Library·Brahmāṇḍa Purāṇa·1·1.32
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत । आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde caturyugākhyānaṃ nāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yugeṣu yāstu jāyante prajāstā me nibodhata / āsurī sarpagāndharvā paiśācī yakṣarākṣasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् । पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः
yasminyuge ca saṃbhūti stāsāṃ yāvacca jīvitam / piśācāsuragandharvāṃ yakṣarākṣasapannagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे । षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्
pariṇāhocchrayaistulyā jāyante ha kṛte yuge / ṣaṇṇavatyaṅgulo tsedho hyaṣṭānāṃ devajanmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् । एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते
svenāṅgulapramāṇena niṣpannena ca pauṣṭikāt / etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamiti kurvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह । देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्
manuṣyā vartamānāstu yugaṃ saṃdhyāśakeṣviha / devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptaṅgulādasat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् । देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्
aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram / devāsurapramāṇaṃ tu ucchrayātkalijaiḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः । स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्
catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaḥ / svenāṅgulipramāṇena ūrddhvamāpādamastakāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके । सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह
ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāṃśake / sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः । आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः
svenāṅgulipramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ / āpādatalamastiṣko navatālo bhavettu yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते । गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्
saṃhatā jānubāhustu sa surairapi pūjyate / gavāśvahastināṃ caiva mahiṣa syāvarātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे । षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै
karmaṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge / ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः । अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना
aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ / aṅgulānāṃ sahasraṃ tu catvāriṃśāṅgulairvinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः । मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः
pañcāśatā yavānāṃ ca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ / mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् । बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते
tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyeta tattvadarśanāt / buddhyātiśayayuktaśca devānāṃ kāya ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते । इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
tathā sātiśayaschaiva mānuṣaḥ kāya ucyate / ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः । गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः
paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ / gāvo hyajāvayo 'śvāśca hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः । देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः
upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ / devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः । तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः
yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ / teṣāṃ rūpānurūpaistu pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे । अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च
manojñaistatra bhāvaiste sukhino hyupapedire / ataḥ śiṣṭānpravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत । साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते
saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta / sājātyādbrahmaṇastvete tena santaḥ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे । न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः
daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe / na krudhyanti na tdṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च । ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः
sāmānyeṣu tu dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca / brahmakṣatraviśo yasmādyuktāstasmā ddvijātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः । श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते
varṇāśrameṣu yuktasya svargatau sukhacārimaḥ / śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmajña ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः । गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ / gṛhāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः । यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
sādhanāttapaso 'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ / yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः । गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा
evamāśramadharmāṇāṃ sādhanātsādhavaḥ smṛtāḥ / gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः । अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः
atha devā na pitaro munayo na ca mānuṣāḥ / ayaṃ dharmo hyayaṃ neti vindate bhinnadarśanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ । कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्
dharmādharmāvihaproktau śabdāvetau kriyātmakau / kuśalākuśalaṃ karma dharmādharmāviha smṛtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः । अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते
dhāraṇartho dhṛtiścaiva dhātuḥ śabde prakīrttitaḥ / adhāraṇāmahattve ca adharma iti cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते । अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते
atheṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate / adharmaścāniṣṭaphalohyācāryairupadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः । सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते
vṛddhāścālolupāścaiva tvātmavanto hyadāṃbhikāḥ / samyagvinītā ṛjavastānācāryānprajakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि । आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते
svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi / ācinoti ca śāstrāṇi ācāryastena cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः । दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्
dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā dvijaiḥ / dārāgnihotrasambandhāddvidhā śrautasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः । पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्
smārtto varṇāśramācārairyamaiḥ saniyamaiḥ smṛtaḥ / pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣa yo 'bruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः । मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ
ṛco yajūṃsāmāni brahmaṇo 'ṅgāni ca śrutiḥ / manvantarasyātītasya smṛtvācārānmanurjagau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः । स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते
tasmā tsmārttaḥ dharmo varṇāśramavibhājakaḥ / sa eṣa vividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते । मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
śeṣaśabdaḥ śiṣṭa iti śeṣaṃ śiṣṭaṃ pracakṣate / manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् । धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāramāt / dharmārthaṃ ye ca tiṣṭhanti tāñchiṣṭānvai pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः । तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे
manvādayaśca ye 'śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ / taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा । शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः
trayī vārttā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā / śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः । दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया
pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa sātvataḥ / dānaṃ satyaṃ tapo jñānaṃ vidyejyā vrajanaṃ dayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् । शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै
aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam / śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayastu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः । विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते
manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ / vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārtta ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः । प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ / pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति । यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
dṛṣṭvā tu bhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigū hati / yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च । इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्
brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca / ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ sudurā sadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा । ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते
paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā / ṛtvijāṃ dakṣiṇānāṃ ca saṃyogo yajña ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च । प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता
ātmavatsarvabhūteṣu yā hitāyāhitāya ca / pravarttante samā dṛṣṭiḥ kṛtsnāpyeṣā dayā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च । वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता
ākruṣṭo nihato vāpi nākrośedyo na hanti ca / vāṅmanaḥkarmabhirvetti titikṣaiṣā kṣamā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे । परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते
svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāṃ ca saṃbhrame / parasvānāmanādānamalobha iti kīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् । निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते
maithunasyāsamācāro na cintā nānujalpanam / nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ tapa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै । मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्
ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai / mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे । न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते
daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe / na kruddhyeta pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् । तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्
yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat / tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् । तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये
dānaṃ trividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamam / tatra naiśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः । श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः
kāruṇyātsarvabhūteṣu saṃvibhāgastu madhyamaḥ / śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varmāśramātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः । अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्
śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṃmataḥ / apradveṣohyani ṣṭeṣu tatheṣṭasyābhinandanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता । संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह
prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā / saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते । व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने
kuśalākuśalānāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate / vyaktā ye viśeṣāste vikāre 'sminnacetane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते । प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्
cetanācetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate / pratyaṅgānāṃ tu dharmasya tvityetallakṣaṇaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे । अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः
ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare / atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि । प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते
tathaiva cāturhetrasya cāturvidyasya caiva hi / pratimanvantare caiva śrutiranyā vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् । आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्
ṛco yajūṃṣi samāni yathā ca pratidaivatam / ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते । द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च
vidhirhaitrastathā stotraṃ pūrvavatsaṃpravartate / dravyastotraṃ guṇastotraṃ phalastotraṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये
caturthamābhijanakaṃ stotrametaccaturvidham / manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् । एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
pravartayati teṣāṃ vai brahmā stotraṃ caturvidham / evaṃ mantragaṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् । ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्
atharvagaryajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak / ṛṣīṇāṃ tapyatāmugraṃ tapaḥ paramaduṣkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह । असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा
mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha / asaṃtoṣādbhayā dduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया । ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः
ṛṣīṇāṃ tārakākhyena darśanena yadṛcchayā / ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते । अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्
atītānāgatānāṃ ca pañcadhā tvṛṣirucyate / atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi tatra hyārṣasamudbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा । अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये
guṇasāmye varttamāne sarvasaṃpralaye tadā / avibhāge tu vedānāmanirdeśye tamomaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते । चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate / cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे । चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्
pravarttate tathā dvau tu yathā matsyodake ubhe / cetanādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ pravarttati guṇātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते । विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च
kāraṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate / viṣayo viṣayitvācca arther'thatvāttathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः । संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः
kālena prāpaṇīyena bhedāstu karaṇātmakāḥ / saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च । भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्
mahataścāpyahaṅkārastasmādbhūtedriyāṇi ca / bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire sma parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत । यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि
saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sadya eva vyavarttata / yatholmukāttu truṭayaḥ ekakālādbhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् । यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते
tathā vivṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt / yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् । स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत
tathā vivṛtto hyavyaktātkhadyota iva sañjvalan / sa māhansaśarīrastu yatraivāyamavarttata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः । महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
