इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ॥ २५॥ वशिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा ताभ्यां रामो राजन्कृताञ्जलिः । तयोरकथयत्सर्वमात्मना यदनुष्ठितम्
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne bhārgavacarite pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 25// vaśiṣṭha uvāca iti pṛṣṭastadā tābhyāṃ rāmo rājankṛtāñjaliḥ / tayorakathayatsarvamātmanā yadanuṣṭhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदेशाद्वै कुलगुरोस्तपश्चरणमात्मनः । शंभोर्निदेशात्तीर्थानामटनं च यथाक्रमम्
nideśādvai kulagurostapaścaraṇamātmanaḥ / śaṃbhornideśāttīrthānāmaṭanaṃ ca yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाज्ञयैव दैत्यनां वधं चामरकारणात् । हरप्रसादादत्रापि ह्यकृतव्रणदर्शनम्
tadājñayaiva daityanāṃ vadhaṃ cāmarakāraṇāt / haraprasādādatrāpi hyakṛtavraṇadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्सर्वमशेषेण यदन्यच्चात्मना कृतम् । कथयामास तद्रामः पित्रोः संप्रीयमाणयोः
etatsarvamaśeṣeṇa yadanyaccātmanā kṛtam / kathayāmāsa tadrāmaḥ pitroḥ saṃprīyamāṇayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ च तेनोदितं सर्वं श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम् । हृष्टौ हर्षान्तरं भूयो राजन्नाप्नुवतावुभौ
tau ca tenoditaṃ sarvaṃ śrutvā tatkarma vistaram / hṛṣṭau harṣāntaraṃ bhūyo rājannāpnuvatāvubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं पित्रोर्महाराज शुश्रूषां भृगुपुङ्गवः । प्रकुर्वंस्तद्विधेयात्मा भ्रातॄणां चाविशेषतः
evaṃ pitrormahārāja śuśrūṣāṃ bhṛgupuṅgavaḥ / prakurvaṃstadvidheyātmā bhrātṝṇāṃ cāviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मिन्नेव काले तु कदाचिद्धैहयेश्वरः । इत्येष मृगयां गान्तुं चतुरङ्गबलान्वितः
etasminneva kāle tu kadāciddhaihayeśvaraḥ / ityeṣa mṛgayāṃ gāntuṃ caturaṅgabalānvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संरज्यमाने गगने बन्धूककुसुमारुणैः । ताराजालद्युतिहरैः समन्तादरुणांशुभिः
saṃrajyamāne gagane bandhūkakusumāruṇaiḥ / tārājāladyutiharaiḥ samantādaruṇāṃśubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दं वीजति प्रोद्धूतकेतकीवनराजिभिः । प्राभातिके गन्धवहे कुमुदाकरसंस्पृशि
mandaṃ vījati proddhūtaketakīvanarājibhiḥ / prābhātike gandhavahe kumudākarasaṃspṛśi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयांसि नर्मदातीरतरुनीडाश्रयेषु च । व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः
vayāṃsi narmadātīratarunīḍāśrayeṣu ca / vyāharansvākulā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर्मदातीरतीर्थं तदवतीर्याघहारिणि । तत्तोये मुनिवृन्देषु गृणात्सुब्रह्म शाश्वतम्
narmadātīratīrthaṃ tadavatīryāghahāriṇi / tattoye munivṛndeṣu gṛṇātsubrahma śāśvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिवत्कृतमैत्रेषु सन्निवृत्य सरित्तटात् । आशमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कर्मिषु
vidhivatkṛtamaitreṣu sannivṛtya sarittaṭāt / āśamaṃ prati gacchatsu munimukhyeṣu karmiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु । होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु
pratyekaṃ vīrapatnīṣu vyagrāsu gṛhakarmasu / homārthaṃ munikalpābhirduhyamānāsu dhenuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च । अग्निहोत्राकुले जाते सर्वभूतसुखावहे
sthāne munikumāreṣu taṃ dohaṃ hi nayatsu ca / agnihotrākule jāte sarvabhūtasukhāvahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकसत्सु सरोजेषु गायत्सु भ्रमरेषु च । वाशत्सु नीडान्निष्पत्य पतत्रिषु समन्ततः
vikasatsu sarojeṣu gāyatsu bhramareṣu ca / vāśatsu nīḍānniṣpatya patatriṣu samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनति व्यग्रमत्तेभतुरङ्गरथगामिनाम् । गात्राल्हादविवर्द्धन्यां वेलायां मन्दवायुना
anati vyagramattebhaturaṅgarathagāminām / gātrālhādavivarddhanyāṃ velāyāṃ mandavāyunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छत्सु चाश्रमोपान्तं प्रसूनजलहारिषु । स्वाध्या यदक्षैर्बहुभिरजिनांबरधारिभिः
gacchatsu cāśramopāntaṃ prasūnajalahāriṣu / svādhyā yadakṣairbahubhirajināṃbaradhāribhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यक् प्रयोज्यमानेषु मन्त्रेषूच्चावचेषु च । प्रैषेषूच्चार्यमाणेषु हूयमानेषु वह्निषु
samyak prayojyamāneṣu mantreṣūccāvaceṣu ca / praiṣeṣūccāryamāṇeṣu hūyamāneṣu vahniṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वन्मन्त्रतन्त्रोक्तक्रियासु विततासु च । ज्वलदग्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि
yathā vanmantratantroktakriyāsu vitatāsu ca / jvaladagniśikhākāre tamastapanatejasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिहत्य दिशः सर्वा विवृण्वाने च मेदिनीम् । सवितर्युदयं याति नैशे तमसि नश्यति
pratihatya diśaḥ sarvā vivṛṇvāne ca medinīm / savitaryudayaṃ yāti naiśe tamasi naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च । कृतमैत्रादिको राजा मृगयां हैहयेश्वरः
tārakāsu vilīnāsu kāṣṭhāsu vimalāsu ca / kṛtamaitrādiko rājā mṛgayāṃ haihayeśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्ययौ नगरात्तस्मात्पुरोहितसमन्वितः । बलैः सर्वैः समुदितैः सवाजिरथकुञ्जरैः
niryayau nagarāttasmātpurohitasamanvitaḥ / balaiḥ sarvaiḥ samuditaiḥ savājirathakuñjaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सचिवः सहितः श्रीमान् सवयोभिश्च राजभिः । महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम्
sacivaḥ sahitaḥ śrīmān savayobhiśca rājabhiḥ / mahatā balabhāreṇa namayanvasudhātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नादयन्रथघोषेण ककुभः सर्वतो नृपः । स्वबलौघपदक्षेपप्रक्षुण्णावनिरेणुभिः
nādayanrathaghoṣeṇa kakubhaḥ sarvato nṛpaḥ / svabalaughapadakṣepaprakṣuṇṇāvanireṇubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ययौ संच्छादयन्व्योम विमानशतसंकुलम् । संप्रवश्य वनं घोरं विन्ध्योद्रेर्बलसंचयैः
yayau saṃcchādayanvyoma vimānaśatasaṃkulam / saṃpravaśya vanaṃ ghoraṃ vindhyodrerbalasaṃcayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृशं विलोलया मास समन्ताद्राजसत्तमः । परिवार्य वनं तत्तु स राजा निजसैनिकैः
