इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च । भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ādityavyūhakīrttanaṃ nāmaikaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca svāyaṃbhūvanisarge tu vyākhyātānyantarāṇi ca / bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् । सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः
etacchrutavā tu munayaḥ papracchū romaharṣaṇam / sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषय ऋचुः । भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् । अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा
ṛṣaya ṛcuḥ / bhramanti kathametāni jyotīṣi divamaṇḍalam / avyūhena ca sarvāṇi tathaivāsaṃkareṇa vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् । एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम
kaścidbhāmayate tāni bhramante yadi vā svayam / etadveditumicchāmastanno nigada sattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत । प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः
sūta uvāca bhūtasaṃmohanaṃ hyetadvadato me nibodhata / pratyakṣamapi dṛśyaṃ ca saṃmohayati yatprajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः । उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
yo 'yaṃ caturddiśaṃ pucche śaiśumāre vyavasthitaḥ / uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह । भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
sa vai bhrāmayate nityaṃ candrādityau grahaiḥ saha / bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः । सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह
dhruvasya manasā cāsau sarvate jyotiṣāṃ gaṇaḥ / sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै । तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च
vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai / teṣāṃ yogaśca bhedaśca kālaścārastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे । विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
astodayau tathotpātā ayane dakṣaṇottare / viṣuvadgrahavarṇāśca druvātsarvaṃ pravarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
varṣā gharmo himaṃ rātriḥ saṃdhyā caiva dinaṃ tathā / śubhāśubhaṃ prajānāṃ ca dhruvātsarvaṃ pravarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति । तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः
dhruveṇādhiṣṭitaścaiva sūryo 'po gṛhya varṣati / tadeṣa dīpta kiraṇaḥ sa kālagnirdivākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः । सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः
parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ / sūryaḥ kiramajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः । आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्
jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ / ādityapītaṃ sakalaṃ somaḥ saṃkramate jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते । यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति
nāḍībhirvāyuyuktābhirlokadhārā pravarttate / yatsomātsravate hyaṃbu tadanneṣveva tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि । एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्
meghā vāyuvighātena visṛjanti jalaṃ bhūvi / evamutkṣipyate caiva patate cāsakṛjjalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते । संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता
na nāśa udakasyāsti tadeva parivarttate / saṃdhāraṇārthaṃ lokānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः
anyā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram / viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrākṣaḥ prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः । सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्
dhātā kṛtsnasya lokasya prabhaviṣṇurdivākaraḥ / sārvalokikamaṃbho yattatsomānnabhasaśvyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् । सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते
somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam / sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् । सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका
śītoṣṇavīryauṃ dvāvetau yuktyā dhārayato jagat / somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः । सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः
bhadrasomapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ / sarvabhūtaśarīreṣu hyāpo hyanusṛtāśca yāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च । धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः
teṣu saṃdahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca / dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkāmantīha sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् । तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्
tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam / tejor'kaḥ sarvabhūtebhya ādatte raśmibhirjalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः । संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्
samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ / saṃjīvanaṃ ca sasyānāmaṃbhastadamṛtopamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः । यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः
tatastvṛtuvaśātkāle parivatya divākaraḥ / yacchatyāpo hi meghebhyaḥ ghuklāśuklairgabhastibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः
abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ / sarvabhūtahitārthāya vāyumiśrāḥ samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये । वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्
tato varṣati ṣaṇmāsānsarvabhūtavivṛddhaye / vāyavyaṃ stanitaṃ caiva vaidyutaṃ cāgnisaṃbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि । न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः
mehanācca mihedhātomaghatvaṃ vyajayanti hi / na bhraśyanti yataścāpastadabhaṃ kavayo viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते । आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः
meghānāṃ punarutpattiśtrividhā yonirucyate / āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् । आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्
tridhā meghāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi saṃbhavam / āgneyā stūṣṇajāḥ proktāsteṣāṃ dhūmapravarttanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः । महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः
śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ / mahiṣāśca vārāhāśca mattamātaṅgarūpiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च । जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः
bhūtvā dharaṇimabhyetya ramante vicaranti ca / jīmūtā nāma te meghā hyetebhyo jīvasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः । मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः
vidyudguṇavihīnāśca jaladhārā vilaṃbinaḥ / mūkameghā mahākāyā āvahasya vaśānugāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः । पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च
krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ / parvatāgra nitaṃbeṣu varṣati ca rasaṃti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः । ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः
balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ / brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasaṃbhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः । तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा
te hi vidyudguṇopetāstanayitnupriyasvanāḥ / teṣāṃ śaśrvatpraṇādena bhūmiḥ svāṅgarūhodbhavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते । तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा
rājñī rājyābhiṣikteva punaryauṃvanamaśnute / teṣviyaṃ prāvṛḍāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः । एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि
dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ / etaṃ yojanamātrācca sādhyarddhā niṣkṛtādapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः । पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः
vṛṣṭirgarbhastridhā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrttitaḥ / puṣkarāvarttakā nāma te meghāḥ pakṣasaṃbhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् । कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता
