Bharata: Natyasastra 5

वामपल्लवहस्तेन पादैस्तालान्तरोत्थितैः । गच्छेत्पञ्चपदीं चैव सविलासाङ्गचेष्टितैः

vāmapallavahastena pādaistālāntarotthitaiḥ / gacchetpañcapadīṃ caiva savilāsāṅgaceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामवेधस्तु कर्तव्यो विक्षेपो दक्षिणस्य च । शृङ्गाररससंयुक्तां पठेदार्यां विचक्षणः

vāmavedhastu kartavyo vikṣepo dakṣiṇasya ca / śṛṅgārarasasaṃyuktāṃ paṭhedāryāṃ vicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारीश्लोकं गदित्वा तु कृत्वा च परिवर्तनम् । तैरेव च पदः कार्यं पश्चिमेनापसर्पणम्

cārīślokaṃ gaditvā tu kṛtvā ca parivartanam / taireva ca padaḥ kāryaṃ paścimenāpasarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारिपार्श्विकहस्ते तु न्यस्य जर्जरमुत्तमम् । महाचारीं ततश्चैव प्रयुञ्जीत यथाविधि

pāripārśvikahaste tu nyasya jarjaramuttamam / mahācārīṃ tataścaiva prayuñjīta yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरश्रा ध्रुवा तत्र तथा द्रुतलयान्विता । चतुर्भिस्सन्निपातैश्च कला ह्यष्टौ प्रमाणतः

caturaśrā dhruvā tatra tathā drutalayānvitā / caturbhissannipātaiśca kalā hyaṣṭau pramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं चतुर्थमन्त्यं च सप्तमं दशमं गुरु । लघु शेषं ध्रुवापादे चतुर्विंशतिके भवेत्

ādyaṃ caturthamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ guru / laghu śeṣaṃ dhruvāpāde caturviṃśatike bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादतलाहतिपातितशैलं क्षोभितभूतसमग्रसमुद्रम् । ताण्डवनृत्यमिदं प्रलयान्ते पातु जगत्सुखदायि हरस्य

pādatalāhatipātitaśailaṃ kṣobhitabhūtasamagrasamudram / tāṇḍavanṛtyamidaṃ pralayānte pātu jagatsukhadāyi harasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाण्डोन्मुखेन कर्तव्यं पादविक्षेपणं ततः । सूचीं कृत्वा पुनः कुर्याद्विक्षेपपरिवर्तनम्

bhāṇḍonmukhena kartavyaṃ pādavikṣepaṇaṃ tataḥ / sūcīṃ kṛtvā punaḥ kuryādvikṣepaparivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्तैः सललितैः पादैर्द्रुतलयान्वितैः । त्रितालान्तरमुत्क्षेपैर्गच्छेत्पञ्चपदीं ततः

atikrāntaiḥ salalitaiḥ pādairdrutalayānvitaiḥ / tritālāntaramutkṣepairgacchetpañcapadīṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च । तैरेव च पदैः कार्यं प्राङ्मुखेनापसर्पणम्

tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca / taireva ca padaiḥ kāryaṃ prāṅmukhenāpasarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पदानि त्रीण्येव गच्छेत्प्राङ्मुख एव तु । ततश्च वामवेधः स्याद्विक्षेपो दक्षिणस्य च

punaḥ padāni trīṇyeva gacchetprāṅmukha eva tu / tataśca vāmavedhaḥ syādvikṣepo dakṣiṇasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो रौद्ररसं श्लोकं पादसंहरणं पठेत् । तस्यान्ते तु त्रिपद्याथ व्याहरेत्पारिपार्श्विकौ

tato raudrarasaṃ ślokaṃ pādasaṃharaṇaṃ paṭhet / tasyānte tu tripadyātha vyāharetpāripārśvikau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोरागमने कार्यं गानं नर्कुटकं बुधैः । तथा च भारतीभेदे त्रिगतं सम्प्रयोजयेत्

