Bharata: Natyasastra 6

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे पूर्वरङ्गप्रयोगो नाम पञ्चमो ऽध्यायः अथ षष्ठो ऽध्यायः पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वापुनराहुर्महत्तमाः । भरतं मुनयः सर्वे प्रश्नान्पञ्चाभिधत्स्व नः

iti bhāratīye nāṭyaśāstre pūrvaraṅgaprayogo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ pūrvaraṅgavidhiṃ śrutvāpunarāhurmahattamāḥ / bharataṃ munayaḥ sarve praśnānpañcābhidhatsva naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये रसा इति पठ्यन्ते नाट्ये नाट्यविचक्षणैः । रसत्वं केन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसि

ye rasā iti paṭhyante nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ / rasatvaṃ kena vai teṣāmetadākhyātumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपि । संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्वतः

bhāvāścaiva kathaṃ proktāḥ kiṃ vā te bhāvayantyapi / saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ caiva tatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम्

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ / pratyuvāca punarvākyaṃ rasabhāvavikalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम्

ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ / saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ ca yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शक्यमस्य नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथञ्चन । कस्माद्बहुत्वाज्ज्ञानानां शिल्पानां वाप्यनन्ततः

na śakyamasya nāṭyasya gantumantaṃ kathañcana / kasmādbahutvājjñānānāṃ śilpānāṃ vāpyanantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यापि न वै शक्यस्त्वन्तो ज्ञानार्णवस्य हि । गन्तुं किं पुनरन्येषां ज्ञानानामर्थतत्त्वतः

ekasyāpi na vai śakyastvanto jñānārṇavasya hi / gantuṃ kiṃ punaranyeṣāṃ jñānānāmarthatattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्त्वल्पसूत्रग्रन्थार्थमनुमानप्रसाधकम् । नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसङ्ग्रहम्

kintvalpasūtragranthārthamanumānaprasādhakam / nāṭyasyāsya pravakṣyāmi rasabhāvādisaṅgraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । निबन्धो यो समासेन सङ्ग्रहं तं विदुर्बुधाः

vistareṇopadiṣṭānāmarthānāṃ sūtrabhāṣyayoḥ / nibandho yo samāsena saṅgrahaṃ taṃ vidurbudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसा भावा ह्यभिनयाः धर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः । सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः

rasā bhāvā hyabhinayāḥ dharmī vṛttipravṛttayaḥ / siddhiḥ svarāstathātodyaṃ gānaṃ raṅgaśca saṅgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः । सूत्रतः साऽनुमतव्या कारिकार्थप्रदर्शिनी

alpābhidhānenārtho yaḥ samāsenocyate budhaiḥ / sūtrataḥ sā'numatavyā kārikārthapradarśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टुनिगमान्वितम् । धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम्

nānānāmāśrayotpannaṃ nighaṇṭunigamānvitam / dhātvarthahetusaṃyuktaṃ nānāsiddhāntasādhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थापितो ऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थासूचकः । धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तत्प्रचक्षते

sthāpito 'rtho bhavedyatra samāsenārthāsūcakaḥ / dhātvarthavacaneneha niruktaṃ tatpracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमाः । विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम्

saṅgraho yo mayā proktaḥ samāsena dvijottamāḥ / vistaraṃ tasya vakṣyāmi saniruktaṃ sakārikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः

śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ / bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिनेन महात्मना । पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान्

ete hyaṣṭau rasāḥ proktā druhinena mahātmanā / punaśca bhāvānvakṣyāmi sthāyisañcārisattvajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः

ratihāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā / jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्तामोहः स्मृतिर्धृतिः

nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaḥ śramaḥ / ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintāmohaḥ smṛtirdhṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च

vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā / garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तं विबोधो ऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च

suptaṃ vibodho 'marṣaścāpyavahitthamathogratā / matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः

trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ / trayastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भः स्वेदो ऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदो ऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः

stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svarabhedo 'tha vepathuḥ / vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sātvikāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ्गिकौ वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्विकस्तथा । चत्वारो ऽभिनया ह्येते विज्ञेया नाट्यसंश्रयाः

