वागङ्गसत्त्वोपेतानान्काव्यार्थान्भावयन्तीति भावा इति । भू इति करणे धातुस्तथा च भावितं वासितं कृतमित्यनर्थान्तरम् । लोके ऽपि च प्रसिद्धम् । अहो ह्यनेन गन्धेन रसेन वा सर्वमेव भावितमिति । तच्च व्याप्त्यर्थम् । श्लोकाश्चात्र विभावेनाहृतो यो ऽर्थो ह्यनुभावैस्तु गम्यते । वागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति संज्ञितः
vāgaṅgasattvopetānānkāvyārthānbhāvayantīti bhāvā iti | bhū iti karaṇe dhātustathā ca bhāvitaṃ vāsitaṃ kṛtamityanarthāntaram | loke 'pi ca prasiddham | aho hyanena gandhena rasena vā sarvameva bhāvitamiti | tacca vyāptyartham | ślokāścātra vibhāvenāhṛto yo 'rtho hyanubhāvaistu gamyate / vāgaṅgasattvābhinayaiḥ sa bhāva iti saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वागङ्गमुखरागेण सत्त्वेनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते
vāgaṅgamukharāgeṇa sattvenābhinayena ca / kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayanbhāva ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मातस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः
nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasānimān / yasmātasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ विभाव इति कस्मात् । उच्यते विभवो विज्ञानार्थः । विभावः कारणं निमित्तं हेतुरिति पर्यायाः । विभाव्यते ऽनेन वागङ्गसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावः । यथा विभावितं विज्ञातमित्यनर्थान्तरम् । अत्र श्लोकः बहवो ऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः । अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति संज्ञितः
atha vibhāva iti kasmāt | ucyate vibhavo vijñānārthaḥ | vibhāvaḥ kāraṇaṃ nimittaṃ heturiti paryāyāḥ | vibhāvyate 'nena vāgaṅgasattvābhinayā ityato vibhāvaḥ | yathā vibhāvitaṃ vijñātamityanarthāntaram | atra ślokaḥ bahavo 'rthā vibhāvyante vāgaṅgābhinayāśrayāḥ / anena yasmāttenāyaṃ vibhāva iti saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वागङ्गाभिनयेनेह यतस्त्वर्थो ऽनुभाव्यते । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्त्वनुभावस्ततः स्मृतः
vāgaṅgābhinayeneha yatastvartho 'nubhāvyate / śākhāṅgopāṅgasaṃyuktastvanubhāvastataḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकस्वभावसंसिद्धा लोकयात्रानुगामिनः । अनुभावा विभावाश्च ज्ञेयास्त्वभिनये बुधैः
lokasvabhāvasaṃsiddhā lokayātrānugāminaḥ / anubhāvā vibhāvāśca jñeyāstvabhinaye budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना
yo 'rtho hṛdayasaṃvādī tasya bhāvo rasodbhavaḥ / śarīraṃ vyāpyate tena śuṣkaṃ kāṣṭhamivāgninā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः । एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायि महानिह
yathā narāṇāṃ nṛpatiḥ śiṣyāṇāṃ ca yathā guruḥ / evaṃ hi sarvabhāvānāṃ bhāvaḥ sthāyi mahāniha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टार्थविषयप्राप्त्या रतिरित्युपजायते । सौम्यत्वादभिनेया सा वाङ्माधुर्याङ्गचेष्टितैः
iṣṭārthaviṣayaprāptyā ratirityupajāyate / saumyatvādabhineyā sā vāṅmādhuryāṅgaceṣṭitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परचेष्टानुकरणाद्धासः समुपजायते । स्मितहासातिहसितैरभिनेयः स पण्डितैः शोको नाम इष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धदुःखानुभनवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्यास्रपातपरिदेवितविलपितवैवर्ण्यस्वरभेदस्रस्तगात्रताभूमिपतनसस्वनरुदिताक्रन्दितदीर्घनिःश्वसितजडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । रुदितमत्र त्रिविधम् आनन्दजमार्तिजमीर्ष्यासमुद्भवं चेति । भवन्ति चात्रार्याः आनन्दे ऽप्यार्तिकृतं त्रिविधं रुदितं सदा बुधैर्ज्ञेयम् । तस्य त्वभिनययोगान्विभावगतितः प्रवक्ष्यामि
paraceṣṭānukaraṇāddhāsaḥ samupajāyate / smitahāsātihasitairabhineyaḥ sa paṇḍitaiḥ śoko nāma iṣṭajanaviyogavibhavanāśavadhabandhaduḥkhānubhanavanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāsrapātaparidevitavilapitavaivarṇyasvarabhedasrastagātratābhūmipatanasasvanaruditākranditadīrghaniḥśvasitajaḍatonmādamohamaraṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | ruditamatra trividham ānandajamārtijamīrṣyāsamudbhavaṃ ceti | bhavanti cātrāryāḥ ānande 'pyārtikṛtaṃ trividhaṃ ruditaṃ sadā budhairjñeyam / tasya tvabhinayayogānvibhāvagatitaḥ pravakṣyāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षोत्फुल्लकपोलं सानुस्मरणादपाङ्गविसृतास्रम् । रोमाञ्चगात्रमनिभृतमानन्दसमुद्भवं भवति
harṣotphullakapolaṃ sānusmaraṇādapāṅgavisṛtāsram / romāñcagātramanibhṛtamānandasamudbhavaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्याप्तविमुक्तास्रं सस्वनमस्वस्थगात्रगतिचेष्टम् । भूमिनिपातनिवर्तितविलपितमित्यार्तिजं भवति
paryāptavimuktāsraṃ sasvanamasvasthagātragaticeṣṭam / bhūminipātanivartitavilapitamityārtijaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्फुरितौष्ठकपोलं सशिरःकम्पं तथा सनिःश्वासम् । भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं स्त्रीणामीर्ष्याकृतं भवति
