Library·Bharata: Natyasastra·37
इति भरतीये नाट्यशास्त्रे नाट्यशापो नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः अथ सप्तत्रिंशो ऽध्यायः कस्यचित्त्वथ कालस्य नहुषो नाम पार्थिवः । प्राप्तवान् देवराज्यं हि नयबुद्धिपराक्रमः
iti bharatīye nāṭyaśāstre nāṭyaśāpo nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ atha saptatriṃśo 'dhyāyaḥ kasyacittvatha kālasya nahuṣo nāma pārthivaḥ / prāptavān devarājyaṃ hi nayabuddhiparākramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशशास तदा राज्यं देवैर्व्युष्टिमवाप्नुवन् । गान्धर्वं चैअ नाट्यं च दृष्ट्वा चिन्तामुपागमत्
praśaśāsa tadā rājyaṃ devairvyuṣṭimavāpnuvan / gāndharvaṃ caia nāṭyaṃ ca dṛṣṭvā cintāmupāgamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चिन्तयित्वा मनसा कथमेष गृहे मम । नाट्यप्रयोगो हि भवेदिति सादर एव सन्
sa cintayitvā manasā kathameṣa gṛhe mama / nāṭyaprayogo hi bhavediti sādara eva san
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृताञ्जलिः प्रयोगार्थं प्रोक्तवांस्तु सुरान् नृपः । अप्सरोभिरिदं सार्धं नाट्यं भवतु मे गृहे
kṛtāñjaliḥ prayogārthaṃ proktavāṃstu surān nṛpaḥ / apsarobhiridaṃ sārdhaṃ nāṭyaṃ bhavatu me gṛhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्युक्तश्च ततो देवैर्बृहस्पतिपुरोगमैः । दिव्याङ्गनानां नैवेह मानुषैः सह सङ्गतिः
pratyuktaśca tato devairbṛhaspatipurogamaiḥ / divyāṅganānāṃ naiveha mānuṣaiḥ saha saṅgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हितं पथ्यं च वक्तव्यो भवान् स्वर्गाधिपो हि यत् । आचार्यास्तत्र गच्छन्तु गत्वा कुर्वन्तु ते प्रियम्
hitaṃ pathyaṃ ca vaktavyo bhavān svargādhipo hi yat / ācāryāstatra gacchantu gatvā kurvantu te priyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोक्तवांस्तु ततो मां तु नृपतिः स कृताञ्जलिः । इदमिच्छामि भगवन् नाट्यमुर्व्यां प्रतिष्ठितम्
proktavāṃstu tato māṃ tu nṛpatiḥ sa kṛtāñjaliḥ / idamicchāmi bhagavan nāṭyamurvyāṃ pratiṣṭhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वमाचार्यकं चैव भवताऽभिहितं श्रुतम् । व्यक्तभावात्विदं लब्धं त्वत्सकाशाद् द्विजोत्तम
pūrvamācāryakaṃ caiva bhavatā'bhihitaṃ śrutam / vyaktabhāvātvidaṃ labdhaṃ tvatsakāśād dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितामहगृहे ऽस्माकं तदन्तःपुरे जने । पितामहक्रियायुक्त मुर्वश्यां सम्प्रवर्तितम्
pitāmahagṛhe 'smākaṃ tadantaḥpure jane / pitāmahakriyāyukta murvaśyāṃ sampravartitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याः प्रणाशशोकेन उन्मादोपरते नृपे । विपन्ने ऽन्तःपुरजने पुनर्नाशमुपागतम्
tasyāḥ praṇāśaśokena unmādoparate nṛpe / vipanne 'ntaḥpurajane punarnāśamupāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशमेतदिच्छामो भूयस्तत् संप्रयोजितम् । तिथियज्ञक्रियास्वेतद् यथा स्यान् मङ्गलैः शुभैः
prakāśametadicchāmo bhūyastat saṃprayojitam / tithiyajñakriyāsvetad yathā syān maṅgalaiḥ śubhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् मम गृहे बद्धं नानाप्रकृतिसंश्रयम् । स्त्रीणां ललितविन्यासैर्यतो नः प्रथयिष्यति
tasmin mama gṛhe baddhaṃ nānāprakṛtisaṃśrayam / strīṇāṃ lalitavinyāsairyato naḥ prathayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाऽस्त्विति मया प्रोक्तो नहुषः पार्थिवस्तदा । सुताश्चाहूय सम्प्रोक्ता सामपूर्वं सुरैः सह
tathā'stviti mayā prokto nahuṣaḥ pārthivastadā / sutāścāhūya samproktā sāmapūrvaṃ suraiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं हि नहुषो राजा याचते नः कृताञ्जलिः । गम्यतां सहितैर्भूमिं प्रयोक्तुं नाट्यमेव च
ayaṃ hi nahuṣo rājā yācate naḥ kṛtāñjaliḥ / gamyatāṃ sahitairbhūmiṃ prayoktuṃ nāṭyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करिष्यमश्च शापान्तमस्मिन् सम्यक् प्रयोजिते । ब्राह्मणानां नृपाणां च भविष्यथ न कुत्सिताः
kariṣyamaśca śāpāntamasmin samyak prayojite / brāhmaṇānāṃ nṛpāṇāṃ ca bhaviṣyatha na kutsitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र गत्वा प्रयुज्यन्तां प्रयोगान् वसुधातले । न शक्यं चान्यथा कर्तुं वचनं पार्थिवस्य हि