śakreṇa pakṣacchinnā ye parvatānāṃ mahaujasām / kāmāgānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः । पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः
puṣkarā nāma te meghā bṛṃhantastoyamatsarāḥ / puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते । कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः
nānārūpadharāścaiva mahāghorasvanāśca te / kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvartāgne rniyāmakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः । अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्
varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ / anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः । यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा
vāyuṃ purā vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ / yānyaṇḍasya tu bhinnasya prākṛtasyābhavaṃstadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः । तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः
yasminbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayaṃprabhuḥ / tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrttitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ / teṣāṃ śreṣṭhastu parjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह । कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha / kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः । तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
parjanyo diggajā ścaiva hemante śītasaṃbhavāḥ / tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti śiṣṭaḥ sasyapravṛddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः । यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ / yo 'sau bibartti bhagavāngaṅgāmākāśagocarām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् । तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः
divyāmṛtajalā puṇyāṃ tridhāsvātipathe sthitām / tasyā niṣyandatoyāni diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः । दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ / dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे । पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्
udagghimavataḥ śaila uttaraprāyadakṣiṇe / puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vistṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् । ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्
tasminnipatitaṃ varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam / tatastadā vaho vāyurhemavantaṃ samudvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् । हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
ānayatyātmayogena siṃcamāno mahāgirim / himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये । वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye / varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् । सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrttitam / sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते । ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते
sūryamūlā ca vai vṛṣṭirjalaṃ sūryātpravartate / dhruveṇādhiṣṭhitaḥ sūryastasyāṃ vṛṣṭau pravarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः । ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले
dhruveṇādhiṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ / graho niḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् । ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत
caritvānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samādhiṣṭhitam / tataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना । हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा
saṃsthitenaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā / hiraṇmayena bhagavāṃstathaiva haridarvaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना । चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति
aṣṭāpadanibaddhena ṣaṭprakāraikaneminā / cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः । द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः
daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ / dviguṇo 'sya rathopasthādīṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु । असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः
sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu / asaṃgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः । वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः
chandobhirvājirūpaistu yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ / vāruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः । अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह
tenāsau sarvate vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ / athaitāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् । अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpi tasya yathākramam / ahastu nābhiḥ saurasya ekacakrasya vai smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः । रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ
arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ / rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः । तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै
muhūrttā bandhurāstasya ramyāścāsya kalāḥ smṛtāḥ / tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā akṣadaṇḍaḥ kṣaṇastu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः । रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः
nimeṣaścānukarṣo 'sya hīṣā cāsya lavāḥsmṛtāḥ / rātrirvarūtho dharmo 'sya dhvaja ūrddhva samucchritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ । सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्
yugākṣakoḍī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau / saptāśvarūpāśchandāsi vahanto vāmato dhuram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा । पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी
gāyatrī caiva triṣṭupya hyanuṣṭubjagatī tathā / paṅktiśca bṛhatī caiva hyuṣṇikcaiva tu saptamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः । सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः
cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ / sahacakro bhramatyakṣaḥ sahakṣo bhramate dhruvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः । एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु
akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ / evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः । तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि
tathā saṃyogabhāvena saṃsiddho bhāsuro rathaḥ / tenāsau taraṇirdevo bhāsvatā sarpate divi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु । ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै
yugākṣakoṭisannaddhau dvau raśmī syandanasya tu / dhruve tau bhrāmyate raśmī ca cakrayugayostu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु । युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
bhramato maṇḍalānyasya khecarasya rathasya tu / yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् । भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ
dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat / bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु । कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्
yugākṣakoṭistattasya raśmibhiḥ syandanasya tu / kīlāsaktā yathā rajjurbhraṃmate sarvato diśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे । वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु
hrasatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe / varddhate dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु । ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्
yugākṣakoṭisaṃbaddhau raśmī dvau syandanasya tu / dhruveṇa pragṛhītau vai tau raśmī nayato ravim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ । तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु
ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa sama dhiṣṭhitau / tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् । ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
aśītirmaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ smṛtam / dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu / udveṣāṭayansa vegena maṇḍalāni tu gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.