āṅgikau vācikaścaiva hyāhāryaḥ sātvikastathā / catvāro 'bhinayā hyete vijñeyā nāṭyasaṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मीति द्विविधः स्मृतः । भारती सात्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा

lokadharmī nāṭyadharmī dharmīti dvividhaḥ smṛtaḥ / bhāratī sātvatī caiva kaiśikyārabhaṭī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् । आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवोढ्रमागधी

catasro vṛttayo hyetā yāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam / āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivoḍhramāgadhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाञ्चालमध्यमा चेति विज्ञेयास्तु प्रवृत्तयः । दैविकी मानुषी चैव सिद्धिः स्याद्द्विविधैव तु

pāñcālamadhyamā ceti vijñeyāstu pravṛttayaḥ / daivikī mānuṣī caiva siddhiḥ syāddvividhaiva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शारीराश्चैव वैणाश्च सप्त षड्जादयः स्वराः । [निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः] ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च

śārīrāścaiva vaiṇāśca sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ / [niṣādarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivatāḥ] tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विधं च विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम् । ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम्

caturvidhaṃ ca vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam / tataṃ tantrīgataṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च । प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामप्रासादिकमथान्तरम्

ghanastu tālo vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa eva ca / praveśākṣepaniṣkrāmaprāsādikamathāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गानं पञ्चविधं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम् । चतुरस्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यश्रश्च कीर्तितः

gānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ dhruvāyogasamanvitam / caturasro vikṛṣṭaśca raṅgastryaśraśca kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेषो ऽल्पसूत्रार्थो निर्दिष्टो नाट्यसंग्रहः । अतः परं प्रवक्ष्यामि सूत्रग्रन्थविकल्पनम्

evameṣo 'lpasūtrārtho nirdiṣṭo nāṭyasaṃgrahaḥ / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūtragranthavikalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रसानेव तावदादावभिव्याख्यास्यामः । न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते । तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः । को दृष्टान्तः । अत्राह यथा हि नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः । यथा हि गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयो रसा निर्वर्त्यन्ते तथा नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति । अत्राह रस इति कः पदार्थः । उच्यते आस्वाद्यत्वात् । कथमास्वाद्यते रसः । यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जान रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुष हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्गसत्तोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति । तस्मान्नाट्यरसा इत्यभिव्याख्याताः । अत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः यथा बहुद्रव्ययुतैर्व्यञ्जनैर्बहुभिर्युतम् । आस्वादयन्ति भुञ्जाना भक्तं भक्तविदो जनाः

tatra rasāneva tāvadādāvabhivyākhyāsyāmaḥ | na hi rasādṛte kaścidarthaḥ pravartate | tatra vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ | ko dṛṣṭāntaḥ | atrāha yathā hi nānāvyañjanauṣadhidravyasaṃyogādrasaniṣpattiḥ tathā nānābhāvopagamādrasaniṣpattiḥ | yathā hi guḍādibhirdravyairvyañjanairauṣadhibhiśca ṣāḍavādayo rasā nirvartyante tathā nānābhāvopagatā api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuvantīti | atrāha rasa iti kaḥ padārthaḥ | ucyate āsvādyatvāt | kathamāsvādyate rasaḥ | yathā hi nānāvyañjanasaṃskṛtamannaṃ bhuñjāna rasānāsvādayanti sumanasaḥ puruṣa harṣādīṃścādhigacchanti tathā nānābhāvābhinayavyañjitān vāgaṅgasattopetān sthāyibhāvānāsvādayanti sumanasaḥ prekṣakāḥ harṣādīṃścādhigacchanti | tasmānnāṭyarasā ityabhivyākhyātāḥ | atrānuvaṃśyau ślokau bhavataḥ yathā bahudravyayutairvyañjanairbahubhiryutam / āsvādayanti bhuñjānā bhaktaṃ bhaktavido janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाभिनयसंबद्धान्स्थायिभावांस्तथा बुधाः । आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाट्यरसाः स्मृताः

bhāvābhinayasaṃbaddhānsthāyibhāvāṃstathā budhāḥ / āsvādayanti manasā tasmānnāṭyarasāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राह किं रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरुताहो भावेभ्यो रसानामिति । केषाञ्चिन्मतं परस्परसम्बन्धादेषामभिनिर्वृत्तिरिति । तन्न । कस्मात् । दृश्यते हि भावेभ्यो रसानामभिनिर्वृत्तिर्न तु रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरिति । भवन्ति चात्र श्लोकाः नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसनिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः

atrāha kiṃ rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttirutāho bhāvebhyo rasānāmiti | keṣāñcinmataṃ parasparasambandhādeṣāmabhinirvṛttiriti | tanna | kasmāt | dṛśyate hi bhāvebhyo rasānāmabhinirvṛttirna tu rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttiriti | bhavanti cātra ślokāḥ nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasanimān / yasmāttasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाद्रव्यैबहुविधैर्व्यञ्जनं भाव्यते यथा । एवं भावा भावयन्ति रसानभिनयैः सह

nānādravyaibahuvidhairvyañjanaṃ bhāvyate yathā / evaṃ bhāvā bhāvayanti rasānabhinayaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत्

na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ / parasparakṛtā siddhistayorabhinaye bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत् । एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम्

vyañjanauṣadhisaṃyogo yathānnaṃ svādutāṃ nayet / evaṃ bhāvā rasāścaiva bhāvayanti parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा बीजाद्भवेद्वृक्षो वृक्षात्पुष्पं फलं यथा । तथा मूलं रसाः सर्वे तेभ्यो भावा व्यवस्थिताः

yathā bījādbhavedvṛkṣo vṛkṣātpuṣpaṃ phalaṃ yathā / tathā mūlaṃ rasāḥ sarve tebhyo bhāvā vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेषं रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । तेषामुत्पत्तिहेतवश्चत्वारो रसाः । तद्यथा शृङ्गारो रौद्रौ वीरो बीभत्स इति । अत्र शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः

tadeṣaṃ rasānāmutpattivarṇadaivatanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ | teṣāmutpattihetavaścatvāro rasāḥ | tadyathā śṛṅgāro raudrau vīro bībhatsa iti | atra śṛṅgārāddhi bhaveddhāsyo raudrācca karuṇo rasaḥ / vīrāccaivādbhutotpattirbībhatsācca bhayānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्यस्तु प्रकीर्तितः । रौद्रस्यैव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः

śṛṅgārānukṛtiryā tu sa hāsyastu prakīrtitaḥ / raudrasyaiva ca yatkarma sa jñeyaḥ karuṇo rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीरस्यापि च यत्कर्म सो ऽद्भुतः परिकीर्तितः । बीभत्सदर्शनं यच्च ज्ञेयः स तु भयानकः

vīrasyāpi ca yatkarma so 'dbhutaḥ parikīrtitaḥ / bībhatsadarśanaṃ yacca jñeyaḥ sa tu bhayānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वर्णाः श्यामो भवति शृङ्गारः सितो हास्यः प्रकीर्तितः । कपोतः करुणश्चैव रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः

atha varṇāḥ śyāmo bhavati śṛṅgāraḥ sito hāsyaḥ prakīrtitaḥ / kapotaḥ karuṇaścaiva rakto raudraḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः । नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः

gauro vīrastu vijñeyaḥ kṛṣṇaścaiva bhayānakaḥ / nīlavarṇastu bībhatsaḥ pītaścaivādbhutaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दैवतानि शृङ्गारो विष्णुदेवत्यो हास्यः प्रमथदैवतः । रौद्रो रुद्राधिदैवत्यः करुणो यमदैवतः

atha daivatāni śṛṅgāro viṣṇudevatyo hāsyaḥ pramathadaivataḥ / raudro rudrādhidaivatyaḥ karuṇo yamadaivataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीभत्सस्य महाकालः कालदेवो भयानकः । वीरो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदैवतः

bībhatsasya mahākālaḥ kāladevo bhayānakaḥ / vīro mahendradevaḥ syādadbhuto brahmadaivataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वमेवाभिहितं सम्भोगविप्रलम्भकृतः शृङ्गार इति । वैशिकशास्त्रकारैश्च दशावस्थो ऽभिहितः । ताश्च सामान्याभिनये वक्ष्यामः । करुणस्तु शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविभवनाशवधबन्धसमुत्थो निरपेक्षभावः । औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भकृतः । एवमन्यः करुणो ऽन्यश्च विप्रलम्भ इति । एवमेष सर्वभावसंयुक्तः शृङ्गारो भवति । अपि च सुखप्रायेषु सम्पन्नः ऋतुमाल्यदिसेवकः । पुरुषः प्रमदायुक्तः शृङ्गार इति संज्ञितः

