Bharata: Natyasastra 36

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे भूमिकाविकल्पाध्यायः पञ्चत्रिंशः अथ षट्त्रिंशो ऽध्यायः अथात्रेयो वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अङ्गिरा गौतमो ऽगस्त्यो मनुरायुस्तथात्मवान्

iti bharatīye nāṭyaśāstre bhūmikāvikalpādhyāyaḥ pañcatriṃśaḥ atha ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ athātreyo vasiṣṭhaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / aṅgirā gautamo 'gastyo manurāyustathātmavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर्दनुः । उशना बृहस्पतिर्व्यासश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः

viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatirdanuḥ / uśanā bṛhaspatirvyāsaścyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्वासा जामदग्न्यश्च मार्कण्डेयो ऽथ गालवः । भरद्वाजश्च रैभ्यश्च यवक्रीतस्तथैव च

durvāsā jāmadagnyaśca mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ / bharadvājaśca raibhyaśca yavakrītastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलाक्षः शकलाक्षश्च काण्वो मेघातिथिः क्रतुः । नारदः पर्वतश्चैव सुवर्माथैकजो द्विजः

sthūlākṣaḥ śakalākṣaśca kāṇvo meghātithiḥ kratuḥ / nāradaḥ parvataścaiva suvarmāthaikajo dvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नितम्बुर्भुवनः सौम्यः शतानन्दः कृतव्रणः । जामदग्न्यस्तथा रामः कचश्चेत्येवमादयः

nitamburbhuvanaḥ saumyaḥ śatānandaḥ kṛtavraṇaḥ / jāmadagnyastathā rāmaḥ kacaścetyevamādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ते मुनयः श्रुत्वा सर्वज्ञं भरतं ततः । पुनरूचुरिदं वाक्यं कुतूहलपुरोगमम्

evaṃ te munayaḥ śrutvā sarvajñaṃ bharataṃ tataḥ / punarūcuridaṃ vākyaṃ kutūhalapurogamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्त्वया गदितो ह्येष नाट्यवेदः पुरातनः । एकचित्तैः स चास्माभिः सम्यक् समुपधारितः

yastvayā gadito hyeṣa nāṭyavedaḥ purātanaḥ / ekacittaiḥ sa cāsmābhiḥ samyak samupadhāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकश्च संशयो ऽस्माकं तं नो व्याख्यातुमर्हसि । को वान्यो नाट्यवेदस्य निश्चयं वक्तुमर्हति

ekaśca saṃśayo 'smākaṃ taṃ no vyākhyātumarhasi / ko vānyo nāṭyavedasya niścayaṃ vaktumarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वयं परिहासेन न विरोधेन न चेर्ष्यया । पृच्छामो भगवन् नाट्यमुपदेशार्थमेव तु

na vayaṃ parihāsena na virodhena na cerṣyayā / pṛcchāmo bhagavan nāṭyamupadeśārthameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माभिश्च तदा नोक्तं कथाच्छेदो भवेदिति । इदानीं तूपशिक्षार्थं नाट्यगुह्यं निदर्शय

asmābhiśca tadā noktaṃ kathācchedo bhavediti / idānīṃ tūpaśikṣārthaṃ nāṭyaguhyaṃ nidarśaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकस्य चरितं नाट्यमित्यवोचस्त्वमीदृशम् । तेषां तु लोकं गुह्यानां निश्चयं वक्तुमर्हसि

lokasya caritaṃ nāṭyamityavocastvamīdṛśam / teṣāṃ tu lokaṃ guhyānāṃ niścayaṃ vaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवस्य कस्य चरितं पूर्वरङ्गे द्विजर्षभ । किमर्थं भुज्यते ह्येष प्रयुक्तः किं करोति वा

devasya kasya caritaṃ pūrvaraṅge dvijarṣabha / kimarthaṃ bhujyate hyeṣa prayuktaḥ kiṃ karoti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्माच्चैव पुनः शौचं सम्यक् चरति सूत्रदृक् । कथमुर्वीतले नाट्यं स्वर्गान्निपतितं विभो

