān nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वाह्णस्त्वथ मध्याह्नस्त्वपराह्णस्तथैव च । दिवा समुत्था विज्ञेया नाट्यवाराः प्रयोगतः
pūrvāhṇastvatha madhyāhnastvaparāhṇastathaiva ca / divā samutthā vijñeyā nāṭyavārāḥ prayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रादोषिकार्धरात्रिश्च तथा प्राभातिको ऽपरः । नाट्यवारा भवन्त्येते रात्रावित्यनुपूर्वशः
prādoṣikārdharātriśca tathā prābhātiko 'paraḥ / nāṭyavārā bhavantyete rātrāvityanupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषां अत्र यद्योज्यं नाट्यकार्यं रसाश्रयम् । तदहं संप्रवक्ष्यामि वारकालसमाश्रयम्
eteṣāṃ atra yadyojyaṃ nāṭyakāryaṃ rasāśrayam / tadahaṃ saṃpravakṣyāmi vārakālasamāśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच्छ्रोत्ररमणीयं स्याद्धर्मोत्थनकृतं च यत् । पूर्वाह्णे तत्प्रयोक्तव्यं शुद्धं वा विकृतं तथा
yacchrotraramaṇīyaṃ syāddharmotthanakṛtaṃ ca yat / pūrvāhṇe tatprayoktavyaṃ śuddhaṃ vā vikṛtaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वोत्थानगुणैर्युक्तं वाद्यभूयिष्ठमेव च । पुष्कलं सत्त्वयुक्तं च अपराह्णे प्रयोजयेत्
sattvotthānaguṇairyuktaṃ vādyabhūyiṣṭhameva ca / puṣkalaṃ sattvayuktaṃ ca aparāhṇe prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैशिकीवृत्तिसंयुक्तं शृङ्गारससंश्रयम् । नृत्यवादित्रगीताढ्यं प्रदोषे नाट्यमिष्यते
kaiśikīvṛttisaṃyuktaṃ śṛṅgārasasaṃśrayam / nṛtyavāditragītāḍhyaṃ pradoṣe nāṭyamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्नर्महास्यबहुलं करुणप्रायमेव च । प्रभातकाले तत्कार्यं नाट्यं निद्राविनाशनम्
yannarmahāsyabahulaṃ karuṇaprāyameva ca / prabhātakāle tatkāryaṃ nāṭyaṃ nidrāvināśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धरात्रे नियुञ्जीत समध्याह्ने तथैव च । सन्ध्याभोजनकाले च नाट्यं नैव प्रयोजयेत्
ardharātre niyuñjīta samadhyāhne tathaiva ca / sandhyābhojanakāle ca nāṭyaṃ naiva prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कालं च देशं च समीक्ष्य च बलाबलम् । नित्यं नाट्यं प्रयुञ्जीत यथाभावं यथारसम्
evaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca samīkṣya ca balābalam / nityaṃ nāṭyaṃ prayuñjīta yathābhāvaṃ yathārasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथव देशकालौ च न परीक्ष्यौ प्रयोक्तृभिः यथैवाज्ञापयेद्भर्ता तदा योज्यमसंशयम्।
athava deśakālau ca na parīkṣyau prayoktṛbhiḥ yathaivājñāpayedbhartā tadā yojyamasaṃśayam.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा समुदिआताश्चैव विज्ञेया नाटकाश्रिताः । पात्रं प्रयोगमृद्धिश्च विज्ञेयास्तु त्रयो गुणाः
tathā samudiātāścaiva vijñeyā nāṭakāśritāḥ / pātraṃ prayogamṛddhiśca vijñeyāstu trayo guṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिमत्वं सुरूपत्वं लयतालज्ञता तथा । रसभावज्ञता चैव वयस्स्थत्वं कुतूहलम्
buddhimatvaṃ surūpatvaṃ layatālajñatā tathā / rasabhāvajñatā caiva vayassthatvaṃ kutūhalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहणं धारणं चैव गात्रावैकल्यमेव च । निजसाध्वसतोत्साह इति पात्रगतो विधिः
grahaṇaṃ dhāraṇaṃ caiva gātrāvaikalyameva ca / nijasādhvasatotsāha iti pātragato vidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवाद्यता सुगानत्वं सुपाठ्यत्वं तथैव च । शास्त्रकर्मसमायोगः प्रयोग इति संज्ञितः
suvādyatā sugānatvaṃ supāṭhyatvaṃ tathaiva ca / śāstrakarmasamāyogaḥ prayoga iti saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुचिभूषणतायां तु माल्याभरणवाससाम् । विचित्ररचना चैव समृद्धिरिति संज्ञिता
śucibhūṣaṇatāyāṃ tu mālyābharaṇavāsasām / vicitraracanā caiva samṛddhiriti saṃjñitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा समुदिताः सर्वे एकीभूता भवन्ति हि । अलङ्काराः सकुतपा मन्तव्यो नाटकाश्रयाः
yadā samuditāḥ sarve ekībhūtā bhavanti hi / alaṅkārāḥ sakutapā mantavyo nāṭakāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदुक्तं द्विजश्रेष्ठाः सिद्धीनां लक्षणं मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्याम्यातोद्यानां विकल्पनम्
etaduktaṃ dvijaśreṣṭhāḥ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ mayā / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmyātodyānāṃ vikalpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.