tayorāgamane kāryaṃ gānaṃ narkuṭakaṃ budhaiḥ / tathā ca bhāratībhede trigataṃ samprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदूषकस्त्वेकपदां सुत्रधारस्मितावहाम् । असम्बद्धकथाप्रायां कुर्यात्कथनिका ततः

vidūṣakastvekapadāṃ sutradhārasmitāvahām / asambaddhakathāprāyāṃ kuryātkathanikā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्ररोचना च कर्तव्या सिद्धेनोपनिमत्रणम् । रङ्गसिद्धौ पुनः कार्यं काव्यवस्तुनिरूपणम्

prarocanā ca kartavyā siddhenopanimatraṇam / raṅgasiddhau punaḥ kāryaṃ kāvyavastunirūpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमेव विधिं कृत्वा सूचीवेधकृतैरथ । पादैरनाविद्धगतैर्निष्क्रामेयुः समं त्रयः

sarvameva vidhiṃ kṛtvā sūcīvedhakṛtairatha / pādairanāviddhagatairniṣkrāmeyuḥ samaṃ trayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि । चतुरश्रो द्विजश्रेष्ठास्त्र्यश्रं चापि निबोधत

evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi / caturaśro dvijaśreṣṭhāstryaśraṃ cāpi nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमेव प्रयोगः स्यादङ्गान्येतानि चैव हि । तालप्रमाणं संक्षिप्तं केवलं तु विशेषकृत्

ayameva prayogaḥ syādaṅgānyetāni caiva hi / tālapramāṇaṃ saṃkṣiptaṃ kevalaṃ tu viśeṣakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शम्या तु द्विकला कार्या तालो ह्येककलस्तथा । पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलाद्वयम्

śamyā tu dvikalā kāryā tālo hyekakalastathā / punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalādvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन हि प्रमाणेन कलाताललयान्वितः । कर्तव्यः पूर्वरङ्गस्तु त्र्यश्रो ऽप्युत्थापनादिकः

anena hi pramāṇena kalātālalayānvitaḥ / kartavyaḥ pūrvaraṅgastu tryaśro 'pyutthāpanādikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं चतुर्थं दशममष्टमं नैधनं गुरु । यस्यास्तु जागते पादे सा त्र्यश्रोत्थापिनी ध्रुवा

ādyaṃ caturthaṃ daśamamaṣṭamaṃ naidhanaṃ guru / yasyāstu jāgate pāde sā tryaśrotthāpinī dhruvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाद्यं गतिप्रचारश्च ध्रुवा तालस्तथैव च । संक्षिप्तान्येव कार्याणि त्र्यश्रे नृत्तप्रवेदिभिः

vādyaṃ gatipracāraśca dhruvā tālastathaiva ca / saṃkṣiptānyeva kāryāṇi tryaśre nṛttapravedibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाद्यगीतप्रमाणेन कुर्यादङ्गविचेष्टितम् । विस्तीर्णमथ संक्षिप्तं द्विप्रमाणविनिर्मितम्

vādyagītapramāṇena kuryādaṅgaviceṣṭitam / vistīrṇamatha saṃkṣiptaṃ dvipramāṇavinirmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तपादप्रचारस्तु द्विकलः परिकीर्तितः । चतुरश्रे परिक्रान्ते पाताः स्युः षोडशैव तु

hastapādapracārastu dvikalaḥ parikīrtitaḥ / caturaśre parikrānte pātāḥ syuḥ ṣoḍaśaiva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः । एतत्प्रमाणं विज्ञेयमुभयोः पूर्वरङ्गयोः

tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ / etatpramāṇaṃ vijñeyamubhayoḥ pūrvaraṅgayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं परिवर्ते तु गमने त्रिपदी भवेत् । दिग्वन्दने पञ्चपदी चतुरश्रे विधीयते

kevalaṃ parivarte tu gamane tripadī bhavet / digvandane pañcapadī caturaśre vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यस्त्र्यश्रस्तालप्रमाणतः । तस्मान्न लक्षणं प्रोक्तं पुनरुक्तं भवेद्यतः

