Bharata: Natyasastra 35

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे गुणदोषविचारो नामाध्यायस्त्रयस्त्रिंशः अथ पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः विन्यासं भूमिकानां च सम्प्रवक्ष्यामि नाटके । यादृशो यस्य कर्तव्यो विन्यासो भूमिकास्वथ

iti bharatīye nāṭyaśāstre guṇadoṣavicāro nāmādhyāyastrayastriṃśaḥ atha pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ vinyāsaṃ bhūmikānāṃ ca sampravakṣyāmi nāṭake / yādṛśo yasya kartavyo vinyāso bhūmikāsvatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिवागङ्गचेष्टाभिः सत्त्वशीलस्वभावतः । परीक्ष्य पात्रं तज्ज्ञस्तु युञ्ज्याद् भूमिनिवेशने

gativāgaṅgaceṣṭābhiḥ sattvaśīlasvabhāvataḥ / parīkṣya pātraṃ tajjñastu yuñjyād bhūminiveśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नन्विष्य हि गुणवान् कार्या पात्रसमाश्रया । न खेदजननं बुद्धेराचार्यस्य भविष्यति

tasminnanviṣya hi guṇavān kāryā pātrasamāśrayā / na khedajananaṃ buddherācāryasya bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यः पात्रजांश्चैव गुणाञ्ज्ञात्वा स्वभावजान् । ततः कुर्याद् यथायोगं नृणां भूमिनिवेशनम्

ācāryaḥ pātrajāṃścaiva guṇāñjñātvā svabhāvajān / tataḥ kuryād yathāyogaṃ nṛṇāṃ bhūminiveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तमहीनाङ्गं वयोन्वितम् । न स्थूलं न कृशं चैव न दीर्घं न च मन्थरम्

aṅgapratyaṅgasaṃyuktamahīnāṅgaṃ vayonvitam / na sthūlaṃ na kṛśaṃ caiva na dīrghaṃ na ca mantharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लिष्टाङ्गं द्युतिमन्तं च सुस्वरं प्रियदर्शनम् । एतैर्गुणैश्च संयुक्तं देवभूमिषु योजयेत्

śliṣṭāṅgaṃ dyutimantaṃ ca susvaraṃ priyadarśanam / etairguṇaiśca saṃyuktaṃ devabhūmiṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलं प्रांशुं बृहद्देहं मेघगम्भीरनिस्वनम् । रौद्रस्वभावनेत्रं च स्वभावभ्रुकुटीमुखम्

sthūlaṃ prāṃśuṃ bṛhaddehaṃ meghagambhīranisvanam / raudrasvabhāvanetraṃ ca svabhāvabhrukuṭīmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षोदानवदैत्यानां भूमिकासु प्रयोजयेत् । पुरुषाणां प्रयोगस्तु तथाङ्गक्रिययान्वितः

rakṣodānavadaityānāṃ bhūmikāsu prayojayet / puruṣāṇāṃ prayogastu tathāṅgakriyayānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुनेत्रसुभ्रुवः स्वङ्गाः सुललाटाः सुनासिकाः । स्वोष्ठाः सुगण्डाः सुमुखाः सुकण्ठाः सुशिरोधराः

sunetrasubhruvaḥ svaṅgāḥ sulalāṭāḥ sunāsikāḥ / svoṣṭhāḥ sugaṇḍāḥ sumukhāḥ sukaṇṭhāḥ suśirodharāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्ता न दीर्घा न च मन्थराः । न स्थूला न कृशाश्चैव स्वभावेन व्यवस्थिताः

svaṅgapratyaṅgasaṃyuktā na dīrghā na ca mantharāḥ / na sthūlā na kṛśāścaiva svabhāvena vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुशीला ज्ञानवन्तश्च तथा च प्रियदर्शनाः । कुमारराजभूमौ तु संयोज्याश्च नरोत्तमाः

suśīlā jñānavantaśca tathā ca priyadarśanāḥ / kumārarājabhūmau tu saṃyojyāśca narottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गैरविकलैर्धीरं स्फुटं वसनकर्मणि । न दीर्घं नैव च स्थूलमूहापोहविचक्षणम्

aṅgairavikalairdhīraṃ sphuṭaṃ vasanakarmaṇi / na dīrghaṃ naiva ca sthūlamūhāpohavicakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदीनं च प्रगल्भं च प्रत्युत्पन्नविनिश्चयम् । सेनापतेरमात्यानां भूमिकासु प्रयोजयेत्

adīnaṃ ca pragalbhaṃ ca pratyutpannaviniścayam / senāpateramātyānāṃ bhūmikāsu prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गाक्षं घोणनासं च नेत्रमुच्चमथापि वा । कञ्चुकिश्रोत्रियादीनां भूमिकासु नियोजयेत्