kasmāccaiva punaḥ śaucaṃ samyak carati sūtradṛk / kathamurvītale nāṭyaṃ svargānnipatitaṃ vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं तवायं वंशश्च नटसंज्ञः प्रतिष्ठितः । सर्वमेव यथातत्त्वं कथयस्व महामुने

kathaṃ tavāyaṃ vaṃśaśca naṭasaṃjñaḥ pratiṣṭhitaḥ / sarvameva yathātattvaṃ kathayasva mahāmune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषं तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं गुह्यार्थाभिनयं प्रति

teṣaṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ / pratyuvāca punarvākyaṃ guhyārthābhinayaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रवीमि वः कथां गुह्यां यन्मां पृच्छन् सुव्रताः । पूर्वरङ्गविधानस्य तां च मे सन्निबोधत

bravīmi vaḥ kathāṃ guhyāṃ yanmāṃ pṛcchan suvratāḥ / pūrvaraṅgavidhānasya tāṃ ca me sannibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तवानस्मि यत्पूर्वं शुभं विघ्ननिबर्हणम् । तस्यानुबन्धेन मया पूर्वरङ्गः प्रकीर्तितः

proktavānasmi yatpūrvaṃ śubhaṃ vighnanibarhaṇam / tasyānubandhena mayā pūrvaraṅgaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्राणां प्रतिकारार्थं शरीरावरणं यथा । क्रियते हि तथा पापं हुतेनैव प्रशाम्यति

śastrāṇāṃ pratikārārthaṃ śarīrāvaraṇaṃ yathā / kriyate hi tathā pāpaṃ hutenaiva praśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं जप्यैश्च होमैश्च देवताभ्यर्चनेन च । सर्वातोद्यविधानैश्च तथा गीतस्वनेन च

evaṃ japyaiśca homaiśca devatābhyarcanena ca / sarvātodyavidhānaiśca tathā gītasvanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुत्याशीर्वचनैः शान्तैः कर्मभावानुकीर्तनैः । मया पापापहरणैः कृते विघ्ननिबर्हणे

stutyāśīrvacanaiḥ śāntaiḥ karmabhāvānukīrtanaiḥ / mayā pāpāpaharaṇaiḥ kṛte vighnanibarhaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुतिगीतादिसंसृष्टैर्देवैरभिहितो ऽस्म्यहम् । नितरां परितुष्टाः स्मः प्रयोगेणामुना च ते

stutigītādisaṃsṛṣṭairdevairabhihito 'smyaham / nitarāṃ parituṣṭāḥ smaḥ prayogeṇāmunā ca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवतासुरमानन्द्य यस्मांल्लोकश्च नन्दति । तस्मादयं प्रयोगस्तु नान्दीनामा भविष्यति

devatāsuramānandya yasmāṃllokaśca nandati / tasmādayaṃ prayogastu nāndīnāmā bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतवाद्यानुनादो हि यत्र काकुस्वनः शुभः । तस्मिन् देशे विपाप्मानो माङ्गल्यं च भविष्यति

gītavādyānunādo hi yatra kākusvanaḥ śubhaḥ / tasmin deśe vipāpmāno māṅgalyaṃ ca bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्तं पूरयेद्देशं ध्वनिर्नाट्यसमाश्रयः । न स्थास्यन्ति हि रक्षांसि तं देशं न विनायकाः

yāvattaṃ pūrayeddeśaṃ dhvanirnāṭyasamāśrayaḥ / na sthāsyanti hi rakṣāṃsi taṃ deśaṃ na vināyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवाहे च विवाहे च यज्ञे नृपतिमङ्गले । नान्दीशब्दमुपश्रुत्य हिंस्रा नश्यन्ति चैव हि

āvāhe ca vivāhe ca yajñe nṛpatimaṅgale / nāndīśabdamupaśrutya hiṃsrā naśyanti caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाठ्यं नाट्यं तथा गेयं चित्रवादित्रमेव च । वेदमन्त्रार्थवचनैः समं ह्येतद् भविष्यति

pāṭhyaṃ nāṭyaṃ tathā geyaṃ citravāditrameva ca / vedamantrārthavacanaiḥ samaṃ hyetad bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतं मया देवदेवात् तत्त्वतः शङ्कराद्धितम् । स्नानजप्यसहस्रेभ्यः पवित्रं गीतवादितम्