bhṛśaṃ vilolayā māsa samantādrājasattamaḥ / parivārya vanaṃ tattu sa rājā nijasainikaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगान्नानाविधान्हिंस्रान्निजघान शितैः शरैः । आकर्णकृष्टकोदण्डयोधमुक्तैः शितेषुभिः
mṛgānnānāvidhānhiṃsrānnijaghāna śitaiḥ śaraiḥ / ākarṇakṛṣṭakodaṇḍayodhamuktaiḥ śiteṣubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निकृत्तगात्राः शार्दूला न्यपतन्भुवि केचन । उदग्रवेगपादातखड्गखण्डितविग्रहाः
nikṛttagātrāḥ śārdūlā nyapatanbhuvi kecana / udagravegapādātakhaḍgakhaṇḍitavigrahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वराहयूथपाः केचिद्रुधिरार्द्रा धरामगुः । प्रचण्डशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिर्भिन्नमस्तकाः
varāhayūthapāḥ kecidrudhirārdrā dharāmaguḥ / pracaṇḍaśāktikonmuktaśaktinirbhinnamastakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगौघाः प्रत्यपद्यन्त पर्वता इव मेदिनीम् । नाराचा विद्धसर्वाङ्गाः सिंहर्क्षशरभादयः
mṛgaughāḥ pratyapadyanta parvatā iva medinīm / nārācā viddhasarvāṅgāḥ siṃharkṣaśarabhādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसुधामन्वकीर्यन्त शोणितार्द्राः समन्ततः । एवं सवागुरैः कैश्चित्पतद्भिः पतितैरपि
vasudhāmanvakīryanta śoṇitārdrāḥ samantataḥ / evaṃ savāguraiḥ kaiścitpatadbhiḥ patitairapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वभिश्चानुद्रुतैः कैश्चिद्धावमानैस्तथा मृगैः । आत्तैर्विक्रोशमानैश्च भीतैः प्राणभयातुरैः
śvabhiścānudrutaiḥ kaiściddhāvamānaistathā mṛgaiḥ / āttairvikrośamānaiśca bhītaiḥ prāṇabhayāturaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगापाये यथात्यर्थं वनमाकुलमाबभौ । वराहसिंहशार्दूलश्वाविच्छशकुलानि च
yugāpāye yathātyarthaṃ vanamākulamābabhau / varāhasiṃhaśārdūlaśvāvicchaśakulāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चमरीरुरुगोमायुगवयर्क्षवृकान्बहून् । कृष्णसारान्द्वीपिमृगान्रक्तखड्गमृगानवि
camarīrurugomāyugavayarkṣavṛkānbahūn / kṛṣṇasārāndvīpimṛgānraktakhaḍgamṛgānavi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्राङ्गान्मृगानन्यान्न्यङ्कूनपि च सर्वशः । बालान्स्तनन्धयान्यूनः स्थविरान्मिथुनान्गणान्
vicitrāṅgānmṛgānanyānnyaṅkūnapi ca sarvaśaḥ / bālānstanandhayānyūnaḥ sthavirānmithunāngaṇān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निजघ्नुर्निशितैः शस्त्रैः शस्त्रवध्यान्हि सैनिकाः । एवं हत्वा मृगान् घोरान्हिंस्रप्रायानशेषतः
nijaghnurniśitaiḥ śastraiḥ śastravadhyānhi sainikāḥ / evaṃ hatvā mṛgān ghorānhiṃsraprāyānaśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमेण महता युक्ता बभूवुर्नृपसैनिकाः । मध्ये दिनकरे प्राप्ते ससैन्यः स तदा नृपः
śrameṇa mahatā yuktā babhūvurnṛpasainikāḥ / madhye dinakare prāpte sasainyaḥ sa tadā nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर्मदां धर्मसंतप्तः पिपासुरगमच्छनैः । अवतीय ततस्तस्यास्तोये सबलवाहनः
narmadāṃ dharmasaṃtaptaḥ pipāsuragamacchanaiḥ / avatīya tatastasyāstoye sabalavāhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विजागाह शुभे राजा क्षुत्तृष्णापरिपीडितः । स्नात्वा पीत्वा च सलिलं स तस्याः सुखशीतलम्
