Brahmāṇḍa Purāṇa 1.4

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे हिरण्यगर्भोत्पत्तिवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्याय सुत उवाच आत्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहते । साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषौ तदा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde hiraṇyagarbhotpattivarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāya suta uvāca ātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhate / sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣau tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमःसत्त्व गुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनुचरौ तेन प्रोक्तौ परस्परम्

tamaḥsattva guṇāvetau samatvena vyavasthitau / anudriktāvanucarau tena proktau parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणसाम्ये लयो ज्ञेय आधिक्ये सृष्टिरुच्यते । सत्त्ववृद्धौ स्थितिरभूद् ध्रुवं पद्म शिखास्थितम्

guṇasāmye layo jñeya ādhikye sṛṣṭirucyate / sattvavṛddhau sthitirabhūd dhruvaṃ padma śikhāsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तमसि सत्त्वे च रजोप्यनुगतं स्थितम् । रजः प्रवर्तकं तच्च बीजेष्विव यथा जलम्

yadā tamasi sattve ca rajopyanugataṃ sthitam / rajaḥ pravartakaṃ tacca bījeṣviva yathā jalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा वैषम्यमासाद्य प्रसंगेन प्रतिष्ठिताः । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यस्त्रयो ज्ञेया हि सादरे

guṇā vaiṣamyamāsādya prasaṃgena pratiṣṭhitāḥ / guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo jñeyā hi sādare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाश्वताः परमा गुह्याः सर्वात्मानः शरीरिणः । सत्त्वं विष्णू रजो ब्रह्मा तमो रुद्रः प्रजापतिः

śāśvatāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ / sattvaṃ viṣṇū rajo brahmā tamo rudraḥ prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजःप्रकाशकोविष्णुर्ब्रह्मस्रष्टृत्वमाप्नुयात् । जायते च यतश्चत्रा लोकसृष्टिर्महोजसः

rajaḥprakāśakoviṣṇurbrahmasraṣṭṛtvamāpnuyāt / jāyate ca yataścatrā lokasṛṣṭirmahojasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमःप्रकाशको विष्णुः कालत्वेन व्यवस्थितः । सत्त्वप्रकाशको विष्णुः स्थितित्वेन व्यवस्थितः

tamaḥprakāśako viṣṇuḥ kālatvena vyavasthitaḥ / sattvaprakāśako viṣṇuḥ sthititvena vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो गुणाः । एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रजो ऽग्नयः

eta eva trayo lokā eta eva trayo guṇāḥ / eta eva trayo vedā eta eva trajo 'gnayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परान्वया ह्येते परस्परमनुव्रताः । परस्परेण वर्तन्ते प्रेरयन्ति परस्परम्

parasparānvayā hyete parasparamanuvratāḥ / paraspareṇa vartante prerayanti parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यं मिथुनं ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः । क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

anyonyaṃ mithunaṃ hyete anyonyamupajīvinaḥ / kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानगुणवैषम्यात्सर्गकाले प्रवर्त्तते । अदृष्टाधिष्ठितात्पूर्वे तस्मात्सदसदात्मकात्

pradhānaguṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate / adṛṣṭādhiṣṭhitātpūrve tasmātsadasadātmakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा बुद्धित्वमिथुनं युगपत्संबभूव ह । तस्मात्तमोव्यक्तमयं क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञकः

brahmā buddhitvamithunaṃ yugapatsaṃbabhūva ha / tasmāttamovyaktamayaṃ kṣetrajño brahmasaṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसिद्धकार्यकरणो ब्रह्मग्रे समवर्त्तत । तेजसाप्रतिमो धीमानव्यक्तः संप्रकाशकः

saṃsiddhakāryakaraṇo brahmagre samavarttata / tejasāpratimo dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै शरीरप्रथमो धारणत्वव्यवस्थितः । ज्ञानेनाप्रतिमेनेह वैराग्येण च सप्ततिः

sa vai śarīraprathamo dhāraṇatvavyavasthitaḥ / jñānenāpratimeneha vairāgyeṇa ca saptatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तत्वाय तेनास्य मनसा यद्यदिच्छति । वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वाच्च भावतः

avyaktatvāya tenāsya manasā yadyadicchati / vaśīkṛtatvāttraiguṇyātsāpekṣatvācca bhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकृद्भवः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रो ऽवस्थाःस्वयंभुवः