prasphuritauṣṭhakapolaṃ saśiraḥkampaṃ tathā saniḥśvāsam / bhrukuṭīkaṭākṣakuṭilaṃ strīṇāmīrṣyākṛtaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीनीचप्रकृतिष्वेष शोको व्यसनसम्भवः । धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च
strīnīcaprakṛtiṣveṣa śoko vyasanasambhavaḥ / dhairyeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ ruditena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधो नाम आधर्षणाक्रुष्टकलहविवादप्रतिकूलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । अस्य विकृष्टनासापुटोद्वृत्तनयनसंदष्ठोष्ठपुटगण्डस्फुरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । रिपुजो गुरुजश्चैव प्रणयिप्रभवस्तथा । भृत्यजः कृतकश्चेति क्रोधः पञ्चविधः स्मृतः
krodho nāma ādharṣaṇākruṣṭakalahavivādapratikūlādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | asya vikṛṣṭanāsāpuṭodvṛttanayanasaṃdaṣṭhoṣṭhapuṭagaṇḍasphuraṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | ripujo gurujaścaiva praṇayiprabhavastathā / bhṛtyajaḥ kṛtakaśceti krodhaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रार्या भवन्ति भृकुटीकुटिलोत्कटमुखः सन्दष्ठोष्ठः स्पृशन्करेण करम् । क्रुद्धः स्वभुजाप्रेक्षी शत्रौ निर्यन्त्रणं रुष्येत्
atrāryā bhavanti bhṛkuṭīkuṭilotkaṭamukhaḥ sandaṣṭhoṣṭhaḥ spṛśankareṇa karam / kruddhaḥ svabhujāprekṣī śatrau niryantraṇaṃ ruṣyet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिदवाङ्ग्मुखदृष्टिः सास्रस्वेदापमार्जनपरश्च । अव्यक्तोल्बणचेष्टो गुरौ विनययन्त्रितो रुष्येत्
kiñcidavāṅgmukhadṛṣṭiḥ sāsrasvedāpamārjanaparaśca / avyaktolbaṇaceṣṭo gurau vinayayantrito ruṣyet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पप्रतरविचारो विकिरन्नश्रूण्यपाङ्गविक्षेपैः । सभ्रुकुटिस्फुरितोष्ठः प्रणयोपगतां प्रिया रुष्येत्
alpaprataravicāro vikirannaśrūṇyapāṅgavikṣepaiḥ / sabhrukuṭisphuritoṣṭhaḥ praṇayopagatāṃ priyā ruṣyet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ परिजने तु रोषस्तर्जननिर्भर्त्सनाक्षिविस्तारैः । विप्रेक्षणैश्च विविधैरभिनेयः क्रूरतारहितः
atha parijane tu roṣastarjananirbhartsanākṣivistāraiḥ / viprekṣaṇaiśca vividhairabhineyaḥ krūratārahitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणमवेक्षमाणः प्रायेणायासलिङ्गसंयुक्तः । वीररसान्तरचारी कार्यः कृतको भवति कोपः
kāraṇamavekṣamāṇaḥ prāyeṇāyāsaliṅgasaṃyuktaḥ / vīrarasāntaracārī kāryaḥ kṛtako bhavati kopaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्मोहादिभिर्व्यक्तो व्यवसायनयात्मकः । उत्साहस्त्वभिनेयः स्यादप्रमादोत्थितादिभिः
asammohādibhirvyakto vyavasāyanayātmakaḥ / utsāhastvabhineyaḥ syādapramādotthitādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुराजापराधेन रौद्राणां चापि दर्शनात् । श्रवणादपि घोराणां भयं मोहेन जायते
gururājāparādhena raudrāṇāṃ cāpi darśanāt / śravaṇādapi ghorāṇāṃ bhayaṃ mohena jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गात्रकम्पनवित्रासैर्वक्त्रशोषणसम्भ्रमैः विस्फारितैक्षणैः कार्यमभिनेयक्रियागुणैः
gātrakampanavitrāsairvaktraśoṣaṇasambhramaiḥ visphāritaikṣaṇaiḥ kāryamabhineyakriyāguṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्ववित्रासनोद्भूतं भयमुत्पद्यते नृणाम् । स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैस्तदभिनेयं तु नर्तकैः
sattvavitrāsanodbhūtaṃ bhayamutpadyate nṛṇām / srastāṅgākṣinimeṣaistadabhineyaṃ tu nartakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रार्या भवति करचरणहृदयकम्पैर्मुखशोषणवदनलेहनस्तम्भैः । सम्भ्रान्तवदनवेपथुसंत्रासकृतैरभिनयो ऽस्य
atrāryā bhavati karacaraṇahṛdayakampairmukhaśoṣaṇavadanalehanastambhaiḥ / sambhrāntavadanavepathusaṃtrāsakṛtairabhinayo 'sya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जुगुप्सा नाम स्त्रीनीचप्रकृतिका । सा चाहृद्यदर्शनश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याः सर्वाङ्गसङ्कोचनिष्ठीवनमुखविकूणनहृल्लेखादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भवति चात्र श्लोकः नासाप्रच्छादनेनेह गात्रसङ्कोचनेन च । उद्वेजनैः सहृल्लेखैर्जुगुप्सामभिनिर्दिशेत्
jugupsā nāma strīnīcaprakṛtikā | sā cāhṛdyadarśanaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāḥ sarvāṅgasaṅkocaniṣṭhīvanamukhavikūṇanahṛllekhādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | bhavati cātra ślokaḥ nāsāpracchādaneneha gātrasaṅkocanena ca / udvejanaiḥ sahṛllekhairjugupsāmabhinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मातिशयनिर्वृत्तो विस्मयो हर्षसम्भवः । सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यः प्रहर्षपुलकादिभिः
karmātiśayanirvṛtto vismayo harṣasambhavaḥ / siddhisthāne tvasau sādhyaḥ praharṣapulakādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दारिद्र्येष्टवियोगाद्यैः निर्वेदो नाम जायते । सम्प्रधारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत्
dāridryeṣṭaviyogādyaiḥ nirvedo nāma jāyate / sampradhāraṇaniḥśvāsaistasya tvabhinayo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टजनविप्रयोगाद्दारिद्र्याद्व्याधितस्तथा दुःखात् । ऋद्धिं परस्य दृष्ट्वा निर्वेदो नाम सम्भवति