piṅgākṣaṃ ghoṇanāsaṃ ca netramuccamathāpi vā / kañcukiśrotriyādīnāṃ bhūmikāsu niyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमन्येष्वपि तथा नाट्यधर्मविभागतः । देशवेषानुरूपेण पात्रं योज्यं स्वभूमिषु

evamanyeṣvapi tathā nāṭyadharmavibhāgataḥ / deśaveṣānurūpeṇa pātraṃ yojyaṃ svabhūmiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थरं वामनं कुब्जं विकृतं विकृताननम् । विष्टब्धनेत्रं काणाक्षं स्थूलं चिपिटनासिकम्

mantharaṃ vāmanaṃ kubjaṃ vikṛtaṃ vikṛtānanam / viṣṭabdhanetraṃ kāṇākṣaṃ sthūlaṃ cipiṭanāsikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जनं दुस्वभावं च विकृताचारमेव च । दासभूमौ प्रयुञ्जीत बुधो दासाङ्गसम्भवम्

durjanaṃ dusvabhāvaṃ ca vikṛtācārameva ca / dāsabhūmau prayuñjīta budho dāsāṅgasambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्याऽतिकृशं क्षामं तपःश्रान्तेषु योजयेत् । तथा च पुरुषं स्थूलमुपरोधेषु योजयेत्

prakṛtyā'tikṛśaṃ kṣāmaṃ tapaḥśrānteṣu yojayet / tathā ca puruṣaṃ sthūlamuparodheṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वा नेदृशाः सन्ति प्रकृत्या पुरुषा द्विजाः । आचार्यबुद्ध्या योज्यास्तु भावचेष्टास्वभावतः

yadi vā nedṛśāḥ santi prakṛtyā puruṣā dvijāḥ / ācāryabuddhyā yojyāstu bhāvaceṣṭāsvabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या यस्य सदृशी चेष्टा ह्युत्तमाधममध्यमा । स तथाऽऽचार्ययोगेन नियम्या भावभाविनी

yā yasya sadṛśī ceṣṭā hyuttamādhamamadhyamā / sa tathā''cāryayogena niyamyā bhāvabhāvinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परं प्रवक्ष्यामि भरतानां विकल्पनम् । भरताश्रयाश्च भरतो विदूषकः सौरिकस्तथा नान्दी । नन्दी ससूत्रधारो नाट्यरसो नायकश्चैव

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bharatānāṃ vikalpanam / bharatāśrayāśca bharato vidūṣakaḥ saurikastathā nāndī / nandī sasūtradhāro nāṭyaraso nāyakaścaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुकुटाभरणविकल्पौ विज्ञेयो माल्यवस्तुविविधैश्च । कारककुशीलवाद्या विज्ञेया नामतश्चैव

mukuṭābharaṇavikalpau vijñeyo mālyavastuvividhaiśca / kārakakuśīlavādyā vijñeyā nāmataścaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धुर्यवदेको यस्मादुद्धारो ऽनेकभूमिकायुक्तः । भाण्डग्रहोपकरणैनाट्यं भरतो भवेत् तस्मात्

dhuryavadeko yasmāduddhāro 'nekabhūmikāyuktaḥ / bhāṇḍagrahopakaraṇaināṭyaṃ bharato bhavet tasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकाहृदाश्रयकृता सर्वप्रकृतिप्रचारसंयुक्ता । नानाश्रयां प्रकुरुते तथा च नारी तु सर्वत्र

lokāhṛdāśrayakṛtā sarvaprakṛtipracārasaṃyuktā / nānāśrayāṃ prakurute tathā ca nārī tu sarvatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युत्पन्नप्रतिभो नर्मकृतो नर्मगर्भनिर्भेदः । छेदविदूषितवचनो विदूषको नाम विज्ञेयः

pratyutpannapratibho narmakṛto narmagarbhanirbhedaḥ / chedavidūṣitavacano vidūṣako nāma vijñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूर्यतिस्तु नरः सर्वातोद्यप्रवादने कुशलः । तूरपरिग्रहयुक्तो विज्ञेयस्तौरिको नाम

tūryatistu naraḥ sarvātodyapravādane kuśalaḥ / tūraparigrahayukto vijñeyastauriko nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नटनृति धात्वर्थो ऽयं भूतं नाटयति लोकवृत्तान्तम् । रसभावसत्वयुक्तं यस्मात् तस्मान्नटो भवति

naṭanṛti dhātvartho 'yaṃ bhūtaṃ nāṭayati lokavṛttāntam / rasabhāvasatvayuktaṃ yasmāt tasmānnaṭo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुत्यभिवादनकृतैर्मधुरैर्वाक्यैः सुमङ्गलाचारैः । सर्व स्तौति हि लोकं यस्मात् तस्माद्भवेद्वादी

