Bharata: Natyasastra 8

अनेनैव क्रमेणैव पातनं स्यादधोमुखम् । भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपात् भ्रुकुटी परिकीर्तिता

anenaiva krameṇaiva pātanaṃ syādadhomukham / bhruvormūlasamutkṣepāt bhrukuṭī parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरं किँचिदुच्छ्वासान्मधुरायतया भ्रुवोः । एकस्या उभयोर्वापि मृदुभङ्गस्तु कुञ्चितम्

caturaṃ ki~ciducchvāsānmadhurāyatayā bhruvoḥ / ekasyā ubhayorvāpi mṛdubhaṅgastu kuñcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्या एव ललितादुत्क्षेपाद्रेचितं भ्रुवः । सहजातं तु सहजं कर्म स्वाभाविकं स्मृतम्

ekasyā eva lalitādutkṣepādrecitaṃ bhruvaḥ / sahajātaṃ tu sahajaṃ karma svābhāvikaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैषां सम्प्रवक्ष्यामि रसभावप्रयोजनम् । कोपे वितर्के हेलायां लीलादौ सहजे तथा

athaiṣāṃ sampravakṣyāmi rasabhāvaprayojanam / kope vitarke helāyāṃ līlādau sahaje tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणे दर्शने चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत् । उत्क्षेपो विस्मये हर्षे रोषे चैअव द्वयोरपि

śravaṇe darśane caiva bhruvamekāṃ samutkṣipet / utkṣepo vismaye harṣe roṣe caiava dvayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसूयितजुगुप्सायां हास्ये घ्राणे च पातनम् । क्रोधस्थानेषु दीप्तेषु योजयेत् भ्रुकुटिं बुधः

āsūyitajugupsāyāṃ hāsye ghrāṇe ca pātanam / krodhasthāneṣu dīpteṣu yojayet bhrukuṭiṃ budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारे ललिते सौम्ये सुखे स्पर्शे प्रबोधने । एवं विधेषु भावेषु चतुरं तु प्रयोजयेत्

śṛṅgāre lalite saumye sukhe sparśe prabodhane / evaṃ vidheṣu bhāveṣu caturaṃ tu prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीपुरुषयोश्च संलापे नानावस्थान्तरात्मके । मोट्टायिते कुट्टमिते विलासे किलकिञ्चिते

strīpuruṣayośca saṃlāpe nānāvasthāntarātmake / moṭṭāyite kuṭṭamite vilāse kilakiñcite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निकुञ्चितं तु कर्तव्यं नृत्ते योज्यं तु रेचितम् । अनाविद्धेषु भावेषु विद्यात् स्वाभाविकं बुधः

nikuñcitaṃ tu kartavyaṃ nṛtte yojyaṃ tu recitam / anāviddheṣu bhāveṣu vidyāt svābhāvikaṃ budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं तु भ्रुवः प्रोक्तं नासाकर्म निबोधत । नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छ्वासा च विकूणिता

ityevaṃ tu bhruvaḥ proktaṃ nāsākarma nibodhata / natā mandā vikṛṣṭā ca socchvāsā ca vikūṇitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाभाविका चेति बुधैः षड्विधा नासिका स्मृता । नता मुहुःश्लिष्टपुटा मन्दा तु निभृता स्मृता

svābhāvikā ceti budhaiḥ ṣaḍvidhā nāsikā smṛtā / natā muhuḥśliṣṭapuṭā mandā tu nibhṛtā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृष्टोत्फुल्लितपुटा सोच्छ्वासा कृष्टमारुता । विकूणिता संकुचिता समा स्वाभाविका स्मृता

vikṛṣṭotphullitapuṭā socchvāsā kṛṣṭamārutā / vikūṇitā saṃkucitā samā svābhāvikā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासिकालक्षणं ह्येतत् विनियोगं निबोधत । मदोत्कम्पसमायुक्ते नारीणामनुरोधने

nāsikālakṣaṇaṃ hyetat viniyogaṃ nibodhata / madotkampasamāyukte nārīṇāmanurodhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःश्वासे च नता कार्या नासिका नाट्ययोक्तृभिः । विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छ्वासे च नता स्मृता

niḥśvāse ca natā kāryā nāsikā nāṭyayoktṛbhiḥ / vicchinnamandarudite socchvāse ca natā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेगौत्सुक्यचिन्तासु मन्दा शोके च योजयेत् । तीव्रगन्धे विकृष्टां तौ रौद्रे वीरे तथैव च