vijāgāha śubhe rājā kṣuttṛṣṇāparipīḍitaḥ / snātvā pītvā ca salilaṃ sa tasyāḥ sukhaśītalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिसांकुराणि शुभ्राणि स्वादूनि प्रजघास च । विक्रीड्य तोये सुचिरमुत्तीर्य सबलो नृपः
bisāṃkurāṇi śubhrāṇi svādūni prajaghāsa ca / vikrīḍya toye suciramuttīrya sabalo nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते । आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः
viśaśrāma ca tattīre tarukhaṇḍopamaṇḍite / ālaṃbapāne tigmāṃśau sasainyaḥ sānugo nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चक्राम पुरं गन्तुं विन्ध्याद्रिवनगह्वरात् । स गच्छन्नेव ददृशे नर्मदा तीरमाश्रितम्
niścakrāma puraṃ gantuṃ vindhyādrivanagahvarāt / sa gacchanneva dadṛśe narmadā tīramāśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रमं पुण्यशीलस्य जमदग्नेर्महात्मनः । ततो निवृत्य सैन्यानि दूरे ऽवस्थाप्य पार्थिवः
āśramaṃ puṇyaśīlasya jamadagnermahātmanaḥ / tato nivṛtya sainyāni dūre 'vasthāpya pārthivaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिचारैः कतिपथैः सहितो ऽयात्तदाशमम् । गत्वा तदाश्रमं रम्यं पुरोहितसमन्वितः
paricāraiḥ katipathaiḥ sahito 'yāttadāśamam / gatvā tadāśramaṃ ramyaṃ purohitasamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेत्य मुनिशार्दूलं ननाम शिरसा नृपः । अभिनं द्याशषा तं वै जमदग्निर्नृपोत्तमम्
upetya muniśārdūlaṃ nanāma śirasā nṛpaḥ / abhinaṃ dyāśaṣā taṃ vai jamadagnirnṛpottamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयामास विधिवदर्घपाद्यासनादिभिः । संभावयित्वा तां पूजां विहितां मुनिना तदा
pūjayāmāsa vidhivadarghapādyāsanādibhiḥ / saṃbhāvayitvā tāṃ pūjāṃ vihitāṃ muninā tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषसादासने शुभ्र पुरस्तस्य महामुनेः । तमासीनं नृपवरं कुशासनगतो मुनिः
niṣasādāsane śubhra purastasya mahāmuneḥ / tamāsīnaṃ nṛpavaraṃ kuśāsanagato muniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पप्रच्छ कुशलप्रश्नं पुत्रमित्रादिबन्धुषु । सह संकथयंस्तेन राज्ञा मुनिवरोत्तमः
papraccha kuśalapraśnaṃ putramitrādibandhuṣu / saha saṃkathayaṃstena rājñā munivarottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थित्वा नातिचिरं कालमातिथ्यार्थं न्यमन्त्रयत् । ततः स राजा सुप्रीतो जमदग्नि मभाषत
sthitvā nāticiraṃ kālamātithyārthaṃ nyamantrayat / tataḥ sa rājā suprīto jamadagni mabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महर्षे देहि मे ऽनुज्ञां गमिष्यामि स्वकं पुरम् । समग्रवाहनबलो ह्यहं तस्मान्महामुने
maharṣe dehi me 'nujñāṃ gamiṣyāmi svakaṃ puram / samagravāhanabalo hyahaṃ tasmānmahāmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तु न शक्यमा तिथ्यं त्वया वन्याशिना वने । अथवा त्वं तपःशक्त्या कर्तुमातिथ्यमद्य मे
kartu na śakyamā tithyaṃ tvayā vanyāśinā vane / athavā tvaṃ tapaḥśaktyā kartumātithyamadya me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्नोष्यपि पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुर्हसि । अन्यथा चेत्खलैः सैन्यैरत्यर्थं मुनिसत्तम