iṣṭajanaviprayogāddāridryādvyādhitastathā duḥkhāt / ṛddhiṃ parasya dṛṣṭvā nirvedo nāma sambhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनश्च निःश्वासनदीनमुखनेत्रः । योगीव ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान्पुरुषः
bāṣpapariplutanayanaḥ punaśca niḥśvāsanadīnamukhanetraḥ / yogīva dhyānaparo bhavati hi nirvedavānpuruṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्लानिर्नाम वान्तविरिक्तव्याधितपोनियमोपवासमनस्तापातिशयमदनसेवनातिव्यायामाध्वगमनक्षुत्पिपासानिद्राच्छेदादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याः क्षामवाक्यनयनकपोलोदरमन्दपदोत्क्षेपणवेपनानुत्साहतनुगात्रवैवर्ण्यस्वरभेदाभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः । कार्श्येन साभिनेया मन्दभ्रमणेन कम्पेन
glānirnāma vāntaviriktavyādhitaponiyamopavāsamanastāpātiśayamadanasevanātivyāyāmādhvagamanakṣutpipāsānidrācchedādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāḥ kṣāmavākyanayanakapolodaramandapadotkṣepaṇavepanānutsāhatanugātravaivarṇyasvarabhedābhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrārye bhavataḥ vāntaviriktavyādhiṣu tapasā jarasā ca jāyate glāniḥ / kārśyena sābhineyā mandabhramaṇena kampena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदितैः क्षामक्षामैर्नेत्रविकारैश्च दीनसञ्चारैः । श्लथभावेनाङ्गानां मुहुर्मुहुर्निर्दिशेद् ग्लानिम्
gaditaiḥ kṣāmakṣāmairnetravikāraiśca dīnasañcāraiḥ / ślathabhāvenāṅgānāṃ muhurmuhurnirdiśed glānim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्का नाम सन्देहात्मिका स्त्रीनीचप्रभवा । चौर्याभिग्रहणनृपापराधपापकर्मकरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्या मुहुर्मुहुरवलोकनावकुण्ठनमुखशोषणजिह्वालेहनमुखवैवर्ण्यस्वरभेदवेपथुशुष्कोष्ठकण्ठायाससाधर्म्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । चौर्यादिजनिता शङ्का प्रायः कार्या भयानके । प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता
śaṅkā nāma sandehātmikā strīnīcaprabhavā | cauryābhigrahaṇanṛpāparādhapāpakarmakaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyā muhurmuhuravalokanāvakuṇṭhanamukhaśoṣaṇajihvālehanamukhavaivarṇyasvarabhedavepathuśuṣkoṣṭhakaṇṭhāyāsasādharmyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | cauryādijanitā śaṅkā prāyaḥ kāryā bhayānake / priyavyalīkajanitā tathā śṛṅgāriṇī matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राकारसंवरणमपि केचिदिच्छन्ति । तच्च कुशलैरुपाधिभिरिङ्गितैश्चोपलक्ष्यम् । अत्रार्ये भवतः द्विविधा शङ्का कार्याह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च । या तत्रात्मसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः
atrākārasaṃvaraṇamapi kecidicchanti | tacca kuśalairupādhibhiriṅgitaiścopalakṣyam | atrārye bhavataḥ dvividhā śaṅkā kāryāhyātmasamutthā ca parasamutthā ca / yā tatrātmasamutthā sā jñeyā dṛṣṭiceṣṭābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित्प्रवेपिताङ्गस्त्वधोमुखो वीक्षते च पार्श्वानि । गुरुसज्जमानजिह्वः श्यामास्यः शङ्कितः पुरुषः
kiñcitpravepitāṅgastvadhomukho vīkṣate ca pārśvāni / gurusajjamānajihvaḥ śyāmāsyaḥ śaṅkitaḥ puruṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असूया नाम नानापराधद्वेषपरैश्वर्यसौभाग्यमेधाविद्यालीलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याश्च परिषदि दोषप्रख्यापनगुणोपघातेर्ष्याचक्षुःप्रदानाधोमुखभ्रुकुटीक्रियावज्ञानकुत्सनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्रयान्दृष्ट्वा । उत्पद्यते ह्यसूया कृतापराधो भवेद्यश्च
asūyā nāma nānāparādhadveṣaparaiśvaryasaubhāgyamedhāvidyālīlādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyāśca pariṣadi doṣaprakhyāpanaguṇopaghāterṣyācakṣuḥpradānādhomukhabhrukuṭīkriyāvajñānakutsanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrārye bhavataḥ parasaubhāgyeśvaratāmedhālīlāsamucchrayāndṛṣṭvā / utpadyate hyasūyā kṛtāparādho bhavedyaśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेर्ष्याक्रोधपरिवृत्तनेत्रैश्च । गुणनाशनविद्वेषैस्तत्राभिनयः प्रयोक्तव्यः
bhrukuṭikuṭilotkaṭamukhaiḥ serṣyākrodhaparivṛttanetraiśca / guṇanāśanavidveṣaistatrābhinayaḥ prayoktavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते । स च त्रिविधः पञ्चविभावश्च । अत्रार्या भवन्ति ज्ञेयस्तु मदस्त्रिविधस्तरुणो मध्यस्तथावकृष्टश्च । करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः
mado nāma madyopayogādutpadyate | sa ca trividhaḥ pañcavibhāvaśca | atrāryā bhavanti jñeyastu madastrividhastaruṇo madhyastathāvakṛṣṭaśca / karaṇaṃ pañcavidhaṃ syāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित् । परुषवचनाभिधायी कश्चित्कश्चित्तथा स्वपिति
kaścinmatto gāyati roditi kaścittathā hasati kaścit / paruṣavacanābhidhāyī kaścitkaścittathā svapiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमसत्त्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी रोदत्यपि चाधमप्रकृतिः
uttamasattvaḥ śete hasati ca gāyati ca madhyamaprakṛtiḥ / paruṣavacanābhidhāyī rodatyapi cādhamaprakṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मितवचनमधुररागो हृष्टतनुः किञ्चिदाकुलितवाक्यः । सुकुमाराविद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः
smitavacanamadhurarāgo hṛṣṭatanuḥ kiñcidākulitavākyaḥ / sukumārāviddhagatistaruṇamadastūttamaprakṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्खलिताघूर्णितनयनः स्रस्तव्याकुलितबाहुविक्षेपः । कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मध्यमप्रकृतिः
skhalitāghūrṇitanayanaḥ srastavyākulitabāhuvikṣepaḥ / kuṭilavyāviddhagatirmadhyamado madhyamaprakṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टस्मृतिर्हतगतिश्छर्दितहिक्काकफैः सुबीभत्सः । गुरुसज्जमानजिह्वो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः
naṣṭasmṛtirhatagatiścharditahikkākaphaiḥ subībhatsaḥ / gurusajjamānajihvo niṣṭhīvati cādhamaprakṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रङ्गे पिबतः कार्या मदवृद्धिर्नाट्ययोगमासाद्य । कार्यो मदक्षयो वै यः खलु पीत्वा प्रविष्टः स्यात्
raṅge pibataḥ kāryā madavṛddhirnāṭyayogamāsādya / kāryo madakṣayo vai yaḥ khalu pītvā praviṣṭaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयात्प्रहर्षाच्च कारणोपगतात् । उत्क्रम्यापि हि कार्यो मदप्रणाशः क्रमात्तज्ज्ञैः
santrāsācchokādvā bhayātpraharṣācca kāraṇopagatāt / utkramyāpi hi kāryo madapraṇāśaḥ kramāttajjñaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिर्भावविशेषैर्मदो द्रुतं सम्प्रणाशमुपयाति । अभ्युदयसुखैर्वाक्यैर्यथैव शोकः क्षयं याति
ebhirbhāvaviśeṣairmado drutaṃ sampraṇāśamupayāti / abhyudayasukhairvākyairyathaiva śokaḥ kṣayaṃ yāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमो नाम अध्वव्यायामसेवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य गात्रपरिमर्दनसंवाहननिःश्वसितविजृम्भितमन्दपदोत्क्षेपणनयनवदनविकूणनसीत्करादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या नृत्ताध्वव्यायामान्नरस्य सञ्जायते श्रमो नाम । निःश्वासखेदगमनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः
śramo nāma adhvavyāyāmasevanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya gātraparimardanasaṃvāhananiḥśvasitavijṛmbhitamandapadotkṣepaṇanayanavadanavikūṇanasītkarādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrāryā nṛttādhvavyāyāmānnarasya sañjāyate śramo nāma / niḥśvāsakhedagamanaistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलस्यं नाम खेदव्याधिगर्भस्वभावश्रमसौहित्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचानाम् । तदभिनयेत्सर्वकर्मानभिलाषशयनासननिद्रातन्द्रीसेवनादिभिरनुभावैः । अत्रार्या आलस्यं त्वभिनेयं खेदापगतं स्वभावजं चापि । आहारवर्जितानामारम्भाणामनारम्भात्
ālasyaṃ nāma khedavyādhigarbhasvabhāvaśramasauhityādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate strīnīcānām | tadabhinayetsarvakarmānabhilāṣaśayanāsananidrātandrīsevanādibhiranubhāvaiḥ | atrāryā ālasyaṃ tvabhineyaṃ khedāpagataṃ svabhāvajaṃ cāpi / āhāravarjitānāmārambhāṇāmanārambhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैन्यं नाम दौर्गत्यमनस्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याधृतिशिरोरोगगात्रगौरवान्यमनस्कतामृजापरिवर्जनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या चिन्तौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्या भवति दीनतां पुंसाम् । सर्वमृजापरिहारैर्विविधो ऽभिनयो भवेत्तस्य
dainyaṃ nāma daurgatyamanastāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyādhṛtiśirorogagātragauravānyamanaskatāmṛjāparivarjanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atrāryā cintautsukyasamutthā duḥkhādyā bhavati dīnatāṃ puṃsām / sarvamṛjāparihārairvividho 'bhinayo bhavettasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्ता नाम ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यापहारदारिद्र्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तामभिनयेन्निःश्वसितोच्छ्वसितसन्तापध्यानाधोमुखचिन्तनतनुकार्श्यादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यक्षयजा बहुप्रकारा तु । हृदयवितर्कोपगता नॄणां चिन्ता समुद्भवति
cintā nāma aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyāpahāradāridryādibhirvibhāvairutpadyate | tāmabhinayenniḥśvasitocchvasitasantāpadhyānādhomukhacintanatanukārśyādibhiranubhāvaiḥ | atrārye bhavataḥ aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyakṣayajā bahuprakārā tu / hṛdayavitarkopagatā nṝṇāṃ cintā samudbhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोच्छ्वासैर्निःश्वसितैः सन्तापैश्चैव हृदयशून्यतया । अभिनेतव्या चिन्ता मृजाविहीनैरधृत्या च
socchvāsairniḥśvasitaiḥ santāpaiścaiva hṛdayaśūnyatayā / abhinetavyā cintā mṛjāvihīnairadhṛtyā ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहो नाम दैवोपघातव्यसनाभिघातव्याधिभयावेगपूर्ववैरानुस्मरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य निश्चैतन्यभ्रमणपतनाघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोकस्तावदार्या च अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्विविधैरपि । तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते
moho nāma daivopaghātavyasanābhighātavyādhibhayāvegapūrvavairānusmaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya niścaitanyabhramaṇapatanāghūrṇanādarśanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | atra ślokastāvadāryā ca asthāne taskarāndṛṣṭvā trāsanairvividhairapi / tatpratīkāraśūnyasya mohaḥ samupajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनाभिघातभयपूर्ववैरसंस्मरणरोगजो मोहः । सर्वेन्द्रियसम्मोहात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः
vyasanābhighātabhayapūrvavairasaṃsmaraṇarogajo mohaḥ / sarvendriyasammohāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम् । सा च स्वास्थ्यजघन्यरात्रिनिद्राच्छेदसमानदर्शनोदाहरणचिन्ताभ्यासादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेच्छिरःकम्पनावलोकनभ्रूसमुन्नमनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः सुखदुःखमतिक्रान्तं तथा मतिविभावितं यथावृत्तम् । चिरविस्मृतं स्मरति यः स्मृतिमानिति वेदितव्यो ऽसौ
smṛtirnāma sukhaduḥkhakṛtānāṃ bhāvānāmanusmaraṇam | sā ca svāsthyajaghanyarātrinidrācchedasamānadarśanodāharaṇacintābhyāsādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinayecchiraḥkampanāvalokanabhrūsamunnamanādibhiranubhāvaiḥ | atrārye bhavataḥ sukhaduḥkhamatikrāntaṃ tathā mativibhāvitaṃ yathāvṛttam / ciravismṛtaṃ smarati yaḥ smṛtimāniti veditavyo 'sau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवा स्मृतिर्निपुणैः । शिर उद्वाहनकम्पैर्भूक्षेपैश्चाभिनेतव्या
svāsthyābhyāsasamutthā śrutidarśanasambhavā smṛtirnipuṇaiḥ / śira udvāhanakampairbhūkṣepaiścābhinetavyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानशौचविभवश्रुतिशक्तिसमुद्भवा धृतिः सद्भिः । भयशोकविषदाद्यै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या
vijñānaśaucavibhavaśrutiśaktisamudbhavā dhṛtiḥ sadbhiḥ / bhayaśokaviṣadādyai rahitā tu sadā prayoktavyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तानामुपभोगः शब्दरसस्पर्शरूपगन्धानाम् । अप्राप्तैश्च न शोको यस्यां हि भवेद् धृतिः सा तु
prāptānāmupabhogaḥ śabdarasasparśarūpagandhānām / aprāptaiśca na śoko yasyāṃ hi bhaved dhṛtiḥ sā tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिदकार्यं कुर्वन्नेवं यो दृश्यते शुचिभिरन्यैः । पश्चात्तापेन युतो व्रीडित इति वेदितव्यो ऽसौ
kiñcidakāryaṃ kurvannevaṃ yo dṛśyate śucibhiranyaiḥ / paścāttāpena yuto vrīḍita iti veditavyo 'sau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लज्जानिगूढवदनो भूमिं विलिखन्नखांश्च विनिकृन्तन् । वस्त्राङ्गुलीयकानां संस्पर्शं व्रीडितः कुर्यात्
lajjānigūḍhavadano bhūmiṃ vilikhannakhāṃśca vinikṛntan / vastrāṅgulīyakānāṃ saṃsparśaṃ vrīḍitaḥ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविमृश्य तु यः कार्यं पुरुषो वधताडनं समारभते । अविनिश्चितकारित्वात्स तु खलु चपलो बुधैर्ज्ञेयः
avimṛśya tu yaḥ kāryaṃ puruṣo vadhatāḍanaṃ samārabhate / aviniścitakāritvātsa tu khalu capalo budhairjñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्राप्ये प्राप्ये वा लब्धे ऽर्थे प्रियसमागमे वाऽपि । हृदयमनोरथलाभे हर्षः सञ्जायते पुंसाम्
aprāpye prāpye vā labdhe 'rthe priyasamāgame vā'pi / hṛdayamanorathalābhe harṣaḥ sañjāyate puṃsām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नयनवदनप्रियभाषालिङ्गनैश्च रोमाञ्चैः । ललितैश्चाङ्गविहारैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य
nayanavadanapriyabhāṣāliṅganaiśca romāñcaiḥ / lalitaiścāṅgavihāraiḥ svedādyairabhinayastasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवेगो नाम उत्पातवातवर्षाकुञ्जरोद्भ्रमणप्रियाप्रियश्रवणव्यसनाभिघातादिर्विभावैः समुत्पद्यते । तत्रोत्पातकृतो नाम विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपरागकेतुदर्शनकृतः । तमभिनयेत्सर्वाङ्गस्रस्ततावैमनस्यमुखवैवर्ण्यविषादविस्मयादिभिः । वातकृतं पुनरवकुण्ठनाक्षिपरिमार्जनवस्त्रसङ्गूहनत्वरितगमनादिभिः । वर्षकृतं पुनः सर्वाङ्गसम्पिण्डनप्रधावनच्छन्नाश्रयमार्गणादिभिः । अग्निकृतं तु धूमाकुलनेत्रताऽङ्गसङ्कोचनविधूननातिक्रान्तापक्रान्तादिभिः । कुञ्जरोद्भ्रमणकृतं नाम त्वरितापसर्पणचञ्चलगमनभयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः । प्रियश्रवणकृतं नामाभ्युत्थानालिङ्गनवस्त्राभरणप्रदानाश्रुपुलकितादिभिः । अप्रियश्रवणकृतं नाम भूमिपतनविषमविवर्तनपरिधावनविलापनाक्रन्दनादिभिः । व्यसनाभिघातजं तु सहसापसर्पणशस्त्रचर्मवर्मधारणगजतुरगरथारोहणसम्प्रधारणादिभिः । एवमष्टविकल्पो ऽयमावेगः सम्भ्रमात्मकः । स्थेर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणैः
āvego nāma utpātavātavarṣākuñjarodbhramaṇapriyāpriyaśravaṇavyasanābhighātādirvibhāvaiḥ samutpadyate | tatrotpātakṛto nāma vidyudulkānirghātaprapatanacandrasūryoparāgaketudarśanakṛtaḥ | tamabhinayetsarvāṅgasrastatāvaimanasyamukhavaivarṇyaviṣādavismayādibhiḥ | vātakṛtaṃ punaravakuṇṭhanākṣiparimārjanavastrasaṅgūhanatvaritagamanādibhiḥ | varṣakṛtaṃ punaḥ sarvāṅgasampiṇḍanapradhāvanacchannāśrayamārgaṇādibhiḥ | agnikṛtaṃ tu dhūmākulanetratā'ṅgasaṅkocanavidhūnanātikrāntāpakrāntādibhiḥ | kuñjarodbhramaṇakṛtaṃ nāma tvaritāpasarpaṇacañcalagamanabhayastambhavepathupaścādavalokanavismayādibhiḥ | priyaśravaṇakṛtaṃ nāmābhyutthānāliṅganavastrābharaṇapradānāśrupulakitādibhiḥ | apriyaśravaṇakṛtaṃ nāma bhūmipatanaviṣamavivartanaparidhāvanavilāpanākrandanādibhiḥ | vyasanābhighātajaṃ tu sahasāpasarpaṇaśastracarmavarmadhāraṇagajaturagarathārohaṇasampradhāraṇādibhiḥ | evamaṣṭavikalpo 'yamāvegaḥ sambhramātmakaḥ / stheryeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ cāpasarpaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रियनिवेदनाद्वा सहसा ह्यवधारितारिवचनस्य । शस्त्रक्षेपात् त्रासादावेगो नाम सम्भवति
