Library·Bharata: Natyasastra·3
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे मण्डपविधानो नाम द्वितीयो ऽध्यायः अथ तृतीयोध्यायः सर्वलक्षणसंपन्ने कृते नाट्यगृहे शुभे । गावो वसेयुः सप्ताहं सह जप्यपरैर्द्विजैः
iti bhāratīye nāṭyaśāstre maṇḍapavidhāno nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ atha tṛtīyodhyāyaḥ sarvalakṣaṇasaṃpanne kṛte nāṭyagṛhe śubhe / gāvo vaseyuḥ saptāhaṃ saha japyaparairdvijaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽधिवासयेद्वेश्म रङ्गपीठं तथैव च । मन्त्रपूतेन तोयेन प्रोक्षिताङ्गो निशागमे
tato 'dhivāsayedveśma raṅgapīṭhaṃ tathaiva ca / mantrapūtena toyena prokṣitāṅgo niśāgame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथास्थानान्तरगतो दीक्षितः प्रयतः शुचिः । त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा नाट्याचार्यो ऽहताम्बरः
yathāsthānāntaragato dīkṣitaḥ prayataḥ śuciḥ / trirātropoṣito bhūtvā nāṭyācāryo 'hatāmbaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमस्कृत्य महादेवं सर्वलोकोद्भवं भवम् । जगत्पितामहं चैव विष्णुमिन्द्रं गुहं तथा
namaskṛtya mahādevaṃ sarvalokodbhavaṃ bhavam / jagatpitāmahaṃ caiva viṣṇumindraṃ guhaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरस्वतीं च लक्ष्मीं च सिद्धिं मेधां धृतिं स्मृतिम् । सोमं सूर्यं च मरुतो लोकपालांस्तथाश्विनौ
sarasvatīṃ ca lakṣmīṃ ca siddhiṃ medhāṃ dhṛtiṃ smṛtim / somaṃ sūryaṃ ca maruto lokapālāṃstathāśvinau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्रमग्निं सुरान्वर्णान् रुद्रान्कालं कलिं तथा । मृत्युं च नियतिं चैव कालदण्डं तथैव च
mitramagniṃ surānvarṇān rudrānkālaṃ kaliṃ tathā / mṛtyuṃ ca niyatiṃ caiva kāladaṇḍaṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुप्रहरणं चैव नागराजं च वासुकिम् । वज्रं विद्युत्समुद्रांश्च गन्धर्वाप्सरसो मुनीन्
viṣṇupraharaṇaṃ caiva nāgarājaṃ ca vāsukim / vajraṃ vidyutsamudrāṃśca gandharvāpsaraso munīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतान् पिशाचान् यक्षांश्च गुह्यकांश्च महेश्वरान् । असुरान्नाट्यविघ्नांश्च तथाऽन्यान्दैत्यराक्षसान्
bhūtān piśācān yakṣāṃśca guhyakāṃśca maheśvarān / asurānnāṭyavighnāṃśca tathā'nyāndaityarākṣasān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा नाट्यकुमारीश्च महाग्रामण्यमेव च । यक्षांश्च गुह्यकांश्चैव भूतसङ्घास्तथैव च
tathā nāṭyakumārīśca mahāgrāmaṇyameva ca / yakṣāṃśca guhyakāṃścaiva bhūtasaṅghāstathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतांश्चान्यांश्च देवर्षीन्प्रणम्य रचिताञ्जलिः । यथास्थानान्तरगतान्समावाह्य ततो वदेत्
etāṃścānyāṃśca devarṣīnpraṇamya racitāñjaliḥ / yathāsthānāntaragatānsamāvāhya tato vadet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवद्भिर्नो निशायां तु कर्तव्यः सम्परिग्रहः । साहाय्यं चैव दातव्यमस्मिन्नाट्ये सहानुगैः
bhavadbhirno niśāyāṃ tu kartavyaḥ samparigrahaḥ / sāhāyyaṃ caiva dātavyamasminnāṭye sahānugaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्पूज्य सर्वानेकत्र कुतपं सम्प्रयुज्य च । जर्जराय प्रयुञ्जीत पूजां नाट्यप्रसिद्धये
sampūjya sarvānekatra kutapaṃ samprayujya ca / jarjarāya prayuñjīta pūjāṃ nāṭyaprasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं महेन्द्रप्रहरणं सर्वदानवसूदनम् । निर्मितस्सर्वदेवैश्च सर्वविघ्ननिबर्हण