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakṛdbhavaḥ / sahasramūrdhā puruṣastisro 'vasthāḥsvayaṃbhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे चरजस्तमः । सात्त्विकः पुरुषत्वे च गुणवृतं स्वयंभुवः

sarvaṃ rajaśca brahmatve kālatve carajastamaḥ / sāttvikaḥ puruṣatve ca guṇavṛtaṃ svayaṃbhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षयत्यपि । पुरुषत्वे उदासीनस्तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣayatyapi / puruṣatve udāsīnastisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा कमल पत्राक्षः कालो जात्यञ्जनप्रभः । पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपेण परमात्मनः

brahmā kamala patrākṣaḥ kālo jātyañjanaprabhaḥ / puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpeṇa paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः । योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोतिच

ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ / yogīśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikarotica

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाकृतिक्रियारूपमाश्रयन्तिस्वलीलया । त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्र्रिगुण उच्यते

nānākṛtikriyārūpamāśrayantisvalīlayā / tridhā yadvartate loke tasmātrriguṇa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्द्धा प्रविभक्तत्वाच्चतुर्व्यूहः प्रकीर्त्तितः । यदा शेते तदार्धाते यद्भुङ्क्ते विषयान्प्रभुः

caturddhā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrttitaḥ / yadā śete tadārdhāte yadbhuṅkte viṣayānprabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्स्वस्थाः सततं भावस्तस्मादात्मा निरूच्यते । ऋषिः सर्वगतश्चात्र शरीरे सो ऽभ्ययात्प्रभुः

yatsvasthāḥ satataṃ bhāvastasmādātmā nirūcyate / ṛṣiḥ sarvagataścātra śarīre so 'bhyayātprabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वामी सर्वस्य यत्सर्वंविष्णुः सर्वप्रवेशनात् । भगवानग्रसद्भावान्नागो नागस्वसंश्रयात्

svāmī sarvasya yatsarvaṃviṣṇuḥ sarvapraveśanāt / bhagavānagrasadbhāvānnāgo nāgasvasaṃśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमः संप्रहृष्टत्वाद्देवतादोमिति स्मृतिः । सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात्सर्वःसर्वंयतस्ततः

paramaḥ saṃprahṛṣṭatvāddevatādomiti smṛtiḥ / sarvajñaḥ sarvavijñānātsarvaḥsarvaṃyatastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नराणां स्वापनं ब्रह्मा तस्मान्नारायणः स्मृतः । त्रिधा विभज्य चात्मानं सकलः संप्रवर्त्तते

narāṇāṃ svāpanaṃ brahmā tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ / tridhā vibhajya cātmānaṃ sakalaḥ saṃpravarttate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृजते ग्रसते चैव पाल्यते च त्रिभिः स्वयम् । सो ऽग्रे हिरण्यगर्भः सन् प्रादुर्भूतः स्वयं प्रभुः

sṛjate grasate caiva pālyate ca tribhiḥ svayam / so 'gre hiraṇyagarbhaḥ san prādurbhūtaḥ svayaṃ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यो हि स्ववशश्चैव अजातत्वादजः स्मृतः । तस्माद्धिरण्यगर्भश्च पुराणेषु निरुच्यते

ādyo hi svavaśaścaiva ajātatvādajaḥ smṛtaḥ / tasmāddhiraṇyagarbhaśca purāṇeṣu nirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयंभुवो निवृत्तस्य कालो वर्णाग्रतस्तु यः । न शक्यः परिसंख्यातुं मनुवर्षशतैरपि

svayaṃbhuvo nivṛttasya kālo varṇāgratastu yaḥ / na śakyaḥ parisaṃkhyātuṃ manuvarṣaśatairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पसंख्यानिवृत्तस्तु परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः । तावत्त्वे सो ऽस्य कालो ऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिबुद्ध्यते

kalpasaṃkhyānivṛttastu parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ / tāvattve so 'sya kālo 'nyastasyānte pratibuddhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोटिवर्षसहस्राणि गृहभूतानि यानि च । समतीतानि कल्पानां तावच्छेषात्परेतु ये

koṭivarṣasahasrāṇi gṛhabhūtāni yāni ca / samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣātparetu ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्स्वयं वर्त्तते कल्पो वाराहस्तन्निबोधत । प्रथमं सांप्रतस्तेषां कल्पो वै वर्त्तते च यः

yatsvayaṃ varttate kalpo vārāhastannibodhata / prathamaṃ sāṃpratasteṣāṃ kalpo vai varttate ca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णे युगसहस्रे तु परिपाल्यं नरेश्वरैः

pūrṇe yugasahasre tu paripālyaṃ nareśvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.