Library·Bhāgavata Purāṇa·12·12.4
श्री-शुक उवाच कालस् ते परमाण्व्-आदिर् द्वि-परार्धावधिर् नृप कथितो युग-मानं च शृणु कल्प-लयाव् अपि
śrī-śuka uvāca kālas te paramāṇv-ādir dvi-parārdhāvadhir nṛpa kathito yuga-mānaṃ ca śṛṇu kalpa-layāv api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्-युग-सहस्रं तु ब्रह्मणो दिनम् उच्यते स कल्पो यत्र मनवश् चतुर्दश विशाम्-पते
catur-yuga-sahasraṃ tu brahmaṇo dinam ucyate sa kalpo yatra manavaś caturdaśa viśām-pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्-अन्ते प्रलयस् तावान् ब्राह्मी रात्रिर् उदाहृता त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि
tad-ante pralayas tāvān brāhmī rātrir udāhṛtā trayo lokā ime tatra kalpante pralayāya hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्व-सृक् शेते ऽनन्तासनो विश्वम् आत्मसात्-कृत्य चात्म-भूः
eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśva-sṛk śete 'nantāsano viśvam ātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वि-परार्धे त्व् अतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै
dvi-parārdhe tv atikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ tadā prakṛtayaḥ sapta kalpante pralayāya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते अण्ड-कोषस् तु सङ्घातो विघाट उपसादिते
eṣa prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate aṇḍa-koṣas tu saṅghāto vighāṭa upasādite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्जन्यः शत-वर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति तदा निरन्ने ह्य् अन्योन्यं भक्ष्यमाणाः क्षुधार्दिताः क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः
parjanyaḥ śata-varṣāṇi bhūmau rājan na varṣati tadā niranne hy anyonyaṃ bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ kṣayaṃ yāsyanti śanakaiḥ kālenopadrutāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति
sāmudraṃ daihikaṃ bhaumaṃ rasaṃ sāṃvartako raviḥ raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ sarvaṃ naiva vimuñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संवर्तको वह्निः सङ्कर्षण-मुखोत्थितः दहत्य् अनिल-वेगोत्थः शून्यान् भू-विवरान् अथ
tataḥ saṃvartako vahniḥ saṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥ dahaty anila-vegotthaḥ śūnyān bhū-vivarān atha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपर्य् अधः समन्ताच् च शिखाभिर् वह्नि-सूर्ययोः दह्यमानं विभात्य् अण्डं दग्ध-गोमय-पिण्ड-वत्
upary adhaḥ samantāc ca śikhābhir vahni-sūryayoḥ dahyamānaṃ vibhāty aṇḍaṃ dagdha-gomaya-piṇḍa-vat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रचण्ड-पवनो वर्षाणाम् अधिकं शतम् परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम्
tataḥ pracaṇḍa-pavano varṣāṇām adhikaṃ śatam paraḥ sāṃvartako vāti dhūmraṃ khaṃ rajasāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मेघ-कुलान्य् अङ्ग चित्र वर्णान्य् अनेकशः शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभस-स्वनैः
tato megha-kulāny aṅga citra varṇāny anekaśaḥ śataṃ varṣāṇi varṣanti nadanti rabhasa-svanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्ड-विवरान्तरम्
tata ekodakaṃ viśvaṃ brahmāṇḍa-vivarāntaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा भूमेर् गन्ध-गुणं ग्रसन्त्य् आप उद-प्लवे ग्रस्त-गन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते
tadā bhūmer gandha-guṇaṃ grasanty āpa uda-plave grasta-gandhā tu pṛthivī pralayatvāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां रसम् अथो तेजस् ता लीयन्ते ऽथ नीरसाः ग्रसते तेजसो रूपं वायुस् तद्-रहितं तदा
apāṃ rasam atho tejas tā līyante 'tha nīrasāḥ grasate tejaso rūpaṃ vāyus tad-rahitaṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् स वै विशति खं राजंस् ततश् च नभसो गुणम्