tvaṃ mahendrapraharaṇaṃ sarvadānavasūdanam / nirmitassarvadevaiśca sarvavighnanibarhaṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृपस्य विजयं शंस रिपूणां च पराजयम् । गोब्राह्मणशिवं चैव नाट्यस्य च विवर्धनम्
nṛpasya vijayaṃ śaṃsa ripūṇāṃ ca parājayam / gobrāhmaṇaśivaṃ caiva nāṭyasya ca vivardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृत्वा यथान्यायमुपास्यं नाट्यमण्डपे । निशायां तु प्रभातायां पूजनं प्रक्रमेदिह
evaṃ kṛtvā yathānyāyamupāsyaṃ nāṭyamaṇḍape / niśāyāṃ tu prabhātāyāṃ pūjanaṃ prakramediha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्द्रायां वा मघायां वा याम्ये पूर्वेषु वा त्रिषु । आश्लेषामूलयोर्वापि कर्तव्यं रङ्गपूजनम्
ārdrāyāṃ vā maghāyāṃ vā yāmye pūrveṣu vā triṣu / āśleṣāmūlayorvāpi kartavyaṃ raṅgapūjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्येण तु युक्तेन शुचिना दीक्षितेन च । रङ्गस्योद्योतनं कार्यं देवतानां च पूजनम्
ācāryeṇa tu yuktena śucinā dīkṣitena ca / raṅgasyodyotanaṃ kāryaṃ devatānāṃ ca pūjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनान्ते दारुणे घोरे मुहूर्ते यमदैवते । आचम्य तु यथान्यायं देवता वै निवेशयत्
dinānte dāruṇe ghore muhūrte yamadaivate / ācamya tu yathānyāyaṃ devatā vai niveśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्ताः प्रतिसराः सूत्रं रक्तगन्धाश्च पूजिताः । रक्ताः सुमनसश्चैव यच्च रक्तं फलं भवेत्
raktāḥ pratisarāḥ sūtraṃ raktagandhāśca pūjitāḥ / raktāḥ sumanasaścaiva yacca raktaṃ phalaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवैस्सिद्धार्थकैर्लाजैरक्षतैः शालितण्डुलैः । नागपुष्पस्य चूर्णेन वितुषाभिः प्रियङ्गुभिः
yavaissiddhārthakairlājairakṣataiḥ śālitaṇḍulaiḥ / nāgapuṣpasya cūrṇena vituṣābhiḥ priyaṅgubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतैर्द्रव्यैर्युतं कुर्याद्देवतानां निवेशनम् । आलिखेन्मण्डलं पूर्वं यथास्थानं यथाविधिः
etairdravyairyutaṃ kuryāddevatānāṃ niveśanam / ālikhenmaṇḍalaṃ pūrvaṃ yathāsthānaṃ yathāvidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समन्तस्तश्च कर्तव्यं हस्ता षोडश मण्डलम् । द्वाराणि चात्र कुर्वीत विधानेन चतुर्दिशम्
samantastaśca kartavyaṃ hastā ṣoḍaśa maṇḍalam / dvārāṇi cātra kurvīta vidhānena caturdiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्ये चैवात्र कर्तव्ये द्वे रेखे तिर्यगूर्ध्वगे । तयोः कक्ष्याविभागेन दैवतानि निवेशयत्
madhye caivātra kartavye dve rekhe tiryagūrdhvage / tayoḥ kakṣyāvibhāgena daivatāni niveśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मोपविष्टं ब्रह्माणं तस्य मध्ये निवेशयेत् । आदौ निवेश्यो भगवान्सार्धं भूतगणैः शिवः
padmopaviṣṭaṃ brahmāṇaṃ tasya madhye niveśayet / ādau niveśyo bhagavānsārdhaṃ bhūtagaṇaiḥ śivaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणो महेन्द्रश्च स्कन्दः सूर्यो ऽश्विनौ शशी । सरस्वती च लक्ष्मीश्च श्रद्धा मेधा च पूर्वतः
nārāyaṇo mahendraśca skandaḥ sūryo 'śvinau śaśī / sarasvatī ca lakṣmīśca śraddhā medhā ca pūrvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वदक्षिणतो वह्निर्निवेश्यः स्वाहया सह । विश्वेदेवाः सगन्धर्वा रुद्राः सर्पगणास्तथा