nirvegautsukyacintāsu mandā śoke ca yojayet / tīvragandhe vikṛṣṭāṃ tau raudre vīre tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टघ्राणे तथोच्छ्वासे दीर्घोच्छ्वासां प्रयोजयेत् । विकूणिता च कर्तव्या जुगुप्सायामसूयादिषु

iṣṭaghrāṇe tathocchvāse dīrghocchvāsāṃ prayojayet / vikūṇitā ca kartavyā jugupsāyāmasūyādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्या शेषु भावेषु तज्ञैः स्वाभाविका तथा । क्षामं फुल्लं च घूर्णं च कम्पितं कुञ्चितं समम्

kāryā śeṣu bhāveṣu tajñaiḥ svābhāvikā tathā / kṣāmaṃ phullaṃ ca ghūrṇaṃ ca kampitaṃ kuñcitaṃ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्विधं गण्डमुद्दिष्टं तस्य लक्षणमुच्यते । क्षामं चावनतं ज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत्

ṣaḍvidhaṃ gaṇḍamuddiṣṭaṃ tasya lakṣaṇamucyate / kṣāmaṃ cāvanataṃ jñeyaṃ phullaṃ vikasitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विततं घूर्णमत्रोक्तं कम्पितं स्फुरितं भवेत् । स्यात् कुञ्चितं संकुञ्चितं समं प्राकृतमुच्यते

vitataṃ ghūrṇamatroktaṃ kampitaṃ sphuritaṃ bhavet / syāt kuñcitaṃ saṃkuñcitaṃ samaṃ prākṛtamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं प्रहर्षे फुल्लमेव च

gaṇḍayorlakṣaṇaṃ proktaṃ viniyogaṃ nibodhata / kṣāmaṃ duḥkheṣu kartavyaṃ praharṣe phullameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णमुत्साहगर्वेषु रोमहर्षेषु कम्पितम् । कुञ्चितं च सरोमाञ्चं स्पर्शे शीते भये ज्वरे

pūrṇamutsāhagarveṣu romaharṣeṣu kampitam / kuñcitaṃ ca saromāñcaṃ sparśe śīte bhaye jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृतं शेषभावेषु गण्डकर्म भवेदिति । विवर्तनं कम्पनं च विसर्गो विनिगूहनम्

prākṛtaṃ śeṣabhāveṣu gaṇḍakarma bhavediti / vivartanaṃ kampanaṃ ca visargo vinigūhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्दष्टकं समुद्गं च षट् कर्माण्यधरस्य तु । विकूणितं विवर्तस्तु वेपनं कम्पनं स्मृतम्

sandaṣṭakaṃ samudgaṃ ca ṣaṭ karmāṇyadharasya tu / vikūṇitaṃ vivartastu vepanaṃ kampanaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिष्क्रामो विसर्गस्तु प्रवेशो विनिगूहनम् । सन्दष्टकं द्विजैअर्दष्टं समुद्गः सहजोन्नति

viniṣkrāmo visargastu praveśo vinigūhanam / sandaṣṭakaṃ dvijaiardaṣṭaṃ samudgaḥ sahajonnati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । असूयावेदनावज्ञाभयादिषु विवर्तनम्

ityoṣṭhalakṣaṇaṃ proktaṃ viniyogaṃ nibodhata / asūyāvedanāvajñābhayādiṣu vivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पनं वेपनं शीतभयरोषजवादिषु । स्त्रीअणां विलासे विव्वोके विसर्गो रञ्जने तथा

kampanaṃ vepanaṃ śītabhayaroṣajavādiṣu / strīaṇāṃ vilāse vivvoke visargo rañjane tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिगूहनमायासे सन्दष्टं क्रोधकर्मसु । समुद्गस्त्वनुकम्पायां चुम्बने चाभिनन्दने

vinigūhanamāyāse sandaṣṭaṃ krodhakarmasu / samudgastvanukampāyāṃ cumbane cābhinandane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्योष्ठकर्माण्युक्तानि चिबुकस्य निबोधत । कुट्टनं खण्डनं छिन्नं चुक्कितं लेहनं समम्

ityoṣṭhakarmāṇyuktāni cibukasya nibodhata / kuṭṭanaṃ khaṇḍanaṃ chinnaṃ cukkitaṃ lehanaṃ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दष्टं च दन्तक्रियया चिबुकं त्विह लक्ष्यते । कुट्टनं दन्तसंघर्षः संस्फोटः खण्डनं मुहुः

daṣṭaṃ ca dantakriyayā cibukaṃ tviha lakṣyate / kuṭṭanaṃ dantasaṃgharṣaḥ saṃsphoṭaḥ khaṇḍanaṃ muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नं तु गाढसंश्लेषश्चुक्कितं दूरविच्युतिः । लेहनं जिह्वया लेहः किञ्चित् श्लेषः समं भवेत्