śaknoṣyapi purīṃ gantuṃ māmanujñāturhasi / anyathā cetkhalaiḥ sainyairatyarthaṃ munisattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपस्विनां भवेत्पीडा नियमक्षयकारिका । वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः स मुनिस्तं प्राहस्थीयतां क्षणम्
tapasvināṃ bhavetpīḍā niyamakṣayakārikā / vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ sa munistaṃ prāhasthīyatāṃ kṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं संपादयिथ्ये ऽहमातिथ्यं सानुगस्य ते । इत्युक्त्वाहूय तां दोग्ध्रीमुवाचायं ममातिथिः
sarvaṃ saṃpādayithye 'hamātithyaṃ sānugasya te / ityuktvāhūya tāṃ dogdhrīmuvācāyaṃ mamātithiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः । इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः । दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्
upāga tastvayā tasmātkriyatāmadya satkṛtiḥ / ityuktā muninā dogdhrī sātitheyamaśeṣataḥ / dudoha nṛpaterāśu yadyogyaṃ munigauravāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाश्रमं तत्सुरराजसद्मनिकाशमासीद्भृगुपुङ्गवस्य । विभूतिभेदैरविचिन्त्यरुपमनन्यसाध्यं सुरभिप्रभावात्
athāśramaṃ tatsurarājasadmanikāśamāsīdbhṛgupuṅgavasya / vibhūtibhedairavicintyarupamananyasādhyaṃ surabhiprabhāvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकरत्नोज्ज्वलचित्रहेमप्रकाशमालापरिवीतमुच्चैः । पूर्णेन्दुशुभ्राभ्रविषक्तशृङ्गैः प्रासादसंघैः परिवीतमन्तः
anekaratnojjvalacitrahemaprakāśamālāparivītamuccaiḥ / pūrṇenduśubhrābhraviṣaktaśṛṅgaiḥ prāsādasaṃghaiḥ parivītamantaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कांस्यारकूटारसताम्रहेमदुर्वर्णसौधो पलदारुमृद्भिः । पृथग्विमिश्रैर्भवनैरनेकैः सद्भासितं नेत्रमनोभिरामैः
kāṃsyārakūṭārasatāmrahemadurvarṇasaudho paladārumṛdbhiḥ / pṛthagvimiśrairbhavanairanekaiḥ sadbhāsitaṃ netramanobhirāmaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महार्हरत्नोज्ज्वलहेमवेदिकानिष्कूटसोपानकुटीविटङ्ककैः । तुलाकपाटर्गलकुड्यदेहलीनिशान्तशालाजिरशोभितैर्भृशम्
mahārharatnojjvalahemavedikāniṣkūṭasopānakuṭīviṭaṅkakaiḥ / tulākapāṭargalakuḍyadehalīniśāntaśālājiraśobhitairbhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वलभ्यलिन्दाङ्गपाचारुतोरणैरदभ्रपर्यन्तचतुष्किकादिभिः । स्तंभेषु कुड्येषु च दिव्यरत्नविचित्रचित्रैः परिशोभमानैः
valabhyalindāṅgapācārutoraṇairadabhraparyantacatuṣkikādibhiḥ / staṃbheṣu kuḍyeṣu ca divyaratnavicitracitraiḥ pariśobhamānaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्चावचै रत्नवरैर्विचित्रसुवर्णसिंहासनपीठिकाद्यैः । स भक्ष्यभोज्यादिभि रन्नपानैरुपेतभाण्डोपगतैकदेशैः
uccāvacai ratnavarairvicitrasuvarṇasiṃhāsanapīṭhikādyaiḥ / sa bhakṣyabhojyādibhi rannapānairupetabhāṇḍopagataikadeśaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहैरमर्त्योचितसर्वसंपत्समन्वितैर्नेत्रमनो ऽभिरामैः । तस्याश्रमं सन्नगरोपमानं बभौ वधूभिश्चमनोहराभिः
gṛhairamartyocitasarvasaṃpatsamanvitairnetramano 'bhirāmaiḥ / tasyāśramaṃ sannagaropamānaṃ babhau vadhūbhiścamanoharābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.