pūrvadakṣiṇato vahnirniveśyaḥ svāhayā saha / viśvedevāḥ sagandharvā rudrāḥ sarpagaṇāstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणेन निवेश्यस्तु यमो मित्रश्च सानुगः । पितॄन्पिशाचानुरगान् गुह्यकांश्च निवेशयत्
dakṣiṇena niveśyastu yamo mitraśca sānugaḥ / pitṝnpiśācānuragān guhyakāṃśca niveśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैॠत्यां राक्षसांश्चैव भूतानि च निवेशयत् । पश्चिमायां समुद्रांश्च वरुणं यादसां पतिम्
naiṝtyāṃ rākṣasāṃścaiva bhūtāni ca niveśayat / paścimāyāṃ samudrāṃśca varuṇaṃ yādasāṃ patim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायव्यायां दिशि तथा सप्त वायून्निवेशयेत् । तत्रैव विनिवेश्यस्तु गरुडः पक्षिभिः सह
vāyavyāyāṃ diśi tathā sapta vāyūnniveśayet / tatraiva viniveśyastu garuḍaḥ pakṣibhiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरस्यां दिशि तथा धनदं संनिविएशयेत् । नाट्यस्य मातॄश्च तथा यक्षानथ सगुह्यकान्
uttarasyāṃ diśi tathā dhanadaṃ saṃnivieśayet / nāṭyasya mātṝśca tathā yakṣānatha saguhyakān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैवोत्तरपूर्वायां नन्द्याद्यांश्च गणेश्वरान् । ब्रह्मर्षिभूतसंघांश्च यथाभागं निवेशयत्
tathaivottarapūrvāyāṃ nandyādyāṃśca gaṇeśvarān / brahmarṣibhūtasaṃghāṃśca yathābhāgaṃ niveśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भे सनत्कुमारं तु दक्षिणे दक्षमेव च । ग्रामण्यमुत्तरे स्तम्भे पूजार्थं संनिविशयेत्
stambhe sanatkumāraṃ tu dakṣiṇe dakṣameva ca / grāmaṇyamuttare stambhe pūjārthaṃ saṃniviśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेनैअव विधानेन यथास्थानं यथाविधि । सुप्रसादानि सर्वाणि दैवतानि निवेशयत्
anenaiava vidhānena yathāsthānaṃ yathāvidhi / suprasādāni sarvāṇi daivatāni niveśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाने स्थाने यथान्यायं विनिवेश्य तु देवताः । तासां प्रकुर्वीत ततः पूजनं तु यथार्हतः
sthāne sthāne yathānyāyaṃ viniveśya tu devatāḥ / tāsāṃ prakurvīta tataḥ pūjanaṃ tu yathārhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवताभ्यस्तु दातव्यं सितमाल्यानुलेपनम् । गन्धर्ववह्निसूर्योभ्यो रक्तमाल्यानुलेपनम्
devatābhyastu dātavyaṃ sitamālyānulepanam / gandharvavahnisūryobhyo raktamālyānulepanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धं माल्यं च धूपं च यथावदनुपूर्वशः । दत्वा ततः प्रकुर्वीत बलिं पूजां यथाविधिः
gandhaṃ mālyaṃ ca dhūpaṃ ca yathāvadanupūrvaśaḥ / datvā tataḥ prakurvīta baliṃ pūjāṃ yathāvidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्माणं मदुकर्पेण पायसेन सरस्वतीम् । शिवविष्णुमहेन्द्राद्याः सम्पूज्या मोदकैरथ
brahmāṇaṃ madukarpeṇa pāyasena sarasvatīm / śivaviṣṇumahendrādyāḥ sampūjyā modakairatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृतौदनेन हुतभुक्षोमर्कौ तु गुडौदनैः । विश्वेदेवाः सगन्धर्वा मुनयो मधुपायसैः
ghṛtaudanena hutabhukṣomarkau tu guḍaudanaiḥ / viśvedevāḥ sagandharvā munayo madhupāyasaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यममित्रौ च सम्पूज्यावपूपैर्मोदकैस्तथा । पितॄन्पिशाचानुरगान् सर्पिःक्षीरेण तर्पयेत्