śrutaṃ mayā devadevāt tattvataḥ śaṅkarāddhitam / snānajapyasahasrebhyaḥ pavitraṃ gītavāditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन्नातोद्यनाट्यस्य गीतपाठ्यध्वनिः शुभः । भविष्यत्यशुभं देशे नैव तस्मिन् कदाचन

yasminnātodyanāṭyasya gītapāṭhyadhvaniḥ śubhaḥ / bhaviṣyatyaśubhaṃ deśe naiva tasmin kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं पूजाधिकारार्थं पूर्वरङ्गः कृतो मया । नानास्तुतिकृतैर्वाक्यैर्देवताभ्यर्चनेन च

evaṃ pūjādhikārārthaṃ pūrvaraṅgaḥ kṛto mayā / nānāstutikṛtairvākyairdevatābhyarcanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ऽभिवादनं क्लिष्टं शिष्टं तद्रङ्गमण्डले । ततस्तस्य हि तच्छौचं विहितं तु द्विजोत्तमाः

yato 'bhivādanaṃ kliṣṭaṃ śiṣṭaṃ tadraṅgamaṇḍale / tatastasya hi tacchaucaṃ vihitaṃ tu dvijottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौचं कृत्वा यतो मन्त्रं पूजनं जर्जरस्य तु । उच्यते पूर्वरङ्गे ऽस्मिन् तस्माच्छौचं प्रकीर्तितम्

śaucaṃ kṛtvā yato mantraṃ pūjanaṃ jarjarasya tu / ucyate pūrvaraṅge 'smin tasmācchaucaṃ prakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथावतारितं चैव नाट्यमेतन्महीतले । वक्तव्यं सर्वमेतद्धि न शक्यं हि निगूहितुम्

yathāvatāritaṃ caiva nāṭyametanmahītale / vaktavyaṃ sarvametaddhi na śakyaṃ hi nigūhitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममैते तनयाः सर्वे नाट्यवेदसमन्विताः । सर्वलोकं प्रहसनैः बाधन्ते नाट्यसंश्रयैः

mamaite tanayāḥ sarve nāṭyavedasamanvitāḥ / sarvalokaṃ prahasanaiḥ bādhante nāṭyasaṃśrayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिल्पकं ग्राम्यधर्मकम् । ऋषीणां व्यङ्ग्यकरणं कुर्वद्भिर्गुणसंश्रयम्

kasyacittvatha kālasya śilpakaṃ grāmyadharmakam / ṛṣīṇāṃ vyaṅgyakaraṇaṃ kurvadbhirguṇasaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्राव्यं तद्दुराचारं ग्राम्यधर्मप्रवर्तितम् । निष्ठुरं चाप्रस्तुतं च काव्यं संसदि योजितम्

aśrāvyaṃ taddurācāraṃ grāmyadharmapravartitam / niṣṭhuraṃ cāprastutaṃ ca kāvyaṃ saṃsadi yojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे भीमरोषप्रकम्पिताः । ऊचुस्तान् भरतान् क्रुद्धा निर्दहन्त इवाग्नयः

tacchrutvā munayaḥ sarve bhīmaroṣaprakampitāḥ / ūcustān bharatān kruddhā nirdahanta ivāgnayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा तावद्भो द्विजा युक्तमिदमस्मद्विडम्बनम् । को नामायं परिभवः किञ्च नास्मासु सम्मतम्

mā tāvadbho dvijā yuktamidamasmadviḍambanam / ko nāmāyaṃ paribhavaḥ kiñca nāsmāsu sammatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माज्ज्ञानमदोन्मत्ता न वेत्थाविनयाश्रिताः । तस्मादेतद्धि भवतां कुज्ञानं नाशमेष्यति

yasmājjñānamadonmattā na vetthāvinayāśritāḥ / tasmādetaddhi bhavatāṃ kujñānaṃ nāśameṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषीणां ब्राह्मणानां च समवायसमागताः । निराहुता विना होमैः शूद्राचारा भविष्यथ

ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca samavāyasamāgatāḥ / nirāhutā vinā homaiḥ śūdrācārā bhaviṣyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाङ्क्तेयाः कुत्सिताश्चावमा एव भविष्यथ । यश्च वो भविता वंशः सर्वाशौचो भविष्यति

apāṅkteyāḥ kutsitāścāvamā eva bhaviṣyatha / yaśca vo bhavitā vaṃśaḥ sarvāśauco bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च वो वंशजास्ते ऽपि भविष्यन्त्यथ नर्तकाः । परोपस्थानवन्तश्च शस्त्रपण्योपजीविनः

ye ca vo vaṃśajāste 'pi bhaviṣyantyatha nartakāḥ / paropasthānavantaśca śastrapaṇyopajīvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शापं दत्तं तथा ज्ञात्वा सुतेभ्यो मे तदा सुराः । सर्वे विमनसो भूत्वा तानृषीन् समुपस्थिताः

śāpaṃ dattaṃ tathā jñātvā sutebhyo me tadā surāḥ / sarve vimanaso bhūtvā tānṛṣīn samupasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याचमानैस्ततः प्रोक्तं देवैः शक्रपुरोगमैः । इदानीं दुःखमुत्पन्नं नाट्यमेतद् विनङ्क्षति

yācamānaistataḥ proktaṃ devaiḥ śakrapurogamaiḥ / idānīṃ duḥkhamutpannaṃ nāṭyametad vinaṅkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिभिश्च ततः प्रोक्तं न चैतद्धि विनक्ष्यति । शेषमन्यत्र यद् प्रोक्तं सर्वमेतद् भविष्यति

ṛṣibhiśca tataḥ proktaṃ na caitaddhi vinakṣyati / śeṣamanyatra yad proktaṃ sarvametad bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं मुनीनामुग्रतेजसाम् । विष्ण्णास्ते ततः सर्वे श्रुत्वा मां समुपस्थिताः

etacchrutvā tu vacanaṃ munīnāmugratejasām / viṣṇṇāste tataḥ sarve śrutvā māṃ samupasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तवन्तश्च मां पुत्रास्त्वयाहो नाशिता वयम् । अनेन नाट्यदोषेण शूद्राचारा हि यत् कृताः

proktavantaśca māṃ putrāstvayāho nāśitā vayam / anena nāṭyadoṣeṇa śūdrācārā hi yat kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयापि सान्त्वयित्वोक्ता मा क्रोधं व्रजतानघाः । कृतान्तविहितो ऽस्माकं नूनमेष विधिः सुताः

mayāpi sāntvayitvoktā mā krodhaṃ vrajatānaghāḥ / kṛtāntavihito 'smākaṃ nūnameṣa vidhiḥ sutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनीनां हि मृषा वाक्यं भविष्यति कदाचन । निधने च मनो मा भूद् युष्माकमिति सान्त्विताः

munīnāṃ hi mṛṣā vākyaṃ bhaviṣyati kadācana / nidhane ca mano mā bhūd yuṣmākamiti sāntvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानीध्वं तत्तथा नाट्यं ब्रह्मणा संप्रवर्तितम् । शिष्येभ्यश्च तदन्येभ्यः प्रयच्छामः प्रयोगतः

jānīdhvaṃ tattathā nāṭyaṃ brahmaṇā saṃpravartitam / śiṣyebhyaśca tadanyebhyaḥ prayacchāmaḥ prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा वै प्रणश्यतामेतन्नाट्यं दुःखप्रवर्तितम् । महाश्रयं महापुण्यं वेदाङ्गोपाङ्गसम्भवम्

mā vai praṇaśyatāmetannāṭyaṃ duḥkhapravartitam / mahāśrayaṃ mahāpuṇyaṃ vedāṅgopāṅgasambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्सरोभ्य इदं चैव यथातत्त्वं यथाश्रुतम् । नाट्यं दत्त्वा ततः सर्वे प्रायश्चित्तं चरिष्यथ

apsarobhya idaṃ caiva yathātattvaṃ yathāśrutam / nāṭyaṃ dattvā tataḥ sarve prāyaścittaṃ cariṣyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.