apriyanivedanādvā sahasā hyavadhāritārivacanasya / śastrakṣepāt trāsādāvego nāma sambhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रियनिवेदनाद्यो विषादभावाश्रयो ऽनुभावस्य । सहसारिदर्शनाच्चेत्पहरणपरिघट्टनैः कार्यः
apriyanivedanādyo viṣādabhāvāśrayo 'nubhāvasya / sahasāridarśanāccetpaharaṇaparighaṭṭanaiḥ kāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टं वाऽनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् । तूष्णीकः परवशगो भवति स जडसंज्ञितः पुरुषः
iṣṭaṃ vā'niṣṭaṃ vā sukhaduḥkhe vā na vetti yo mohāt / tūṣṇīkaḥ paravaśago bhavati sa jaḍasaṃjñitaḥ puruṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यावाप्ते रूपादैश्वर्यादथ धनागमाद्वापि । गर्वः खलु नीचानां दृष्ट्यङ्गविचारणैः कार्यः
vidyāvāpte rūpādaiśvaryādatha dhanāgamādvāpi / garvaḥ khalu nīcānāṃ dṛṣṭyaṅgavicāraṇaiḥ kāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यानिस्तरणाद्वा चौर्याभिग्रहणराजदोषाद्वा । दैवादर्थविपत्तेर्भवति विषादः सदा पुंसाम्
kāryānistaraṇādvā cauryābhigrahaṇarājadoṣādvā / daivādarthavipatterbhavati viṣādaḥ sadā puṃsām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैचित्र्योपायचिन्ताभ्यां कार्य उत्तममध्ययोः । निद्रानिःश्वसितध्यानैरधमानां तु योजयेत्
vaicitryopāyacintābhyāṃ kārya uttamamadhyayoḥ / nidrāniḥśvasitadhyānairadhamānāṃ tu yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टजनस्य वियोगादौत्सुक्यं जायते ह्यनुस्मृत्या । चिन्तानिद्रातन्द्रीगात्रगुरुत्वैरभिनयो ऽस्य
iṣṭajanasya viyogādautsukyaṃ jāyate hyanusmṛtyā / cintānidrātandrīgātragurutvairabhinayo 'sya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलस्याद्दौर्बल्यात्क्लमाच्छ्रमाच्चिन्तनात्स्वभावाच्च । रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य सम्भवति
ālasyāddaurbalyātklamācchramāccintanātsvabhāvācca / rātrau jāgaraṇādapi nidrā puruṣasya sambhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां मुखगौरवगात्रप्रतिलोलननयनमीलनजडत्वैः । जृम्भणगात्रविमर्दैरनुभावैरभिनयेत्प्राज्ञः
tāṃ mukhagauravagātrapratilolananayanamīlanajaḍatvaiḥ / jṛmbhaṇagātravimardairanubhāvairabhinayetprājñaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतपिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनात् । कालान्तरातिपातादशुचेश्चभवत्यपस्मारः
bhūtapiśācagrahaṇānusmaraṇocchiṣṭaśūnyagṛhagamanāt / kālāntarātipātādaśuceścabhavatyapasmāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहसा भूमौ पतनं प्रवेपनं वदनफेनमोक्षश्च । निःसंज्ञस्योत्थानं रूपाण्येतान्यपस्मारे
sahasā bhūmau patanaṃ pravepanaṃ vadanaphenamokṣaśca / niḥsaṃjñasyotthānaṃ rūpāṇyetānyapasmāre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्राभिभवेन्द्रियोपरमणमोहाइर्हवेत्सुप्तम् । अक्षिनिमीलनोच्छ्वसनैः स्वप्नायितजल्पितैः कार्यः
nidrābhibhavendriyoparamaṇamohāirhavetsuptam / akṣinimīlanocchvasanaiḥ svapnāyitajalpitaiḥ kāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोच्छ्वासैर्निःश्वासैर्मन्दाक्षिनिमीलनेन निश्चेष्टः । सर्वेन्द्रियसम्मोहात्सुप्तं स्वप्नैश्च युञ्जीत
socchvāsairniḥśvāsairmandākṣinimīlanena niśceṣṭaḥ / sarvendriyasammohātsuptaṃ svapnaiśca yuñjīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहारविपरिणामाच्छब्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः । प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जृम्भणवदनाक्षिपरिमर्दैः
āhāravipariṇāmācchabdasparśādibhiśca sambhūtaḥ / pratibodhastvabhineyo jṛmbhaṇavadanākṣiparimardaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्षिप्तानां सभामध्ये विद्याशौर्यबलाधिकैः । नॄणामुत्साहसंयोगादमर्षो नाम जायते
ākṣiptānāṃ sabhāmadhye vidyāśauryabalādhikaiḥ / nṝṇāmutsāhasaṃyogādamarṣo nāma jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साहाध्यवसायाभ्यामधोमुखविचिन्तनैः । शिरःप्रकम्पस्वेदाद्यैस्तं प्रयुञ्जीत पण्डितः
utsāhādhyavasāyābhyāmadhomukhavicintanaiḥ / śiraḥprakampasvedādyaistaṃ prayuñjīta paṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धार्ष्ट्यजैह्म्यादिसम्भीतमवहित्थं भयत्मकम् । तच्चागणनया कार्यं नातीवोत्तरभाषणात्
dhārṣṭyajaihmyādisambhītamavahitthaṃ bhayatmakam / taccāgaṇanayā kāryaṃ nātīvottarabhāṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चौर्याभिग्रहनवशान्नृपापराधादथोग्रता भव्ति । वधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः
cauryābhigrahanavaśānnṛpāparādhādathogratā bhavti / vadhabandhatāḍanādibhiranubhāvairabhinayastasyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाशात्रार्थबोधेन मतिः संजायते नृणाम् । शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत्
