Bhāgavata Purāṇa 2.1

श्रीशुक उवाच वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः

śrīśuka uvāca varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa ātmavitsammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः अपश्यताम् आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्

śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ apaśyatām ātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा

nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ divā cārthehayā rājan kuṭumbabharaṇena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्न् अपि न पश्यति

dehāpatyakalatrādiṣvātmasainyeṣvasatsvapi teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyann api na paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्

tasmādbhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावान् साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया जन्मलाभः परः पुंसाम् अन्ते नारायणस्मृतिः

etāvān sāṅkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā janmalābhaḥ paraḥ puṃsām ante nārāyaṇasmṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः

prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ nairguṇyasthā ramante sma guṇānukathane hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम्

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिनिष्ठितो ऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान्

pariniṣṭhito 'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yadadhītavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदहं ते ऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् यस्य श्रद्दधताम् आशु स्यान् मुकुन्दे मतिः सती

tadahaṃ te 'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān yasya śraddadhatām āśu syān mukunde matiḥ satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतोभयम् योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम्

etan nirvidyamānānām icchatām akutobhayam yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः

kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्ताम् इहायुषः मुहूर्तात् सर्वम् उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम्

khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattām ihāyuṣaḥ muhūrtāt sarvam utsṛjya gatavān abhayaṃ harim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः उपकल्पय तत् सर्वं तावद्यत् साम्परायिकम्

tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ upakalpaya tat sarvaṃ tāvadyat sāmparāyikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु ये च तम्

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ chindyādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu ye ca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने

gṛhāt pravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ śucau vivikta āsīno vidhivat kalpitāsane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् मनो यच्छेज् जितश्वासो ब्रह्मबीजम् अविस्मरन्

abhyasen manasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param mano yacchej jitaśvāso brahmabījam avismaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया

niyacchedviṣayebhyo 'kṣān manasā buddhisārathiḥ manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् पदं तत् परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति

tatraikāvayavaṃ dhyāyedavyucchinnena cetasā mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret padaṃ tat paramaṃ viṣṇormano yatra prasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस्तमोभ्याम् आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम्

rajastamobhyām ākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ yaccheddhāraṇayā dhīro hanti yā tatkṛtaṃ malam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रम् ईक्षतः

yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ āśu sampadyate yoga āśrayaṃ bhadram īkṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्

rājovāca yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया

śrīśuka uvāca jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayeddhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषस्तस्य देहो ऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच् च सत्

viśeṣastasya deho 'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām yatredaṃ vyajyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca sat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अण्डकोशे शरीरे ऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते वैराजः पुरुषो यो ऽसौ भगवान् धारणाश्रयः

aṇḍakośe śarīre 'smin saptāvaraṇasaṃyute vairājaḥ puruṣo yo 'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातालम् एतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् महातलं विश्वसृजो ऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे

pātālam etasya hi pādamūlaṃ paṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam mahātalaṃ viśvasṛjo 'tha gulphau talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेर् ऊरुद्वयं वितलं चातलं च महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति

dve jānunī sutalaṃ viśvamūrter ūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरःस्थलं ज्योतिरनीकम् अस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनो ऽस्य तपो वराटीं विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः

uraḥsthalaṃ jyotiranīkam asya grīvā maharvadanaṃ vai jano 'sya tapo varāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रम् अमुष्य शब्दः नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणो ऽस्य गन्धो मुखम् अग्निरिद्धः

indrādayo bāhava āhurusrāḥ karṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥ nāsatyadasrau paramasya nāse ghrāṇo 'sya gandho mukham agniriddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत् पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यम् आपो ऽस्य तालू रस एव जिह्वा

dyaurakṣiṇī cakṣurabhūt pataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyam āpo 'sya tālū rasa eva jihvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः

chandāṃsyanantasya śiro gṛṇanti daṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni hāso janonmādakarī ca māyā durantasargo yadapāṅgamokṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीडोत्तरौष्ठो ऽधर एव लोभो धर्मः स्तनो ऽधर्मपथो ऽस्य पृष्ठम् कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयो ऽस्थिसङ्घाः

vrīḍottarauṣṭho 'dhara eva lobho dharmaḥ stano 'dharmapatho 'sya pṛṣṭham kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau kukṣiḥ samudrā girayo 'sthisaṅghāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाड्यो ऽस्य नद्यो ऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः

nāḍyo 'sya nadyo 'tha tanūruhāṇi mahīruhā viśvatanornṛpendra anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā gatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः अव्यक्तम् आहुर्हृदयं मनश्चस चन्द्रमाः सर्वविकारकोशः

īśasya keśān vidurambuvāhān vāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ avyaktam āhurhṛdayaṃ manaścasa candramāḥ sarvavikārakośaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानशक्तिं महिम् आमनन्ति सर्वात्मनो ऽन्तःकरणं गिरित्रम् अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे

vijñānaśaktiṃ mahim āmananti sarvātmano 'ntaḥkaraṇaṃ giritram aśvāśvataryuṣṭragajā nakhāni sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवासः गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः

vayāṃsi tadvyākaraṇaṃ vicitraṃ manurmanīṣā manujo nivāsaḥ gandharvavidyādharacāraṇāpsaraḥ svarasmṛtīrasurānīkavīryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः

brahmānanaṃ kṣatrabhujo mahātmā viḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ nānābhidhābhījyagaṇopapanno dravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयान् असावीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते सन्धार्यते ऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्वबुद्ध्या न यतो ऽस्ति किञ्चित्

iyān asāvīśvaravigrahasya yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te sandhāryate 'smin vapuṣi sthaviṣṭhe manaḥ svabuddhyā na yato 'sti kiñcit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः तं सत्यम् आनन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः

sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarva ātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ taṃ satyam ānandanidhiṃ bhajeta nānyatra sajjedyata ātmapātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.