chinnaṃ tu gāḍhasaṃśleṣaścukkitaṃ dūravicyutiḥ / lehanaṃ jihvayā lehaḥ kiñcit śleṣaḥ samaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तैर्दष्टे ऽधरे दष्टमित्येषां विनियोजनम् । भयशीतज्वरक्रोधग्रस्तानां कुट्टनं भवेत्

dantairdaṣṭe 'dhare daṣṭamityeṣāṃ viniyojanam / bhayaśītajvarakrodhagrastānāṃ kuṭṭanaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपाध्ययनसंलापभक्ष्ययोगे च खण्डनम् । छिन्नं व्याधौ भये शीते व्यायामे रुदिते मृते

japādhyayanasaṃlāpabhakṣyayoge ca khaṇḍanam / chinnaṃ vyādhau bhaye śīte vyāyāme rudite mṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जृम्भणे चुक्कितं कार्यं तथा लेह्ये च लेहनम् । समं स्वभावभावेषु सन्दष्टं क्रोधकर्मसु

jṛmbhaṇe cukkitaṃ kāryaṃ tathā lehye ca lehanam / samaṃ svabhāvabhāveṣu sandaṣṭaṃ krodhakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति दन्तोष्ठजिह्वानां करणाच्चिबुकक्रिया । विधुतं विनिवृत्तं च निर्भुग्नं भुग्नमेव च

iti dantoṣṭhajihvānāṃ karaṇāccibukakriyā / vidhutaṃ vinivṛttaṃ ca nirbhugnaṃ bhugnameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवृतं च तथोद्वाहि कर्माण्यत्रास्यजानि तु । व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्याद्विधुतं तिर्यगायतम्

vivṛtaṃ ca tathodvāhi karmāṇyatrāsyajāni tu / vyāvṛttaṃ vinivṛttaṃ syādvidhutaṃ tiryagāyatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाङ्मुखत्वं निर्भुग्नं व्याभुग्नं किञ्चिदायतम् । विश्लिष्टोष्ठं च विवृतमुद्वाह्युत्क्षिप्तमेव च

avāṅmukhatvaṃ nirbhugnaṃ vyābhugnaṃ kiñcidāyatam / viśliṣṭoṣṭhaṃ ca vivṛtamudvāhyutkṣiptameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिवृत्तमसूयायामीर्ष्याक्रोधकृतेन च । अवज्ञाविवृतादौ च स्त्रीणा कार्या प्रयोक्तृभिः

vinivṛttamasūyāyāmīrṣyākrodhakṛtena ca / avajñāvivṛtādau ca strīṇā kāryā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधुतं वारणे चैव नैवमित्येवमादिषु । निर्भुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु

vidhutaṃ vāraṇe caiva naivamityevamādiṣu / nirbhugnaṃ cāpi vijñeyaṃ gambhīrālokanādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुग्नं लजान्विते योज्यं यतीनां तु स्वभावजम् । निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु नये च विनिमन्त्रणे

bhugnaṃ lajānvite yojyaṃ yatīnāṃ tu svabhāvajam / nirvedautsukyacintāsu naye ca vinimantraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवृत्तं चापि विज्ञेयं हास्यशोकभयादिषु । स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे

vivṛttaṃ cāpi vijñeyaṃ hāsyaśokabhayādiṣu / strīṇāmudvāhi līlāyāṃ garve gacchatyanādare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एव नामेति कार्यं च कोपवाक्ये विचक्षणैः । समं साच्यनुवृत्तादि यच्च दृष्टिविकल्पितम्

eva nāmeti kāryaṃ ca kopavākye vicakṣaṇaiḥ / samaṃ sācyanuvṛttādi yacca dṛṣṭivikalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्ज्ञैस्तेनानुसारेण कार्यं तदनुगं मुखम् । अथातो मुखरागस्तु चतुर्धा परिकीर्तितः

tajjñaistenānusāreṇa kāryaṃ tadanugaṃ mukham / athāto mukharāgastu caturdhā parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाभाविकः प्रसन्नश्च रक्तः श्यामो ऽर्थसंश्रयः । स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वभावाभिनयाश्रयः

svābhāvikaḥ prasannaśca raktaḥ śyāmo 'rthasaṃśrayaḥ / svābhāvikastu kartavyaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यस्थादिषु भावेषु मुखरागः प्रयोक्तृभिः । प्रसन्नस्त्वद्भुते कार्यो हास्यशृङ्गारयोस्तथा