stutyabhivādanakṛtairmadhurairvākyaiḥ sumaṅgalācāraiḥ / sarva stauti hi lokaṃ yasmāt tasmādbhavedvādī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावेभ्यो बहुधाऽस्मिन् रसा वदति नाट्ययोगेषु । प्राकृतसंस्कृतपाठ्यो नन्दी नामेति स ज्ञेयः

bhāvebhyo bahudhā'smin rasā vadati nāṭyayogeṣu / prākṛtasaṃskṛtapāṭhyo nandī nāmeti sa jñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतस्य च वाद्यस्य च पाठ्यस्य च नैकभावविहितस्य । शिष्टोपदेशयोगात् सूत्रज्ञः सूत्रधारस्तु

gītasya ca vādyasya ca pāṭhyasya ca naikabhāvavihitasya / śiṣṭopadeśayogāt sūtrajñaḥ sūtradhārastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात् यथोपदिष्टान् रसांश्च भावांश्च सत्वसंयुक्तान् । भूमिविकल्पैर्नयति च नाट्यकरः कीर्तितस्तस्मात्

yasmāt yathopadiṣṭān rasāṃśca bhāvāṃśca satvasaṃyuktān / bhūmivikalpairnayati ca nāṭyakaraḥ kīrtitastasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरातोद्यविधानं सर्वस्य तु शास्त्रखे दविहितस्य । नाट्यस्यान्तं गच्छति तस्माद्वै नायको ऽभिहितः

caturātodyavidhānaṃ sarvasya tu śāstrakhe davihitasya / nāṭyasyāntaṃ gacchati tasmādvai nāyako 'bhihitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाप्रकृतिसमुत्थं करोति यः शीर्षकं मुकुटयोगे । विविधैर्वेषविशेषैः स च कुटकारस्तु विज्ञेयः

nānāprakṛtisamutthaṃ karoti yaḥ śīrṣakaṃ mukuṭayoge / vividhairveṣaviśeṣaiḥ sa ca kuṭakārastu vijñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाण्डकवाद्यज्ञा या लयतालज्ञा रसानुविद्धा च । सर्वाङ्गसुन्दरी वै कर्तव्या नाटकीया तु

bhāṇḍakavādyajñā yā layatālajñā rasānuviddhā ca / sarvāṅgasundarī vai kartavyā nāṭakīyā tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्त्वाभरणं कुर्याद् बहुविधविहितं स चाभरणः । यश्चोपकरणयोगात् स तेन नाम्नाऽभिधातव्यः

yastvābharaṇaṃ kuryād bahuvidhavihitaṃ sa cābharaṇaḥ / yaścopakaraṇayogāt sa tena nāmnā'bhidhātavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वै माल्यं कुरुते पङ्चविधं माल्याकृत् स विज्ञेयः । यश्चापि वेषयोगं कुरुते स च वेषकारी तु

yo vai mālyaṃ kurute paṅcavidhaṃ mālyākṛt sa vijñeyaḥ / yaścāpi veṣayogaṃ kurute sa ca veṣakārī tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रज्ञश्चित्रकरो वस्त्रस्य रञ्जानात्तथा रजकः । जत्वश्मलोहकाष्ठैर्द्रव्यकरैः कारुकश्चैव

citrajñaścitrakaro vastrasya rañjānāttathā rajakaḥ / jatvaśmalohakāṣṭhairdravyakaraiḥ kārukaścaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानातोद्यविधाने प्रयोगयुक्तः प्रवादने कुशलः । अतोद्ये ऽप्यतिकुशलो यस्मात् स कुशलवो ज्ञेयः

nānātodyavidhāne prayogayuktaḥ pravādane kuśalaḥ / atodye 'pyatikuśalo yasmāt sa kuśalavo jñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यत् समाश्रयन्ते शिल्पं वा कर्म वा प्रयोगं वा । तनैवोपगतगुणा विज्ञेया नामतः पुरुषाः

yadyat samāśrayante śilpaṃ vā karma vā prayogaṃ vā / tanaivopagataguṇā vijñeyā nāmataḥ puruṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तु नाटकविधौ जातिर्नटसंश्रया बुधैर्ज्ञेया । नाट्योपकरणयुक्ता नानाशिल्पप्रसक्ता च

evaṃ tu nāṭakavidhau jātirnaṭasaṃśrayā budhairjñeyā / nāṭyopakaraṇayuktā nānāśilpaprasaktā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तो ऽत्र भूमिकान्यासः प्रयोक्तारश्च योगतः । आदिष्टं नाट्यशास्त्रं च मुनयः किमिहोच्यताम्

ukto 'tra bhūmikānyāsaḥ prayoktāraśca yogataḥ / ādiṣṭaṃ nāṭyaśāstraṃ ca munayaḥ kimihocyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.