nānāśātrārthabodhena matiḥ saṃjāyate nṛṇām / śiṣyopadeśārthakṛtastasyāstvabhinayo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासतस्तु व्याधीनां कर्तव्यो ऽभिनयो बुधैः । स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेपैस्तथा मुखविकूणनैः
samāsatastu vyādhīnāṃ kartavyo 'bhinayo budhaiḥ / srastāṅgagātravikṣepaistathā mukhavikūṇanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टजनविभवनाशादभिघाताद्वातपित्तकफकोपात् । विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम सम्भवति
iṣṭajanavibhavanāśādabhighātādvātapittakaphakopāt / vividhāccittavikārādunmādo nāma sambhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिमित्तरुदितहसितोपविष्टगीतप्रधावितोत्क्रुष्टैः । अन्यैश्च विकारैरकृतैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत
animittaruditahasitopaviṣṭagītapradhāvitotkruṣṭaiḥ / anyaiśca vikārairakṛtairunmādaṃ samprayuñjīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः । विषण्णगात्रैर्निश्चेष्टैरिन्द्रिअयैश्च विवर्जितः
vyādhīnāmekabhāvo hi maraṇābhinayaḥ smṛtaḥ / viṣaṇṇagātrairniśceṣṭairindriayaiśca vivarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्श्यं तु प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् । दाहं तृतीये हिक्कां च चतुर्थे सम्प्रयोजयेत्
kārśyaṃ tu prathame vege dvitīye vepathurbhavet / dāhaṃ tṛtīye hikkāṃ ca caturthe samprayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फेनञ्च पञ्चमे कुर्यात्षष्ठे स्कन्धस्य भञ्जनम् । जडतां सप्तमे कुर्यादष्टमे मरणं भवेत्
phenañca pañcame kuryātṣaṣṭhe skandhasya bhañjanam / jaḍatāṃ saptame kuryādaṣṭame maraṇaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वापदगजतुरगरथोद्भवं तु पशुयानपतनजं वाऽपि । शास्त्रक्षतवत्कुर्यादनवेक्षितगात्रसञ्चारम्
śvāpadagajaturagarathodbhavaṃ tu paśuyānapatanajaṃ vā'pi / śāstrakṣatavatkuryādanavekṣitagātrasañcāram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येव मरणं ज्ञेयं नानावस्थान्तरात्मकम् । प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यग्यथा भवाङ्गचेष्टितैः
ityeva maraṇaṃ jñeyaṃ nānāvasthāntarātmakam / prayoktavyaṃ budhaiḥ samyagyathā bhavāṅgaceṣṭitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभैरवनादद्यैस्त्रासः समुपजायते । स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तस्य त्वभिनयो भवेत्
mahābhairavanādadyaistrāsaḥ samupajāyate / srastāṅgākṣinimeṣaiśca tasya tvabhinayo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारणादिसम्भूतः सन्देहातिशयात्मकः । वितर्कः सो ऽभिनेयस्तु शिरोभ्रूक्षेपकम्पनैः
vicāraṇādisambhūtaḥ sandehātiśayātmakaḥ / vitarkaḥ so 'bhineyastu śirobhrūkṣepakampanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेते त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावा देशकालावस्थानुरूप्येणामगतपरगतमध्यस्था उत्तममध्यमाधमैः स्त्रीपुंसैः स्वप्रयोगवशादुपपाद्या इति । त्रयस्त्रिंशदिमे भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः । सात्त्विकांस्तु पुनर्भावान्प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
evamete trayastriṃśadvyabhicāriṇo bhāvā deśakālāvasthānurūpyeṇāmagataparagatamadhyasthā uttamamadhyamādhamaiḥ strīpuṃsaiḥ svaprayogavaśādupapādyā iti | trayastriṃśadime bhāvā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ / sāttvikāṃstu punarbhāvānpravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भः स्वेदो ऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदो ऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः
stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svarabhedo 'tha vepathuḥ / vaivarṇyamaśrupralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधभयहर्षलजादुःखश्रमरोगतापघातेभ्यः । व्यायामक्लमधर्मैः स्वेदः सम्पीडनाच्चैव
krodhabhayaharṣalajāduḥkhaśramarogatāpaghātebhyaḥ / vyāyāmaklamadharmaiḥ svedaḥ sampīḍanāccaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षभयशोकविस्मयविषादरोषादिसम्भवः स्तम्भः । शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरारोगजः कम्पः
harṣabhayaśokavismayaviṣādaroṣādisambhavaḥ stambhaḥ / śītabhayaharṣaroṣasparśajarārogajaḥ kampaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दामर्षाभ्यां धूमाञ्जनजृम्भणाद्भयाच्छोकात् । अनिमेषप्रेक्षणतः शीताद्रोगाद्भवेदश्रु
ānandāmarṣābhyāṃ dhūmāñjanajṛmbhaṇādbhayācchokāt / animeṣaprekṣaṇataḥ śītādrogādbhavedaśru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमतापजं च वैवर्ण्यम् । स्पर्शभयशीतहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाञ्चः
śītakrodhabhayaśramarogaklamatāpajaṃ ca vaivarṇyam / sparśabhayaśītaharṣāt krodhādrogācca romāñcaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरभेदो भयहर्षक्रोधजरारौक्ष्यरोगमदजनितः । श्रममूर्छमदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः
svarabhedo bhayaharṣakrodhajarāraukṣyarogamadajanitaḥ / śramamūrchamadanidrābhighātamohādibhiḥ pralayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेते बुधैर्ज्ञेया भावा ह्यष्टौ तु सात्त्विकाः । कर्म चैषां प्रवक्ष्यामि रसभावानुभावकम्
