Bhāgavata Purāṇa 11.24

श्री-भगवान् उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर् विनिश्चितम् यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम्

śrī-bhagavān uvāca atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvair viniścitam yad vijñāya pumān sadyo jahyād vaikalpikaṃ bhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसीज् ज्ञानम् अथो अर्थ एकम् एवाविकल्पितम् यदा विवेक-निपुणा आदौ कृत-युगे ऽयुगे

āsīj jñānam atho artha ekam evāvikalpitam yadā viveka-nipuṇā ādau kṛta-yuge 'yuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् माया-फल-रूपेण केवलं निर्विकल्पितम् वाङ्-मनो-ऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत्

tan māyā-phala-rūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam vāṅ-mano-'gocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavad bṛhat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् एकतरो ह्य् अर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ज्ञानं त्व् अन्यतमो भावः पुरुषः सो ऽभिधीयते

tayor ekataro hy arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā jñānaṃ tv anyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमो रजः सत्त्वम् इति प्रकृतेर् अभवन् गुणाः मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च

tamo rajaḥ sattvam iti prakṛter abhavan guṇāḥ mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ततो विकुर्वतो जातो यो ऽहङ्कारो विमोहनः

tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ tato vikurvato jāto yo 'haṅkāro vimohanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेत्य् अहं त्रि-वृत् तन्-मात्रेन्द्रिय-मनसां कारणं चिद्-अचिन्-मयः

vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tri-vṛt tan-mātrendriya-manasāṃ kāraṇaṃ cid-acin-mayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस् तन्-मात्रिकाज् जज्ञे तामसाद् इन्द्रियाणि च तैजसाद् देवता आसन्न् एकादश च वैकृतात्

arthas tan-mātrikāj jajñe tāmasād indriyāṇi ca taijasād devatā āsann ekādaśa ca vaikṛtāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्य-कारिणः अण्डम् उत्पादयाम् आसुर् ममायतनम् उत्तमम्

mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṃhatya-kāriṇaḥ aṇḍam utpādayām āsur mamāyatanam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्न् अहं समभवम् अण्डे सलिल-संस्थितौ मम नाभ्याम् अभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्म-भूः

tasminn ahaṃ samabhavam aṇḍe salila-saṃsthitau mama nābhyām abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cātma-bhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽसृजत् तपसा युक्तो रजसा मद्-अनुग्रहात् लोकान् स-पालान् विश्वात्मा भूर् भुवः स्वर् इति त्रिधा

so 'sṛjat tapasā yukto rajasā mad-anugrahāt lokān sa-pālān viśvātmā bhūr bhuvaḥ svar iti tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानाम् ओक आसीत् स्वर् भूतानां च भुवः पदम् मर्त्यादीनां च भूर् लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम्

devānām oka āsīt svar bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam martyādīnāṃ ca bhūr lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो ऽसुराणां नागानां भूमेर् ओको ऽसृजत् प्रभुः त्रि-लोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रि-गुणात्मनाम्

adho 'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmer oko 'sṛjat prabhuḥ tri-lokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ tri-guṇātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगस्य तपसश् चैव न्यासस्य गतयो ऽमलाः महर् जनस् तपः सत्यं भक्ति-योगस्य मद्-गतिः

yogasya tapasaś caiva nyāsasya gatayo 'malāḥ mahar janas tapaḥ satyaṃ bhakti-yogasya mad-gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया कालात्मना धात्रा कर्म-युक्तम् इदं जगत् गुण-प्रवाह एतस्मिन्न् उन्मज्जति निमज्जति

mayā kālātmanā dhātrā karma-yuktam idaṃ jagat guṇa-pravāha etasminn unmajjati nimajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुर् बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति सर्वो ऽप्य् उभय-संयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च

aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati sarvo 'py ubhaya-saṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु यस्यादिर् अन्तश् च स वै मध्यं च तस्य सन् विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजस-पार्थिवाः

yas tu yasyādir antaś ca sa vai madhyaṃ ca tasya san vikāro vyavahārārtho yathā taijasa-pārthivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् उपादाय पूर्वस् तु भावो विकुरुते ऽपरम् आदिर् अन्तो यदा यस्य तत् सत्यम् अभिधीयते

yad upādāya pūrvas tu bhāvo vikurute 'param ādir anto yadā yasya tat satyam abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतिर् यस्योपादानम् आधारः पुरुषः परः सतो ऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्व् अहम्

prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ sato 'bhivyañjakaḥ kālo brahma tat tritayaṃ tv aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः महान् गुण-विसर्गार्थः स्थित्य्-अन्तो यावद् ईक्षणम्

sargaḥ pravartate tāvat paurvāparyeṇa nityaśaḥ mahān guṇa-visargārthaḥ sthity-anto yāvad īkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विराण् मयासाद्यमानो लोक-कल्प-विकल्पकः पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह

virāṇ mayāsādyamāno loka-kalpa-vikalpakaḥ pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ने प्रलीयते मर्त्यम् अन्नं धानासु लीयते धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर् गन्धे प्रलीयते

anne pralīyate martyam annaṃ dhānāsu līyate dhānā bhūmau pralīyante bhūmir gandhe pralīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश् च स्व-गुणे रसे लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते

apsu pralīyate gandha āpaś ca sva-guṇe rase līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सो ऽपि चाम्बरे अम्बरं शब्द-तन्-मात्र इन्द्रियाणि स्व-योनिषु

rūpaṃ vāyau sa ca sparśe līyate so 'pi cāmbare ambaraṃ śabda-tan-mātra indriyāṇi sva-yoniṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योनिर् वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे शब्दो भूतादिम् अप्येति भूतादिर् महति प्रभुः

yonir vaikārike saumya līyate manasīśvare śabdo bhūtādim apyeti bhūtādir mahati prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लीयते महान् स्वेषु गुणेसु गुण-वत्तमः ते ऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयते ऽव्यये

sa līyate mahān sveṣu guṇesu guṇa-vattamaḥ te 'vyakte sampralīyante tat kāle līyate 'vyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो माया-मये जीवे जीव आत्मनि मय्य् अजे आत्मा केवल आत्म-स्थो विकल्पापाय-लक्षणः

kālo māyā-maye jīve jīva ātmani mayy aje ātmā kevala ātma-stho vikalpāpāya-lakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः

evam anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpiko bhramaḥ manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष साङ्ख्य-विधिः प्रोक्तः संशय-ग्रन्थि-भेदनः प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावर-दृश मया

eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ saṃśaya-granthi-bhedanaḥ pratilomānulomābhyāṃ parāvara-dṛśa mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.