tatraiva saṃsthito vidvāndvāraśālāmukhe vibhuḥ / mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमस्ॐऽत इति श्रुतिः । बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ / buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् । सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam / sāṃsiddhikānyathaitāni vijñeyāni narasya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते । अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा
sa mahātmā śarīrasya vaivarttātsiddhirucyate / anuśete yataḥ sarvānkṣetrajñānamathāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते । यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate / yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् । एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः
saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam / evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetrajñānābhisaṃhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् । परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्
vivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam / paraṃ hyarṣayate yasmātparamarṣitvamasya tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः । यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ / yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः । यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः
īśvarātsvayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ / yasmādutpadyamānaistairmahānparigataḥ paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः । तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना
yasmāda-ṣanti te dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ / tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ parama darśinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै । अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः
īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasā aurasāśca vai / ahaṅkāraṃ tapaścaiva ṛṣanti ṛṣitāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् । ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः
tasmātsaptarṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāt / ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasaṃbhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः । सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः
tanmātrāṇi ca satyaṃ ca ṛṣante te mahaujasaḥ / saptaṣaryasta taste ca parasatyasya darśanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः । ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः
ṛṣīkāṇāṃ sutāste syurvijñeyā ṛṣiputrakāḥ / ṛṣanti te ṛtaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् । अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च
tasmātsaptarṣayastepi śruteḥ paramadarśanāt / avyaktātmā mahānātmāhaṅkārātmā tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते । इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate / ityetā ṛṣijātīstā nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः । मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश
bhṛgurmarīciratriśca hyaṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ / manurdakṣo vasiṣṭaśca pulastyaśceti te daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः । परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः
brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ / paratvenarṣayo yasmātsmṛtāstasmānmaharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत । काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा
īśvarāṇāṃ sutā hyete ṛṣayastānnibodhata / kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaśvyavanastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा । कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः
utathyo vāmadevaśca apā syaścośijastathā / kardamo viśravāḥ śaktirvālakhilyāstathārvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः । ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā carṣitāṃ gatāḥ / ṛṣiputrānṛ ṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च । ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः
vatsaro nagṛhūścaiva bharadvājastathaiva ca / ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः । दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा
vājaśravāḥ śuciścaiva vaśyāśvaśca parāśaraḥ / dadhīcaḥ śaṃśapāścaiva rājā vaiśravaṇastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः । ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः
ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṃ gatāḥ / īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣikāścaiva te smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत । भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि
ete mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata / bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāśca ṛcīko hyātmavānapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा । आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ
aurvātha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā / ārṣṭiṣeṇo yudhājicca vītahavyasuvarcasau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ । एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः
vainyaḥ pṛthurdivodāso bādhyaśvo gṛtsaśaunakau / ekonaviśatirhyetebhṛgavo mantravāditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः । ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च
aṅgirā vaidyagaścaiva bharadvājo 'tha bāṣkaliḥ / ṛtavākastathā gargaḥ śiniḥ saṃkṛtireva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च । युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्
purukutsaśca māndhātā hyaṃbarīṣastathaiva ca / yuvanāśvaḥ paurakutsastrasaddasyuśca dasyumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च । वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः
āhāryo hyajamīḍhaśca tukṣayaḥ kapireva ca / vṛṣādarbho virūpāśvaḥ kaṇvaścaivātha mudgalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि । अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च
utathyaśca sanadvājastathā vājaśravā api / ayāsyaścakravarttī cavāmadevastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा । कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः
asijo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatamāstathā / kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyāṅgirasā varāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत । काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च
ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata / kāśyapaścaiva vatsāro naidhruvo raibhya eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः । अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः
asito deva laścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ / atrirarvasanaścaiva śyāvāśvaśca gaviṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः । इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः
āvihotra ṛṣirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca saḥ / ityete cā trayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः । चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः
vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ / caturtha indrapramatiḥ pañcamaśca bharadvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा । इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः
ṣaṣṭhaśca maitrāvaruṇiḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā / iti sapta vaśiṣṭhāśca vijñeyā brahmavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः । तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः
viśvāmitrastu gādheyo devarātastathodgalaḥ / tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ । देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः
aṣṭako lohitaścaiva kataḥ kolaśca tāvubhau / devaśravāstathā reṇuḥ pūraṇo 'tha dhanañjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः । अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च
trayodaśaite dharmiṣṭhā vijñeyāḥ kuśikāvarāḥ / agastyo 'yo dṛḍhāyuśca vidhmavāhastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः । मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः
brahmiṣṭhāgastapā hyete trayaḥ paramakīrttayaḥ / manurvaivasvataścaiva elo rājā purūkhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.