madhyasthādiṣu bhāveṣu mukharāgaḥ prayoktṛbhiḥ / prasannastvadbhute kāryo hāsyaśṛṅgārayostathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भावरसार्थेषु मुखरागं प्रयोजयेत् । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तः कृतो ऽप्यभिनयः शुभः

evaṃ bhāvarasārtheṣu mukharāgaṃ prayojayet / śākhāṅgopāṅgasaṃyuktaḥ kṛto 'pyabhinayaḥ śubhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखरागविहीनस्तु नैव शोभान्वितो भवेत् । शरीराभिनयो ऽल्पो ऽपि मुखरागसम्न्वितः

mukharāgavihīnastu naiva śobhānvito bhavet / śarīrābhinayo 'lpo 'pi mukharāgasamnvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगुणां लभते शोभां रात्राविव निशाकरः । नयनाभिनयो ऽपि स्यान्नानाभावरसास्फुटः

dviguṇāṃ labhate śobhāṃ rātrāviva niśākaraḥ / nayanābhinayo 'pi syānnānābhāvarasāsphuṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखरागान्वितो यस्मान्नाट्यमत्र प्रतिष्ठितम् । यथा नेत्रं प्रसर्पेत मुखभूदृष्टिसंयुतम्

mukharāgānvito yasmānnāṭyamatra pratiṣṭhitam / yathā netraṃ prasarpeta mukhabhūdṛṣṭisaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा भावरसोपेतं मुखरागं प्रयोजयेत् । इत्येवं मुखरागस्तु प्रोक्तो भावरसाश्रयः

tathā bhāvarasopetaṃ mukharāgaṃ prayojayet / ityevaṃ mukharāgastu prokto bhāvarasāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परं प्रवक्ष्यामि ग्रीवाकर्माणि वै द्विजाः । समा नतोन्नता त्र्यस्रा रेचिता कुञ्चिताञ्चिता

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi grīvākarmāṇi vai dvijāḥ / samā natonnatā tryasrā recitā kuñcitāñcitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वलिता च निवृत्ता च ग्रीवा नवविधार्थतः । समा स्वाभाविकी ध्यानस्वभाजपकर्मसु

valitā ca nivṛttā ca grīvā navavidhārthataḥ / samā svābhāvikī dhyānasvabhājapakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नता नतास्यालङ्कारबन्धे कण्ठावलम्बने , उन्नताभ्युन्नतमुखी ग्रीवा चोर्ध्वनिवेशने

natā natāsyālaṅkārabandhe kaṇṭhāvalambane , unnatābhyunnatamukhī grīvā cordhvaniveśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्यस्रा पार्श्वगता ज्ञेया स्कन्धभारे ऽति दुःखिते । रेचिता विधुतभ्रान्ता हावे मथनृत्तयोः

tryasrā pārśvagatā jñeyā skandhabhāre 'ti duḥkhite / recitā vidhutabhrāntā hāve mathanṛttayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चिताकुञ्चिते मूर्ध्नि धारिते गलरक्षणे । अञ्चितापसृतोद्बन्धकेशकर्षोर्ध्वदर्शने

kuñcitākuñcite mūrdhni dhārite galarakṣaṇe / añcitāpasṛtodbandhakeśakarṣordhvadarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वोन्मुखी स्याद्वलिता ग्रीवाभेदैश्च वीक्षणे । निवृताभिमुखीभूता स्वस्थानाभिमुखादिषु

pārśvonmukhī syādvalitā grīvābhedaiśca vīkṣaṇe / nivṛtābhimukhībhūtā svasthānābhimukhādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि लोकभावार्था ग्रीवाभङ्गैरनेकधा । ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि शिरः कर्मानुगानि हि

ityādi lokabhāvārthā grīvābhaṅgairanekadhā / grīvākarmāṇi sarvāṇi śiraḥ karmānugāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसः कर्मणः कर्म ग्रीवायाः सम्प्रवर्तते । इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं शीर्षोपाङ्गसमाश्रयम् । अङ्गकर्माणि शेषाणि गदतो मे निबोधत

śirasaḥ karmaṇaḥ karma grīvāyāḥ sampravartate / ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ śīrṣopāṅgasamāśrayam / aṅgakarmāṇi śeṣāṇi gadato me nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीररौद्रमदाद्येषु रक्तः स्यात् करुणे तथा । भयानके सबीभत्से श्यामं सञ्जायते मुखम्

vīraraudramadādyeṣu raktaḥ syāt karuṇe tathā / bhayānake sabībhatse śyāmaṃ sañjāyate mukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.