yamamitrau ca sampūjyāvapūpairmodakaistathā / pitṝnpiśācānuragān sarpiḥkṣīreṇa tarpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वानेन तु मांसेन सुरासीथुफलासवैः । अर्चयेद्भूतसंघांश्च चणकैः पललाप्लुतैः
pakvānena tu māṃsena surāsīthuphalāsavaiḥ / arcayedbhūtasaṃghāṃśca caṇakaiḥ palalāplutaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेनैव विधानेन सम्पूज्या मत्तवारणी । पक्वामेन तु मांसेन सम्पूज्या रक्षसां गणाः
anenaiva vidhānena sampūjyā mattavāraṇī / pakvāmena tu māṃsena sampūjyā rakṣasāṃ gaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरामांसप्रदानेअन दानवान्प्रतिपूजयेत् । शेषान्देवगणांस्तज्ज्ञः सापूपोत्कारिकौदनैः
surāmāṃsapradāneana dānavānpratipūjayet / śeṣāndevagaṇāṃstajjñaḥ sāpūpotkārikaudanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्यैश्च पिष्टभक्ष्यैश्च सागरान्सरितस्तथा । सम्पूज्य वरुणं चापि दातव्यं घृतपायसम्
matsyaiśca piṣṭabhakṣyaiśca sāgarānsaritastathā / sampūjya varuṇaṃ cāpi dātavyaṃ ghṛtapāyasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाफूलफलश्चापि मुनीन्सम्प्रतिपूजयेत् । वायूंश्च पक्षिणश्चैव विचित्रैर्भक्ष्यभोजनैः
nānāphūlaphalaścāpi munīnsampratipūjayet / vāyūṃśca pakṣiṇaścaiva vicitrairbhakṣyabhojanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातॄर्नाट्यस्य सर्वास्ता धनदं च सहानुगैः । अपूपैर्लाजिकामिश्रैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पूजयेत्
mātṝrnāṭyasya sarvāstā dhanadaṃ ca sahānugaiḥ / apūpairlājikāmiśrairbhakṣyabhojyaiśca pūjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेषां बलिः कार्यो नानाभोजनसंश्रयः । पुनर्मन्त्रविधानेन बलिकर्म च वक्ष्यते
evameṣāṃ baliḥ kāryo nānābhojanasaṃśrayaḥ / punarmantravidhānena balikarma ca vakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवदेव महाभाग सर्वलोकपितामह । मन्त्रपूतमिमं सर्वं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम्
devadeva mahābhāga sarvalokapitāmaha / mantrapūtamimaṃ sarvaṃ pratigṛhṇīṣva me balim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवदेव महाभाग गणेश त्रिपुरान्तक । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः
devadeva mahābhāga gaṇeśa tripurāntaka / pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayodyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणामितगते पद्मनाभ सुरोत्तम । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयार्पितः
nārāyaṇāmitagate padmanābha surottama / pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayārpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरन्दरामरपते वज्रपाणे शतक्रतो । प्रगृह्यतां बलिर्देव विधिमन्त्रपुरस्कृतः
purandarāmarapate vajrapāṇe śatakrato / pragṛhyatāṃ balirdeva vidhimantrapuraskṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवसेनापते स्कन्द भगवन् शङ्करप्रिय । बलिः प्रीतेन मनसा षण्मुख प्रतिगृह्यताम् महादेव महायोगिन्देवदेव सुरोत्तम । संप्रगृह्य बलिं देव रक्ष विघ्नात्सदोत्थितात्
devasenāpate skanda bhagavan śaṅkarapriya / baliḥ prītena manasā ṣaṇmukha pratigṛhyatām mahādeva mahāyogindevadeva surottama / saṃpragṛhya baliṃ deva rakṣa vighnātsadotthitāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवि देवमहाभागे सरस्वति हरिप्रिये । प्रगृह्यतां बलिर्मातर्मया भक्त्या समर्पितः