ācāryabuddhyā kartavyastryaśrastālapramāṇataḥ / tasmānna lakṣaṇaṃ proktaṃ punaruktaṃ bhavedyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो द्विजोत्तमाः । त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्च शुद्धो भारत्युपाश्रयः

evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo dvijottamāḥ / tryaśraśca caturaśraśca śuddho bhāratyupāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावदयं शुद्धः पूर्वरङ्गो मयोदितः । चित्रत्वमस्य वक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः

evaṃ tāvadayaṃ śuddhaḥ pūrvaraṅgo mayoditaḥ / citratvamasya vakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्ते ह्युत्थापने विप्राः कृते च परिवर्तने । चतुर्थकारदत्ताभिः सुमनोभिरलङ्कृते

vṛtte hyutthāpane viprāḥ kṛte ca parivartane / caturthakāradattābhiḥ sumanobhiralaṅkṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तैर्गानैर्गन्धर्वैः परिगीते प्रमाणतः । देवदुन्दुभयश्चैव निनदैयुर्भृशं यतः

udāttairgānairgandharvaiḥ parigīte pramāṇataḥ / devadundubhayaścaiva ninadaiyurbhṛśaṃ yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धाः कुसुममालाभिर्विकिरेयुः समन्ततः । अङ्गहारैश्च देव्यस्ता उपनृत्येयुरग्रतः

siddhāḥ kusumamālābhirvikireyuḥ samantataḥ / aṅgahāraiśca devyastā upanṛtyeyuragrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्ताण्डवविधिः प्रोक्तो नृते पिण्डीसमन्वितः । रेचकैरङ्गहारैश्च न्यासोपन्याससंयुतः

yastāṇḍavavidhiḥ prokto nṛte piṇḍīsamanvitaḥ / recakairaṅgahāraiśca nyāsopanyāsasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्दीपदानां मध्ये तु एकैकस्मिन्पृथक्पृथक् । प्रयोक्तव्यो बुधैः सम्यक्चित्रभावमभीप्सुभिः

nāndīpadānāṃ madhye tu ekaikasminpṛthakpṛthak / prayoktavyo budhaiḥ samyakcitrabhāvamabhīpsubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कृत्वा यथान्यायं शुद्धं चित्रं प्रयत्नतः । ततःपरं प्रयुञ्जीत नाटकं लक्षणान्वितम्

evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ śuddhaṃ citraṃ prayatnataḥ / tataḥparaṃ prayuñjīta nāṭakaṃ lakṣaṇānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्त्वन्तर्हिताः सर्वा भवेयुर्दिव्ययोषितः । निष्क्रान्तासु च सर्वासु नर्तकीषु ततः परम्

tatastvantarhitāḥ sarvā bhaveyurdivyayoṣitaḥ / niṣkrāntāsu ca sarvāsu nartakīṣu tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्यमङ्गजातमतःपरम् । एवं शुद्धो भवेच्चित्रः पूर्वरङ्गो विधानतः

pūrvaraṅge prayoktavyamaṅgajātamataḥparam / evaṃ śuddho bhaveccitraḥ pūrvaraṅgo vidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यो नातिप्रसङ्गो ऽत्र नृतागीतविधिं प्रति । गीते वाद्ये च नृत्ते च प्रवृत्ते ऽतिप्रसङ्गतः

kāryo nātiprasaṅgo 'tra nṛtāgītavidhiṃ prati / gīte vādye ca nṛtte ca pravṛtte 'tiprasaṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खेदो भवेत्प्रयोक्तॄणां प्रेक्षकाणां तथैव च । खिन्नानां रसभावेषु स्पष्टता नोपजायते

khedo bhavetprayoktṝṇāṃ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca / khinnānāṃ rasabhāveṣu spaṣṭatā nopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्यश्रं वा चतुरश्रं वा शुद्धं चित्रमथापि वा

tryaśraṃ vā caturaśraṃ vā śuddhaṃ citramathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयुज्य विधिनैवं तु पूर्वरँगं प्रयोगतः