līyate cānile tejo vāyoḥ khaṃ grasate guṇam sa vai viśati khaṃ rājaṃs tataś ca nabhaso guṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दं ग्रसति भूतादिर् नभस् तम् अनु लीयते तैजसश् चेन्द्रियाण्य् अङ्ग देवान् वैकारिको गुणैः
śabdaṃ grasati bhūtādir nabhas tam anu līyate taijasaś cendriyāṇy aṅga devān vaikāriko guṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान् ग्रसत्य् अहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश् च तम् ग्रसते ऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम्
mahān grasaty ahaṅkāraṃ guṇāḥ sattvādayaś ca tam grasate 'vyākṛtaṃ rājan guṇān kālena coditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः अनाद्य् अनन्तम् अव्यक्तं नित्यं कारणम् अव्ययम्
na tasya kālāvayavaiḥ pariṇāmādayo guṇāḥ anādy anantam avyaktaṃ nityaṃ kāraṇam avyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महद्-आदयो ऽमी न प्राण-बुद्धीन्द्रिय-देवता वा न सन्निवेशः खलु लोक-कल्पः
na yatra vāco na mano na sattvaṃ tamo rajo vā mahad-ādayo 'mī na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्वप्न-जाग्रन् न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूर् अनिलो ऽग्निर् अर्कः संसुप्त-वच् छून्य-वद् अप्रतर्क्यं तन् मूल-भूतं पदम् आमनन्ति
na svapna-jāgran na ca tat suṣuptaṃ na khaṃ jalaṃ bhūr anilo 'gnir arkaḥ saṃsupta-vac chūnya-vad apratarkyaṃ tan mūla-bhūtaṃ padam āmananti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लयः प्राकृतिको ह्य् एष पुरुषाव्यक्तयोर् यदा शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः काल-विद्रुताः
layaḥ prākṛtiko hy eṣa puruṣāvyaktayor yadā śaktayaḥ sampralīyante vivaśāḥ kāla-vidrutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धीन्द्रियार्थ-रूपेण ज्ञानं भाति तद्-आश्रयम् दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्याम् आद्य्-अन्तवद् अवस्तु यत्
buddhīndriyārtha-rūpeṇa jñānaṃ bhāti tad-āśrayam dṛśyatvāvyatirekābhyām ādy-antavad avastu yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपश् चक्षुश् च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् एवं धीः खानि मात्राश् च न स्युर् अन्यतमाद् ऋतात्
dīpaś cakṣuś ca rūpaṃ ca jyotiṣo na pṛthag bhavet evaṃ dhīḥ khāni mātrāś ca na syur anyatamād ṛtāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेर् जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिर् इति चोच्यते माया-मात्रम् इदं राजन् नानात्वं प्रत्यग्-आत्मनि
buddher jāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptir iti cocyate māyā-mātram idaṃ rājan nānātvaṃ pratyag-ātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा जल-धरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च ब्रह्मणीदं तथा विश्वम् अवयव्य् उदयाप्ययात्
yathā jala-dharā vyomni bhavanti na bhavanti ca brahmaṇīdaṃ tathā viśvam avayavy udayāpyayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं ह्य् अवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनाम् इह विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः
satyaṃ hy avayavaḥ proktaḥ sarvāvayavinām iha vinārthena pratīyeran paṭasyevāṅga tantavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् सामान्य-विशेषाभ्याम् उपलभ्येत स भ्रमः अन्योन्यापाश्रयात् सर्वम् आद्य्-अन्तवद् अवस्तु यत्
yat sāmānya-viśeṣābhyām upalabhyeta sa bhramaḥ anyonyāpāśrayāt sarvam ādy-antavad avastu yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकारः ख्यायमानो ऽपि प्रत्यग्-आत्मानम् अन्तरा न निरूप्यो ऽस्त्य् अणुर् अपि स्याच् चेच् चित्-सम आत्म-वत्
vikāraḥ khyāyamāno 'pi pratyag-ātmānam antarā na nirūpyo 'sty aṇur api syāc cec cit-sama ātma-vat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि सत्यस्य नानात्वम् अविद्वान् यदि मन्यते नानात्वं छिद्रयोर् यद्वज् ज्योतिषोर् वातयोर् इव
na hi satyasya nānātvam avidvān yadi manyate nānātvaṃ chidrayor yadvaj jyotiṣor vātayor iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभिर् व्यवहार-वर्त्मसु एवं वचोभिर् भगवान् अधोक्षजो व्याख्यायते लौकिक-वैदिकैर् जनैः