devi devamahābhāge sarasvati haripriye / pragṛhyatāṃ balirmātarmayā bhaktyā samarpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानानिमित्तसम्भूताः पौलस्त्याः सर्व एव तु राक्षसेन्द्रा महासत्वाः प्रतिगृह्णीत मे बलिम्
nānānimittasambhūtāḥ paulastyāḥ sarva eva tu rākṣasendrā mahāsatvāḥ pratigṛhṇīta me balim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मीः सिद्धिर्मतिर्मेधा सर्वलोकनमस्कृताः । मन्त्रपूतमिमं देव्यः प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम्
lakṣmīḥ siddhirmatirmedhā sarvalokanamaskṛtāḥ / mantrapūtamimaṃ devyaḥ pratigṛhṇantu me balim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतानुभावज्ञ लोकजीवन मारुत । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः
sarvabhūtānubhāvajña lokajīvana māruta / pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayodyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देववक्त्र सुरश्रेष्ठ धूमकेतो हुताशन । भक्त्या समुद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम्
devavaktra suraśreṣṭha dhūmaketo hutāśana / bhaktyā samudyato deva baliḥ samprati gṛhyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वग्रहाणां प्रवर तेजोराशे दिवाकर । भक्त्या मयोद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम्
sarvagrahāṇāṃ pravara tejorāśe divākara / bhaktyā mayodyato deva baliḥ samprati gṛhyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वग्रहपते सोम द्विजराज जगत्प्रिय । प्रगृह्यतामेष बलिर्मन्त्रपूतो मयोद्यतः
sarvagrahapate soma dvijarāja jagatpriya / pragṛhyatāmeṣa balirmantrapūto mayodyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महागणेश्वराः सर्वे नन्दीश्वरपुरोगमाः । प्रगृतां बलिर्भक्त्या मया सम्प्रति चोदितः
mahāgaṇeśvarāḥ sarve nandīśvarapurogamāḥ / pragṛtāṃ balirbhaktyā mayā samprati coditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामपाल नमो नित्यं यस्यायं ते विधिः कृतः
kāmapāla namo nityaṃ yasyāyaṃ te vidhiḥ kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदस्तुम्बरुश्चैव विश्वावसुपुरोगमाः । परिगृह्णन्तु मे सर्वे गन्धर्वा बलिमुद्यतम्
nāradastumbaruścaiva viśvāvasupurogamāḥ / parigṛhṇantu me sarve gandharvā balimudyatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमो मित्रश्च भगवानीश्वरौ लोकपूजितौ । इमं मे प्रतिगृह्णीतां बलिः मन्त्रपुरस्कृतम्
yamo mitraśca bhagavānīśvarau lokapūjitau / imaṃ me pratigṛhṇītāṃ baliḥ mantrapuraskṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसातलगतेभ्यश्च पन्नगेभ्यो नमो नमः । दिशन्तु सिद्धिं नाट्यस्य पूजिताः पापनाशनाः
rasātalagatebhyaśca pannagebhyo namo namaḥ / diśantu siddhiṃ nāṭyasya pūjitāḥ pāpanāśanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाम्भसां पतिर्देवो वरुणो हंसवाहनः । पूजितः प्रीतमानस्तु ससमुद्रनदीनदः
sarvāmbhasāṃ patirdevo varuṇo haṃsavāhanaḥ / pūjitaḥ prītamānastu sasamudranadīnadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैनतेय महासत्व सर्वपक्षिपते विभो । प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः
vainateya mahāsatva sarvapakṣipate vibho / pragṛhyatāṃ balirdeva mantrapūto mayodyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनाध्यक्षो यक्षपतिर्लोकपालो धनेश्वरः । सगुह्यकस्सयक्षश्च प्रतिगृह्णातु मे बलिम्
dhanādhyakṣo yakṣapatirlokapālo dhaneśvaraḥ / saguhyakassayakṣaśca pratigṛhṇātu me balim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमो ऽस्तु नाट्यमातृभ्यो ब्राह्म्याद्याभ्यो नमोनमः । सुमुखीभिः प्रसन्नाभिर्बलिरद्य प्रगृह्यताम्
namo 'stu nāṭyamātṛbhyo brāhmyādyābhyo namonamaḥ / sumukhībhiḥ prasannābhirbaliradya pragṛhyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्रप्रहरणं सर्वं प्रतिगृह्णातु मे बलिम् । विष्णुप्रहरणं चैव विष्णुभक्त्या मयोद्यतम्
rudrapraharaṇaṃ sarvaṃ pratigṛhṇātu me balim / viṣṇupraharaṇaṃ caiva viṣṇubhaktyā mayodyatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा कृतान्तः कालश्च सर्वप्राणिवधेश्वरौ । मृत्युश्च नियतिश्चैव प्रतिगृह्णातु मे बलिम्
tathā kṛtāntaḥ kālaśca sarvaprāṇivadheśvarau / mṛtyuśca niyatiścaiva pratigṛhṇātu me balim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याश्चास्यां मत्तवारण्यां संश्रिता वस्तुदेवताः । मन्त्रपूतमिमं सम्यक्प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम्
yāścāsyāṃ mattavāraṇyāṃ saṃśritā vastudevatāḥ / mantrapūtamimaṃ samyakpratigṛhṇantu me balim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये ये देवगन्धर्वा दिशो दश समाश्रिताः । दिव्यान्तरिक्षाभौमाश्च तेभ्यश्चायं बलिः कृतः
anye ye devagandharvā diśo daśa samāśritāḥ / divyāntarikṣābhaumāśca tebhyaścāyaṃ baliḥ kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुम्भं सलिलसम्पूर्णं पुष्पमालापुरस्कृतम् । स्थापयेद्रङ्गमध्ये तु सुवर्णं चात्र दापयेत् आतोद्यानि तु सर्वाणि कृत्वा वस्त्रोत्तराणि तु । गन्धैर्माल्यैश्च धूपैश्च भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पूजयेत्
kumbhaṃ salilasampūrṇaṃ puṣpamālāpuraskṛtam / sthāpayedraṅgamadhye tu suvarṇaṃ cātra dāpayet ātodyāni tu sarvāṇi kṛtvā vastrottarāṇi tu / gandhairmālyaiśca dhūpaiśca bhakṣyairbhojyaiśca pūjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयित्वा तु सर्वाणि दैवतानि यथाक्रमम् । जर्जरस्त्वभिसम्पूज्यः स्यात्ततो विघ्नजर्जरः
pūjayitvā tu sarvāṇi daivatāni yathākramam / jarjarastvabhisampūjyaḥ syāttato vighnajarjaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वेतं शिरसि वस्त्रं स्यान्नीलं रौद्रे च पर्वणि । विष्णुपर्वणि वै पीतं रक्तं स्कन्दस्य पर्वणि
śvetaṃ śirasi vastraṃ syānnīlaṃ raudre ca parvaṇi / viṣṇuparvaṇi vai pītaṃ raktaṃ skandasya parvaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृडपर्वणि चित्रं तु देयं वस्त्रं हितार्थिना । सदृशं च प्रदातव्यं धूपमाल्यानुलेपनम्
mṛḍaparvaṇi citraṃ tu deyaṃ vastraṃ hitārthinā / sadṛśaṃ ca pradātavyaṃ dhūpamālyānulepanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतोद्यानि तु सर्वाणि वासोभिरवगुण्ठयेत् । गन्धैर्माल्यैश्च धूपैश्च भक्ष्यभोजैश्च पूजयेत्
ātodyāni tu sarvāṇi vāsobhiravaguṇṭhayet / gandhairmālyaiśca dhūpaiśca bhakṣyabhojaiśca pūjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वमेवं विधिं कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः । विघ्नजर्जरणार्थं तु जर्जरं त्वभिमन्त्रयेत्