tatra gatvā prayujyantāṃ prayogān vasudhātale / na śakyaṃ cānyathā kartuṃ vacanaṃ pārthivasya hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माकं चैव सर्वेषां नहुषस्य महात्मनः । आत्मोपदेशसिद्धं हि नाट्यं प्रोक्तं स्वयंभुवा
asmākaṃ caiva sarveṣāṃ nahuṣasya mahātmanaḥ / ātmopadeśasiddhaṃ hi nāṭyaṃ proktaṃ svayaṃbhuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषमुत्तरतन्त्रेण कोहलस्तु करिष्यति । प्रयोगः कारिकाश्चैव निरुक्तानि तथैव च
śeṣamuttaratantreṇa kohalastu kariṣyati / prayogaḥ kārikāścaiva niruktāni tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्सरोभिरिदं सार्धं क्रीडनीयकहेतुकम् । अधिष्ठितं मया स्वर्गे स्वातिना नारदेन च
apsarobhiridaṃ sārdhaṃ krīḍanīyakahetukam / adhiṣṭhitaṃ mayā svarge svātinā nāradena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्च वसुधां गत्वा नहुषस्य गृहे द्विजाः । स्त्रीणां प्रयोगं बहुधा बद्धवन्तो यथाक्रमम्
tataśca vasudhāṃ gatvā nahuṣasya gṛhe dvijāḥ / strīṇāṃ prayogaṃ bahudhā baddhavanto yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोपभोगतस्ते तु मानुषीषु मामात्मजाः । बद्धवन्तो ऽधिकस्नेहं तासु तद् द्विजसत्तमाः
atropabhogataste tu mānuṣīṣu māmātmajāḥ / baddhavanto 'dhikasnehaṃ tāsu tad dvijasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रानुत्पाद्य वध्वा च प्रयोगं च यथाक्रमम् । ब्रह्मणा समनुज्ञाताः प्राप्ताः स्वर्गं पुनः सुताः
putrānutpādya vadhvā ca prayogaṃ ca yathākramam / brahmaṇā samanujñātāḥ prāptāḥ svargaṃ punaḥ sutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुर्वीतले नाट्यं शिष्यैः समवतारितम् । भरतानां च वंशो ऽयं भविष्यं च प्रवर्तितः
evamurvītale nāṭyaṃ śiṣyaiḥ samavatāritam / bharatānāṃ ca vaṃśo 'yaṃ bhaviṣyaṃ ca pravartitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोहलादिभिरेवं तु वत्सशाण्डिल्यधूर्तितैः । मत्यधर्मक्रियायुक्तैः कश्चित्कालमवस्थितैः
kohalādibhirevaṃ tu vatsaśāṇḍilyadhūrtitaiḥ / matyadharmakriyāyuktaiḥ kaścitkālamavasthitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच्छात्रं प्रणीतं हि नाराणां बुद्धिवर्धनम् । त्रैलोक्यस्य क्रियोपेतं सर्वशास्त्रनिदर्शनम् । मङ्गल्यं ललितं चैव ब्रह्मणो वदनोद्भवम्
etacchātraṃ praṇītaṃ hi nārāṇāṃ buddhivardhanam / trailokyasya kriyopetaṃ sarvaśāstranidarśanam / maṅgalyaṃ lalitaṃ caiva brahmaṇo vadanodbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य इदं श्रुणुयान् नित्यं प्रोक्तं चेदं स्वयम्भुवा । कुर्यात् प्रयोगं यश्चैवमथवाऽधीतवान् नरः
ya idaṃ śruṇuyān nityaṃ proktaṃ cedaṃ svayambhuvā / kuryāt prayogaṃ yaścaivamathavā'dhītavān naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या गतिर्वेदविदुषां या गतिर्यज्ञकारिणाम् । या गतिर्दानशीलानां तां गतिं प्राप्नुयाद्धि सः
yā gatirvedaviduṣāṃ yā gatiryajñakāriṇām / yā gatirdānaśīlānāṃ tāṃ gatiṃ prāpnuyāddhi saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानधर्मेषु सर्वेषु कीर्त्यते तु महत् फलम् । प्रेक्षणीयप्रदानं हि सर्वदानेषु शस्यते
dānadharmeṣu sarveṣu kīrtyate tu mahat phalam / prekṣaṇīyapradānaṃ hi sarvadāneṣu śasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तथा गन्धमाल्येन देवास्तुष्यन्ति पूजिताः । यथा नाट्यप्रयोगस्थैर्नित्यं तुष्यन्ति मङ्गलैः
na tathā gandhamālyena devāstuṣyanti pūjitāḥ / yathā nāṭyaprayogasthairnityaṃ tuṣyanti maṅgalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धर्वं चेह नाट्यं च यः सम्यक् परिपालयेत् । स ईश्वरगणेशानां लभते सद्गतिं पराम्
gāndharvaṃ ceha nāṭyaṃ ca yaḥ samyak paripālayet / sa īśvaragaṇeśānāṃ labhate sadgatiṃ parām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं नाट्यप्रयोगे बहुविधिविहितं कर्मशास्त्रं प्रणीतम् । नोक्तं यच्चात्र लोकादनुकृतिकरणात् । संविभाव्यं तु तज्ज्ञैः ॥ किं चान्यत् सम्प्रपूर्णा भवतु वसुमती नष्टदुर्भिक्षरोगा । शान्तिर्गोब्राह्मणानां भवतु नरपतिः पातु पृथ्वीं समग्राम्
evaṃ nāṭyaprayoge bahuvidhivihitaṃ karmaśāstraṃ praṇītam | noktaṃ yaccātra lokādanukṛtikaraṇāt | saṃvibhāvyaṃ tu tajjñaiḥ || kiṃ cānyat samprapūrṇā bhavatu vasumatī naṣṭadurbhikṣarogā / śāntirgobrāhmaṇānāṃ bhavatu narapatiḥ pātu pṛthvīṃ samagrām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.