yathā hiraṇyaṃ bahudhā samīyate nṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasu evaṃ vacobhir bhagavān adhokṣajo vyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा घनो ऽर्क-प्रभवो ऽर्क-दर्शितो ह्य् अर्कांश-भूतस्य च चक्षुषस् तमः एवं त्व् अहं ब्रह्म-गुणस् तद्-ईक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्म-बन्धनः
yathā ghano 'rka-prabhavo 'rka-darśito hy arkāṃśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥ evaṃ tv ahaṃ brahma-guṇas tad-īkṣito brahmāṃśakasyātmana ātma-bandhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनो यदार्क-प्रभवो विदीर्यते चक्षुः स्वरूपं रविम् ईक्षते तदा यदा ह्य् अहङ्कार उपाधिर् आत्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्य् अनुस्मरेत्
ghano yadārka-prabhavo vidīryate cakṣuḥ svarūpaṃ ravim īkṣate tadā yadā hy ahaṅkāra upādhir ātmano jijñāsayā naśyati tarhy anusmaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदैवम् एतेन विवेक-हेतिना माया-मयाहङ्करणात्म-बन्धनम् छित्त्वाच्युतात्मानुभवो ऽवतिष्ठते तम् आहुर् आत्यन्तिकम् अङ्ग सम्प्लवम्
yadaivam etena viveka-hetinā māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam chittvācyutātmānubhavo 'vatiṣṭhate tam āhur ātyantikam aṅga samplavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यदा सर्व-भूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप उत्पत्ति-प्रलयाव् एके सूक्ष्म-ज्ञाः सम्प्रचक्षते
nityadā sarva-bhūtānāṃ brahmādīnāṃ parantapa utpatti-pralayāv eke sūkṣma-jñāḥ sampracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काल-स्रोतो-जवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा परिणामिनां अवस्थास् ता जन्म-प्रलय-हेतवः
kāla-sroto-javenāśu hriyamāṇasya nityadā pariṇāmināṃ avasthās tā janma-pralaya-hetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाद्य्-अन्तवतानेन कालेनेश्वर-मूर्तिना अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषां इव
anādy-antavatānena kāleneśvara-mūrtinā avasthā naiva dṛśyante viyati jyotiṣāṃ iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यो नैमित्तिकश् चैव तथा प्राकृतिको लयः आत्यन्तिकश् च कथितः कालस्य गतिर् ईदृशी
nityo naimittikaś caiva tathā prākṛtiko layaḥ ātyantikaś ca kathitaḥ kālasya gatir īdṛśī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एताः कुरु-श्रेष्ठ जगद्-विधातुर् नारायणस्याखिल-सत्त्व-धाम्नः लीला-कथास् ते कथिताः समासतः कार्त्स्न्येन नाजो ऽप्य् अभिधातुम् ईशः
etāḥ kuru-śreṣṭha jagad-vidhātur nārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥ līlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥ kārtsnyena nājo 'py abhidhātum īśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसार-सिन्धुम् अति-दुस्तरम् उत्तितीर्षोर् नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य लीला-कथा-रस-निषेवणम् अन्तरेण पुंसो भवेद् विविध-दुःख-दवार्दितस्य
saṃsāra-sindhum ati-dustaram uttitīrṣor nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa puṃso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुराण-संहिताम् एताम् ऋषिर् नारायणो ऽव्ययः नारदाय पुरा प्राह कृष्ण-द्वैपायनाय सः
purāṇa-saṃhitām etām ṛṣir nārāyaṇo 'vyayaḥ nāradāya purā prāha kṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वै मह्यं महा-राज भगवान् बादरायणः इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेद-सम्मिताम्
sa vai mahyaṃ mahā-rāja bhagavān bādarāyaṇaḥ imāṃ bhāgavatīṃ prītaḥ saṃhitāṃ veda-sammitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमां वक्ष्यत्य् असौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये दीर्घ-सत्रे कुरु-श्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः
imāṃ vakṣyaty asau sūta ṛṣibhyo naimiṣālaye dīrgha-satre kuru-śreṣṭha sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.