sarvamevaṃ vidhiṃ kṛtvā gandhamālyānulepanaiḥ / vighnajarjaraṇārthaṃ tu jarjaraṃ tvabhimantrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विघ्नविनाशार्थं पितामहमुखैस्सुरैः । निर्मितस्त्वं महावीर्यो वज्रसारो महातनुः
atra vighnavināśārthaṃ pitāmahamukhaissuraiḥ / nirmitastvaṃ mahāvīryo vajrasāro mahātanuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरस्ते रक्षतु ब्रम्हा सर्वैर्देवगुणैअः तह । द्वितीयं च हरः पर्व तृतीयं च जनार्दनः
śiraste rakṣatu bramhā sarvairdevaguṇaiaḥ taha / dvitīyaṃ ca haraḥ parva tṛtīyaṃ ca janārdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थं च कुमारस्ते पञ्चमं पन्नगोत्तमः । नित्यं सर्वे ऽपि पान्तु त्वां सुरार्थे च शिवो भव
caturthaṃ ca kumāraste pañcamaṃ pannagottamaḥ / nityaṃ sarve 'pi pāntu tvāṃ surārthe ca śivo bhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्रे ऽभिजिति त्वं हि प्रसूतो ऽहितसूदन । जयं चाभ्युदयं चैव पार्थिवस्य समावह
nakṣatre 'bhijiti tvaṃ hi prasūto 'hitasūdana / jayaṃ cābhyudayaṃ caiva pārthivasya samāvaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जर्जरं पूजयित्वैअवं बलिं सर्वं निविद्य च । अग्नौ होमं ततः कुर्यान्मन्त्राहुइतिपुरस्कृतम्
jarjaraṃ pūjayitvaiavaṃ baliṃ sarvaṃ nividya ca / agnau homaṃ tataḥ kuryānmantrāhuitipuraskṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हुताश एव दीप्ताभिरुल्काभिः परिमार्जनम् । नृपतेर्नर्तकीनां च कुर्याद्दीप्त्यभिवर्धनम्
hutāśa eva dīptābhirulkābhiḥ parimārjanam / nṛpaternartakīnāṃ ca kuryāddīptyabhivardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिद्योत्य सहातोद्यैर्नृपतिं नर्तकीस्तथा । मन्त्रपूतेन तोयेन पुनरभ्युक्ष्य तान्वदेत्
abhidyotya sahātodyairnṛpatiṃ nartakīstathā / mantrapūtena toyena punarabhyukṣya tānvadet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाकुले प्रसूताः स्थ गुणौघैश्चाप्यलङ्कृताः । यद्वो जन्मगुणोपेतं तद्वो भवतु नित्यशः
mahākule prasūtāḥ stha guṇaughaiścāpyalaṅkṛtāḥ / yadvo janmaguṇopetaṃ tadvo bhavatu nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्त्वा ततो वाक्यं नृपतैर्भूतये बुधः । नाट्ययोगप्रसिद्ध्यर्थमाशिषस्सम्प्रयोजयेत्
evamuktvā tato vākyaṃ nṛpatairbhūtaye budhaḥ / nāṭyayogaprasiddhyarthamāśiṣassamprayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरस्वती धृतिर्मेधा ह्रीः श्रीर्लक्ष्मीस्स्मृतिर्मतिः । पान्तु वो मातरः सौम्यास्सिद्धिदाश्च भवन्तु वः
sarasvatī dhṛtirmedhā hrīḥ śrīrlakṣmīssmṛtirmatiḥ / pāntu vo mātaraḥ saumyāssiddhidāśca bhavantu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
होमं कृत्वा यथान्यायं हविर्मन्त्रपुरस्कृतम् । भिन्द्यात्कुम्भं ततश्चैव नाट्याचार्यः प्रयत्नतः
homaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ havirmantrapuraskṛtam / bhindyātkumbhaṃ tataścaiva nāṭyācāryaḥ prayatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिन्ने तु भवेत्कुम्भे स्वामिनः शत्रुतो भयम् । भिन्ने चैव तु विज्ञेयः स्वामिनः शत्रुसंक्षयः
abhinne tu bhavetkumbhe svāminaḥ śatruto bhayam / bhinne caiva tu vijñeyaḥ svāminaḥ śatrusaṃkṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्ने कुम्भे ततश्चैव नाट्यचार्यः प्रयत्नतः । प्रगृह्य दीपिकां दीप्तां सर्वं रङ्गं प्रदीपयेत्