pūrvamevābhihitaṃ sambhogavipralambhakṛtaḥ śṛṅgāra iti | vaiśikaśāstrakāraiśca daśāvastho 'bhihitaḥ | tāśca sāmānyābhinaye vakṣyāmaḥ | karuṇastu śāpakleśavinipatiteṣṭajanavibhavanāśavadhabandhasamuttho nirapekṣabhāvaḥ | autsukyacintāsamutthaḥ sāpekṣabhāvo vipralambhakṛtaḥ | evamanyaḥ karuṇo 'nyaśca vipralambha iti | evameṣa sarvabhāvasaṃyuktaḥ śṛṅgāro bhavati | api ca sukhaprāyeṣu sampannaḥ ṛtumālyadisevakaḥ / puruṣaḥ pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चात्र सूत्रार्थानुविद्धे आर्ये भवतः ऋतुमाल्यालङ्कारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः । उपवनगमनविहारैः शृङ्गाररसः समुद्भवति

api cātra sūtrārthānuviddhe ārye bhavataḥ ṛtumālyālaṅkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ / upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgārarasaḥ samudbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नयनवदनप्रसादैः स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च । मधुरैश्चाङ्गविहारैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

nayanavadanaprasādaiḥ smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca / madhuraiścāṅgavihāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हास्यो नाम हासस्थायिभावात्मकः । स च विकृतपरवेषालङ्कारधार्ष्ट्यलौल्यकुहकासत्प्रलापव्यङ्गदर्शनदोषोदाहरणादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्योष्ठनासाकपोलस्पन्दनदृष्टिव्याकोशाकुञ्चनस्वेदास्यरागपार्श्वग्रहणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्यावहित्थालस्यतन्द्रानिद्रास्वप्नप्रबोधादयः । द्विविधश्चायमात्मस्थः परस्थश्च । यदा स्वयं हसति तदाऽत्मस्थः । यदा तु परं हासयति तदा परस्थः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः । विपरितालङ्कारैर्विकृताचराभिधानवेषैश्च । विकृतैरर्थविशेषैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः

atha hāsyo nāma hāsasthāyibhāvātmakaḥ | sa ca vikṛtaparaveṣālaṅkāradhārṣṭyalaulyakuhakāsatpralāpavyaṅgadarśanadoṣodāharaṇādibhirvibhāvairutpadyate | tasyoṣṭhanāsākapolaspandanadṛṣṭivyākośākuñcanasvedāsyarāgapārśvagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | vyabhicāriṇaścāsyāvahitthālasyatandrānidrāsvapnaprabodhādayaḥ | dvividhaścāyamātmasthaḥ parasthaśca | yadā svayaṃ hasati tadā'tmasthaḥ | yadā tu paraṃ hāsayati tadā parasthaḥ | atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ | viparitālaṅkārairvikṛtācarābhidhānaveṣaiśca / vikṛtairarthaviśeṣairhasatīti rasaḥ smṛto hāsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृताचारैर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विकृतवेषैश्च । हासयति जनं यस्मात्तस्मज्ज्ज्ञेयो रसो हास्यः

vikṛtācārairvākyairaṅgavikāraiśca vikṛtaveṣaiśca / hāsayati janaṃ yasmāttasmajjjñeyo raso hāsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीनीचप्रकृतावेष भूयिष्ठं दृश्यते रसः । षड्भेदाश्चास्य विज्ञेयास्तांश्च वक्ष्याम्यहं पुनः

strīnīcaprakṛtāveṣa bhūyiṣṭhaṃ dṛśyate rasaḥ / ṣaḍbhedāścāsya vijñeyāstāṃśca vakṣyāmyahaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम् । द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्याधमप्रकृतौ

smitamatha hasitaṃ vihasitamupahasitaṃ cāpahasitamatihasitam / dvau dvau bhedau syātāmuttamamadhyādhamaprakṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्मितहसिते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसिते च । अधमानामपहसितं ह्यतिहसितं चापि विज्ञेयम्

tatra smitahasite jyeṣṭhānāṃ madhyānāṃ vihasitopahasite ca / adhamānāmapahasitaṃ hyatihasitaṃ cāpi vijñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत्

īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ / alakṣitadvijaṃ dhīramuttamānāṃ smitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्फुल्लानननेत्रं तु गण्डैर्विकसितैरथ । किञ्चिल्लक्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयते

utphullānananetraṃ tu gaṇḍairvikasitairatha / kiñcillakṣitadantaṃ ca hasitaṃ tadvidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सस्वनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत्

ākuñcitākṣigaṇḍaṃ yatsasvanaṃ madhuraṃ tathā / kālāgataṃ sāsyarāgaṃ tadvai vihasitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम् । निकुञ्चिताङ्गकशिरस्तच्चोपहसितं भवेत्

utphullanāsikaṃ yattu jihmadṛṣṭinirīkṣitam / nikuñcitāṅgakaśirastaccopahasitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थानहसितं यत्तु साश्रुनेत्रं तथैव च । उत्कम्पितांसकशिरस्तच्चापहसिअतं भवेत्

asthānahasitaṃ yattu sāśrunetraṃ tathaiva ca / utkampitāṃsakaśirastaccāpahasiataṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संरब्धसाश्रुनेत्रं च विकृष्टस्वरमुद्धतम् । करोपगूढपार्श्वं च तच्चातिहसितं भवेत्

saṃrabdhasāśrunetraṃ ca vikṛṣṭasvaramuddhatam / karopagūḍhapārśvaṃ ca taccātihasitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हास्यस्थानानि यानि स्युः कार्योत्पन्नानि नाटके । उत्तमाधममध्यानामेवं तानि प्रयोजयेत्

hāsyasthānāni yāni syuḥ kāryotpannāni nāṭake / uttamādhamamadhyānāmevaṃ tāni prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येष स्वसमुत्थस्तथा परसमुत्थश्च विज्ञेयः । द्विविधस्त्रिप्रकृतिगतस्त्र्यवस्थभावो रसो हास्यः

ityeṣa svasamutthastathā parasamutthaśca vijñeyaḥ / dvividhastriprakṛtigatastryavasthabhāvo raso hāsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टवधदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रवाद्वापि । एभिर्भावविशेषैः करुणो नाम संभवति

iṣṭavadhadarśanādvā vipriyavacanasya saṃśravādvāpi / ebhirbhāvaviśeṣaiḥ karuṇo nāma saṃbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्वनरुदितैर्मोहागमैश्च परिदैवतैर्विलपितैश्च । अभिनेयः करुणरसो देहायासाभिघातैश्च

sasvanaruditairmohāgamaiśca paridaivatairvilapitaiśca / abhineyaḥ karuṇaraso dehāyāsābhighātaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धप्रहारघातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव । संङ्ग्रामसम्भ्रमाद्यैरेभिः सञ्जायते रौद्रः

yuddhaprahāraghātanavikṛtacchedanavidāraṇaiścaiva / saṃṅgrāmasambhramādyairebhiḥ sañjāyate raudraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाप्रहरणमोक्षैः शिरःकबन्धभुजकर्तनैश्चैव । एभिश्चार्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

nānāpraharaṇamokṣaiḥ śiraḥkabandhabhujakartanaiścaiva / ebhiścārthaviśeṣairasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः । शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः

iti raudraraso dṛṣṭo raudravāgaṅgaceṣṭitaḥ / śastraprahārabhūyiṣṭha ugrakarmakriyātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वीरो नामोत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः । स चासंमोहाध्यवसायनविनयबलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य स्थैर्यधैर्यशौर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्य धृतिमतिगर्वावेगौग्र्यामर्षस्मृतिरोमाञ्चादयः । अत्रार्ये रसविचारमुखे उत्साहाध्यवसायादविषादित्वादविस्मयामोहात् । विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति

atha vīro nāmottamaprakṛtirutsāhātmakaḥ | sa cāsaṃmohādhyavasāyanavinayabalaparākramaśaktipratāpaprabhāvādibhirvibhāvairutpadyate | tasya sthairyadhairyaśauryatyāgavaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhāvāścāsya dhṛtimatigarvāvegaugryāmarṣasmṛtiromāñcādayaḥ | atrārye rasavicāramukhe utsāhādhyavasāyādaviṣāditvādavismayāmohāt / vividhādarthaviśeṣādvīraraso nāma sambhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितिधैर्यवीर्यगर्वैरुत्साहपराक्रमप्रभावैश्च । वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः

sthitidhairyavīryagarvairutsāhaparākramaprabhāvaiśca / vākyaiścākṣepakṛtairvīrarasaḥ samyagabhineyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् । गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च भयानको ज्ञेयः

vikṛtaravasattvadarśanasaṃgrāmāraṇyaśūnyagṛhagamanāt / gurunṛpayoraparādhātkṛtakaśca bhayānako jñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रमुखदृष्टिभेदैरूरुस्तम्भाभिवीक्षणोद्वेगैः । सन्नमुखशोषहृदयस्पन्दनरोमोद्गमैश्च भयम्

gātramukhadṛṣṭibhedairūrustambhābhivīkṣaṇodvegaiḥ / sannamukhaśoṣahṛdayaspandanaromodgamaiśca bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्स्वभावजं स्यात्सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम् । पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैः कार्यम्

etatsvabhāvajaṃ syātsattvasamutthaṃ tathaiva kartavyam / punarebhireva bhāvaiḥ kṛtakaṃ mṛduceṣṭitaiḥ kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करचरणवेपथुस्तम्भगात्रहृदयप्रकम्पेन । शुष्कोष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः

karacaraṇavepathustambhagātrahṛdayaprakampena / śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhairbhayānako nityamabhineyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शशब्ददोषैश्च । उद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः समुद्भवति

anabhimatadarśanena ca gandharasasparśaśabdadoṣaiśca / udvejanaiśca bahubhirbībhatsarasaḥ samudbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखनेत्रविकूणनया नासाप्रच्छादनावनमितास्यैः । अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयः

mukhanetravikūṇanayā nāsāpracchādanāvanamitāsyaiḥ / avyaktapādapatanairbībhatsaḥ samyagabhineyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्त्वातिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्मरूपं वा । तत्सर्वमद्भुतरसे विभावरूपं हि विज्ञेयम्

yattvātiśayārthayuktaṃ vākyaṃ śilpaṃ ca karmarūpaṃ vā / tatsarvamadbhutarase vibhāvarūpaṃ hi vijñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शग्रहोल्लुकसनैर्हाहाकारैश्च साधुवादैश्च । वेपथुगद्गदवचनैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य

sparśagrahollukasanairhāhākāraiśca sādhuvādaiśca / vepathugadgadavacanaiḥ svedādyairabhinayastasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारं त्रिविधं विद्यात्द्वाङ्नैपथ्यक्रियात्मकम् । अङ्गनैपथ्यवाक्यैश्च हास्यरौद्रौ त्रिधा स्मृतौ

śṛṅgāraṃ trividhaṃ vidyātdvāṅnaipathyakriyātmakam / aṅganaipathyavākyaiśca hāsyaraudrau tridhā smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मोपघातजश्चैव तथार्थापचयोद्भवः । तथा शोककृतश्चैव करुणस्त्रिविधः स्मृतः

dharmopaghātajaścaiva tathārthāpacayodbhavaḥ / tathā śokakṛtaścaiva karuṇastrividhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च । रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधमेव हि

dānavīraṃ dharmavīraṃ yuddhavīraṃ tathaiva ca / rasaṃ vīramapi prāha brahmā trividhameva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याजाच्चैवापराधाच्च वित्रासितकमेव च । पुनर्भयानकञ्चैव विद्यात् त्रिविधमेव हि

vyājāccaivāparādhācca vitrāsitakameva ca / punarbhayānakañcaiva vidyāt trividhameva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीभत्सः क्षोभजः शुद्ध उद्वेगी स्यात् द्वितीयकः । विष्ठाकृमिभिरुद्वेगी क्षोभजो रुधिरादिअजः

bībhatsaḥ kṣobhajaḥ śuddha udvegī syāt dvitīyakaḥ / viṣṭhākṛmibhirudvegī kṣobhajo rudhirādiajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यश्चानन्दजश्चैव द्विधा ख्यातो ऽद्भुतो रसः । दिव्यदर्शनजो दिव्यो हर्षादानदजः स्मृतः

divyaścānandajaścaiva dvidhā khyāto 'dbhuto rasaḥ / divyadarśanajo divyo harṣādānadajaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

] एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षणलक्षिताः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम्

] evamete rasā jñeyāstvaṣṭau lakṣaṇalakṣitāḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhāvānāmapi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.