evamete budhairjñeyā bhāvā hyaṣṭau tu sāttvikāḥ / karma caiṣāṃ pravakṣyāmi rasabhāvānubhāvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःसंज्ञो निष्प्रकम्पश्च स्थितः शून्यजडाकृतिः । स्कन्नगात्रतया चैव स्तम्भं त्वभिनयेद्बुधः
niḥsaṃjño niṣprakampaśca sthitaḥ śūnyajaḍākṛtiḥ / skannagātratayā caiva stambhaṃ tvabhinayedbudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यजनग्रहणाच्चापि स्वेदापनयनेन च । स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः
vyajanagrahaṇāccāpi svedāpanayanena ca / svedasyābhinayo yojyastathā vātābhilāṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहुः कण्टिकितत्वेन तथोल्लुकसनेन च । पुलकेन च रोमाञ्चं गात्रस्पर्शेन दर्शयेत्
muhuḥ kaṇṭikitatvena tathollukasanena ca / pulakena ca romāñcaṃ gātrasparśena darśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरभेदो ऽभिनेतव्यो भिन्नगद्गदनिस्वनैः । वेपनात्स्फुरणात्कम्पाद्वेपथुं सम्प्रदर्शयेत्
svarabhedo 'bhinetavyo bhinnagadgadanisvanaiḥ / vepanātsphuraṇātkampādvepathuṃ sampradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखवर्णपरावृत्त्या नाडीपीडनयोगतः । वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नात्तद्धि दुष्करम्
mukhavarṇaparāvṛttyā nāḍīpīḍanayogataḥ / vaivarṇyamabhinetavyaṃ prayatnāttaddhi duṣkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रत्वान्नेत्रसंमार्जनेन च । मुहुरश्रुकणापातैरस्रं त्वभिनयेद्बुधः
bāṣpāmbuplutanetratvānnetrasaṃmārjanena ca / muhuraśrukaṇāpātairasraṃ tvabhinayedbudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चेष्टो निष्प्रकम्पत्वादव्यक्तश्वसितादपि । महीनिपतनाच्चापि प्रलयाभिनयो भवेत्
niśceṣṭo niṣprakampatvādavyaktaśvasitādapi / mahīnipatanāccāpi pralayābhinayo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकोनपञ्चाशदिमे यथावद्भावास्त्र्यवस्था गदिता मयेह । भूयश्च ये यत्र रसे नियोज्यास्तान् श्रोतुमर्हन्ति च विप्रमुख्याः
ekonapañcāśadime yathāvadbhāvāstryavasthā gaditā mayeha / bhūyaśca ye yatra rase niyojyāstān śrotumarhanti ca vipramukhyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलस्यौग्र्यजुगुप्साख्यैरेवं भावैस्तु वर्जिताः । उद्भावयन्ति शृङ्गारं सर्वे भावाः स्वसंज्ञया उद्दीपयन्ति शृङ्गारं रसमासाद्य संज्ञितम्]
ālasyaugryajugupsākhyairevaṃ bhāvaistu varjitāḥ / udbhāvayanti śṛṅgāraṃ sarve bhāvāḥ svasaṃjñayā uddīpayanti śṛṅgāraṃ rasamāsādya saṃjñitam]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्लानिः शङ्का ह्यसूया च श्रमश्चपलता तथा । सुप्तं निद्रावहित्थं च हास्ये भावाः प्रकीर्तिताः
glāniḥ śaṅkā hyasūyā ca śramaścapalatā tathā / suptaṃ nidrāvahitthaṃ ca hāsye bhāvāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यं ग्लान्यास्रमेव च जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणे स्मृताः
nirvedaścaiva cintā ca dainyaṃ glānyāsrameva ca jaḍatā maraṇaṃ caiva vyādhiśca karuṇe smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्वो ऽसूया मदोत्साहावावेगो ऽमर्ष एव च । क्रोधश्चपलतौग्र्यं च विज्ञेया रौद्रसम्भवाः
garvo 'sūyā madotsāhāvāvego 'marṣa eva ca / krodhaścapalataugryaṃ ca vijñeyā raudrasambhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्मोहस्तथोत्साह आवेगो हर्ष एव च । मतिश्चैव तथोग्रत्वममर्षो मद एव च
asammohastathotsāha āvego harṣa eva ca / matiścaiva tathogratvamamarṣo mada eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधो ऽसूया धृतिस्तथा । गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति हि
romāñcaḥ svarabhedaśca krodho 'sūyā dhṛtistathā / garvaścaiva vitarkaśca vīre bhāvā bhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा । त्रासश्च मरणश्चैअव वैवर्ण्यं च भयानके
svedaśca vepathuścaiva romāñco gadgadastathā / trāsaśca maraṇaścaiava vaivarṇyaṃ ca bhayānake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च । मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंश्रयाः
apasmārastathonmādo viṣādo mada eva ca / mṛtyurvyādhirbhayaṃ caiva bhāvā bībhatsasaṃśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भः स्वेदश्च मोहश्च रोमाञ्चो विस्मयस्तथा । आवेगो जडता हर्षो मूर्छा चैवाद्भुताश्रयाः
stambhaḥ svedaśca mohaśca romāñco vismayastathā / āvego jaḍatā harṣo mūrchā caivādbhutāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनयसंश्रिताः । रसेष्वेतेषु सर्वे ते ज्ञेया नाट्यप्रयोक्तृभिः
ye tvete sāttvikā bhāvā nānābhinayasaṃśritāḥ / raseṣveteṣu sarve te jñeyā nāṭyaprayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः । भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव च
na hyekarasajaṃ kāvyaṃ kiñcidasti prayogataḥ / bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाभावार्थसंपन्नाः स्थायिसत्त्वाभिचारिणः । पुष्पावकीर्णाः कर्तव्याः काव्येषु हि रसा बुधैः
nānābhāvārthasaṃpannāḥ sthāyisattvābhicāriṇaḥ / puṣpāvakīrṇāḥ kartavyāḥ kāvyeṣu hi rasā budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.