bhinne kumbhe tataścaiva nāṭyacāryaḥ prayatnataḥ / pragṛhya dīpikāṃ dīptāṃ sarvaṃ raṅgaṃ pradīpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्ष्वेडितैः स्फोटितैश्चैव वल्गितैश्च प्रधावितैः । रङ्गमध्ये तु तां दीप्तां सशब्दां सम्प्रयोजयेत्
kṣveḍitaiḥ sphoṭitaiścaiva valgitaiśca pradhāvitaiḥ / raṅgamadhye tu tāṃ dīptāṃ saśabdāṃ samprayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवैस्तथा । सर्वातोद्यैः प्रणदितै रङ्गे युद्धानि कारयेत्
śaṅkhadundubhinirghoṣairmṛdaṅgapaṇavaistathā / sarvātodyaiḥ praṇaditai raṅge yuddhāni kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र च्छिन्नं व भिन्नं च दारितं च सशोणितम् । क्षतं प्रदीप्तमायस्तं निमित्तं सिद्धिलक्षणम्
tatra cchinnaṃ va bhinnaṃ ca dāritaṃ ca saśoṇitam / kṣataṃ pradīptamāyastaṃ nimittaṃ siddhilakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यगिष्टस्तु रङ्गो वै स्वामिनः शुभमावहेत् । पुरस्याबालवृद्धस्य तथा जानपदस्य च
samyagiṣṭastu raṅgo vai svāminaḥ śubhamāvahet / purasyābālavṛddhasya tathā jānapadasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुरिष्टस्तु तथा रङ्गो दैवतैर्दुरधिष्ठितः । नाट्यविध्वसनं कुर्यान्नृपस्य च तथाऽशुभम्
duriṣṭastu tathā raṅgo daivatairduradhiṣṭhitaḥ / nāṭyavidhvasanaṃ kuryānnṛpasya ca tathā'śubham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य एवं विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् । प्राप्नोत्यपचयं शीघ्रं तिर्यग्योनिं च गच्छति
ya evaṃ vidhimutsṛjya yatheṣṭaṃ samprayojayet / prāpnotyapacayaṃ śīghraṃ tiryagyoniṃ ca gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञेन सम्मितं ह्येतद्रङ्गदैवतपूजनम् । अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रयोजयेत्
yajñena sammitaṃ hyetadraṅgadaivatapūjanam / apūjayitvā raṅgaṃ tu naiva prekṣāṃ prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजिताः पूजयन्त्येते मानिता मानयन्ति च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम्
pūjitāḥ pūjayantyete mānitā mānayanti ca / tasmātsarvaprayatnena kartavyaṃ raṅgapūjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तथा प्रदहत्यग्निः प्रभञ्जनसमीरितः । यथा ह्यपप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात्
na tathā pradahatyagniḥ prabhañjanasamīritaḥ / yathā hyapaprayogastu prayukto dahati kṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रज्ञेन विनीतेन शुचिना दीक्षितेन च । नाट्याचार्येण शान्तेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम्
śāstrajñena vinītena śucinā dīkṣitena ca / nāṭyācāryeṇa śāntena kartavyaṃ raṅgapūjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानभ्रष्टं तु यो दद्याद्बलिमुद्विग्नमानसः । मन्त्रहीनो यथा होता प्रायश्चित्ती भवेत्तु सः
sthānabhraṣṭaṃ tu yo dadyādbalimudvignamānasaḥ / mantrahīno yathā hotā prāyaścittī bhavettu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्ययं यो विधिर्दृष्टो रङ्गदैवतपूजने । नवे नाट्यगृहे कार्यः प्रेक्षायां च प्रयोक्तृभिः
ityayaṃ yo vidhirdṛṣṭo raṅgadaivatapūjane / nave nāṭyagṛhe kāryaḥ prekṣāyāṃ ca prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.