Brahmāṇḍa Purāṇa 1.3

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde naimiṣākhyānakathanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śṛṇu teṣāṃ kathāṃ divyāṃ sarvapāpapramocanīm / kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisaṃmatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः । स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

ya imāṃ dhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ / svavaṃśaṃ dhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

viśvatārā yā ca pañca yathāvṛttaṃ yathāśrutam / kīrtyamānaṃ nibodhārthaṃ pūrveṣāṃ kīrttivarddhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च । कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ śatrughnameva ca / kīrttanaṃ sthirakīrtīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः । तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च

yasmātkalpāyate kalpaḥ samagraṃ śucaye śuciḥ / tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे । ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे

ajāya prathamāyaiva variṣṭhāya prajāsṛje / brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtya svayaṃbhuve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ salakṣaṇam / pañcapramāṇaṃ ṣadśrāntaḥ puruṣādhiṣṭhitaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् । अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्

āsaṃyamātpravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam / avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्

pradhānaṃ prakṛtiṃ caiva yamāhustattvacintakāḥ / gandharūparasairhīnaṃ śabdasparśavivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् । विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल

jagadyonimmahābhūtaṃ paraṃ brahmasanātanam / vigrahaṃ sarvabhūtānāmavyaktamabhavatkila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam / asāṃpratikamajñeyaṃ brahma yatsadasatparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् । गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्

tasyātmanā sarvamidaṃ vyāptamāsīttamomayam / guṇasāmye tadā tasminnavibhātaṃ tamomayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै । गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह

sargakāle pradhānasya kṣatrajñādhiṣṭhitasya vai / guṇabhāvādbhāsamāne mahātattva babhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः । सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः

sūkṣmaḥ sa tu mahānagre avyaktena samāvṛtaḥ / sattvodreko mahānagre sattvamātraprakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः । निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्

sattvānmahānsa vijñeya ekastatkāraṇaḥ samṛtaḥ / niṅgamātraṃ samutpannaṃ kṣetrajñādhiṣṭitaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् । महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया

saṃkalpo 'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam / mahāsṛṣṭiṃ ca kurute vītamānaḥ sisṛkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः । मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्

dharmādīni ca bhūtāni lokatattvārthahetavaḥ / mano mahātmani brahma durbuddhikhyātirīśvarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः । मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः

prajñāsaṃdhiśca sarvasvaṃ saṃkhyāyatanaraśmibhiḥ / manute sarvabhūtānāṃ tasmācceṣṭaphalo vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते । तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः

bhoktā trātā vibhaktātmā varttanaṃ mana ucyate / tattvānāṃ saṃgrahe yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः । विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा

śeṣebhyo guṇātattvebhyo mahāniva tanuḥ smṛtaḥ / vibhaktimānaṃ manute vibhāgaṃ manyate 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः । बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्

puruṣo bhogasaṃbandhāttena cāsau sati smṛtaḥ / bṛhattvādvṛṃhaṇatvācca bhāvānāmakhilāśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते । आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः

yasmādvṛṃhayata bhāvān brahmā tena nirucyate / āpūrayati yasmācca sarvān dehānanugrahaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् । तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा

budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvānpṛthak pṛthak / tasmiṃstu kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇaḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः । स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते

prākṛtaṃ devi vartaṃ māṃ kṣetrajño brahmasaṃmitaḥ / sa vai śarīrī prathamaḥ purā puruṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्

ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavarttinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः । सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः

hiraṇyagabhaḥ so 'ṇḍe 'sminprādurbhūtaścaturmukhaḥ / sarge ca pratisarge ca kṣetrajño brahma saṃsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च । भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु

karaṇaiḥ saha pṛcchante pratyāhārestyajanti ca / bhajante ca punardehāṃste samāhārasaṃdhisu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः । गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः

hiraṇmayastu yo merustasyoddharturmahātmanaḥ / gartodakaṃ sabudāstu hareyuścāpi pañcatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः । पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः

yasminnaṇḍa ime lokāḥ sapta vai saṃpratiṣṭhitāḥ / pṛthivī saptabhirdvīpaiḥ samudraiḥ saha saptabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः । अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

parvataiḥ sumahadbhiśca nadībhiśca sahasraśaḥ / antaḥsthasya tvime lokā antarviśvamidaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना । लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

candrādityau sanakṣatau saṃgrahaḥ saha vāyunā / lokālokaṃ ca yat kiñcidaṇḍe tasminpratiṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः । तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्

āpo daśaguṇe naiva tejasā bāhyato vṛtāḥ / tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः । आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा

vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ / ākāśamāvṛtaṃ sarvaṃ bahirbhūtādinā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् । एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

bhūtādirmahatā caiva pradhānenāvṛto mahān / ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः । प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्

icchayā vṛtya cānyonyamaraṇe prakṛtayaḥ sthitaḥ / prasargakāle sthitvā ca grasaṃtasca parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु

evaṃ parasparaiścaiva dhārayanti parasparam / ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते । इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः

avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ brahma kṣetrajñamucyate / ityevaṃ prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा । एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः । आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā / etaddhiraṇyagarbhasya canma yo vetti tattvataḥ / āyuṣmānkīrtimāndhanyaḥ prajñāvāṃśca na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.