prayujya vidhinaivaṃ tu pūrvara~gaṃ prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थापकः प्रविशेत्तत्र सूत्रधारगुणाकृतिः । स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाञ्गपुरस्कृतम्

sthāpakaḥ praviśettatra sūtradhāraguṇākṛtiḥ / sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāñgapuraskṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य रङ्गं तैरेव सूत्रधारपदैर्व्रजेत् । श्थापक्ष्य प्रवेशे तु कर्तव्यऽर्थानुगा ध्रुवा

praviśya raṅgaṃ taireva sūtradhārapadairvrajet / śthāpakṣya praveśe tu kartavya'rthānugā dhruvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्यश्रा वा चतुरश्रा वा तज्ज्ञैर्मध्यलयान्विता । कुर्यादनन्तरं चारीं देवरह्मणशंसिनीम्

tryaśrā vā caturaśrā vā tajjñairmadhyalayānvitā / kuryādanantaraṃ cārīṃ devarahmaṇaśaṃsinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवाक्यमधुरैः श्लोकेर्नानाभसवरसान्वितैः । प्रसाद्य रङ्गं विधिवत्कवेर्नाम च कीर्तयेत्

suvākyamadhuraiḥ ślokernānābhasavarasānvitaiḥ / prasādya raṅgaṃ vidhivatkavernāma ca kīrtayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तवा। ततः कुर्यात्काव्यप्रख्यापनाश्रयाम् । उद्धात्यकादि कर्तव्यं काव्योपक्षेपणाश्र्यम्

prastavā. tataḥ kuryātkāvyaprakhyāpanāśrayām / uddhātyakādi kartavyaṃ kāvyopakṣepaṇāśryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्ये दिव्याश्रयो भूत्वा मानुषे मानुषाश्रयः । दिव्यमानुषसंयोगे दिव्यो वा मानुषो ऽपि वा

divye divyāśrayo bhūtvā mānuṣe mānuṣāśrayaḥ / divyamānuṣasaṃyoge divyo vā mānuṣo 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखबीजानुसदॄशं नानामार्गसमाश्रयम् । आआविधैरुपक्षेपैः काव्योपक्षेपणं भवेत्

mukhabījānusadṝśaṃ nānāmārgasamāśrayam / āāvidhairupakṣepaiḥ kāvyopakṣepaṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्ताव्यैवं तु निष्क्रामेत्काव्यप्रस्तावकस्ततः । एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि

prastāvyaivaṃ tu niṣkrāmetkāvyaprastāvakastataḥ / evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य इमं पूर्वरङ्गं तु विधिनैव प्रयोजयेत् । नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्स्वर्गलोकं च गच्छति

ya imaṃ pūrvaraṅgaṃ tu vidhinaiva prayojayet / nāśubhaṃ prāpnuyātkiñcitsvargalokaṃ ca gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चापि विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् । प्राप्नोत्यपचयं घोरं तिर्यग्ग्योनिं च गच्छति

yaścāpi vidhimutsṛjya yatheṣṭaṃ samprayojayet / prāpnotyapacayaṃ ghoraṃ tiryaggyoniṃ ca gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तथाऽग्निः प्रदहति प्रभञ्जनसमीरतः । यथा ह्यप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात्

na tathā'gniḥ pradahati prabhañjanasamīrataḥ / yathā hyaprayogastu prayukto dahati kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवावन्तिपाञ्चालदाक्षिणात्यौढ्रमागधैः । कर्तव्य पूर्वरङ्गस्तु द्विप्रमाणविनिर्मितः

ityevāvantipāñcāladākṣiṇātyauḍhramāgadhaiḥ / kartavya pūrvaraṅgastu dvipramāṇavinirmitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष वः कथितो विप्राः पूर्वरङ्गाश्रितो विधिः । भूयः किं कथ्यतां सम्यङ्नाट्यवेदविधिं प्रति

eṣa vaḥ kathito viprāḥ pūrvaraṅgāśrito vidhiḥ / bhūyaḥ kiṃ kathyatāṃ samyaṅnāṭyavedavidhiṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.