इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ ७१॥ सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत । संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapade vṛṣṇivaṃśānukīrttanaṃ nāmaikasaptatitamo 'dhyāyaḥ // 71// sūta uvāca manuṣyaprakṛtīndevānkīrtyamānānnibodhata / saṃkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaḥ sāṃba eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः । सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा
aniruddhaśca pañcaite vaṃśavīrāḥ prakīrttitāḥ / saptarṣyaḥ kuberaśca yajñe maṇivarastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा । नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च । आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः
śālūkirnāradaścaiva vidvāndhanvantariśtathā / nandinaśca mahādevaḥ sālakāyana eva ca / ādideva stadā viṣṇurebhiśca saha daivataiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति । भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः
ṛṣaya ūcuḥ viṣṇuḥ kimarthaṃ saṃbhūtaḥ smṛtāḥ saṃbhūtayaḥ kati / bhaviṣyāḥ kati cānye ca prādurbhāvā mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते । पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
brahmakṣatreṣu śasteṣu kimarthamiha jāyate / punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः । कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो
śrotumicchāmahe samyagvada kṛṣṇasya dhīmataḥ / karmaṇāmānupūrvīṃ ca prādurbhāvāśca ye prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि । कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः
yā vāsya prakṛtistāta tāṃ cāsmānvaktumarhasi / kathaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ sureṣvariniṣūdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः । अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्
vasudevakule dhīmānvāsudevatvamāgataḥ / amarairāvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhiralaṅkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः । देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः
devalokaṃ kimutsṛjya martyalokamihāgataḥ / devamānuṣayornetā dhāturyaḥ prasavo hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् । यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्
kimarthaṃ divyamātmānaṃ mānuṣye samaveśayat / yaścakraṃ varttayatyeko manuṣyāṇāṃ manomayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः । गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्
mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ / gopāyana yaḥ kurute jagataḥ sarvakālikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः । महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह
sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇurgopatvamakarotprabhuḥ / mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः । येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः
śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā vṛtaḥ / yena lokānkramairjitvā saśrīkāstridaśāḥ kṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् । ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
sthāpitā jagato mārgāstrikramaṃ vapurāhṛtam / dadau jitāṃ vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः । पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhākṛtvā ca tatpunaḥ / pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipurhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः । पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः
yaḥ purā hyanalo bhūtvā tvaurvaḥ saṃvarttako vibhuḥ / pātālasthor'ṇavagataḥ papau toyamayaṃ haviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः । सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे
sahasracaraṇaṃ devaṃ sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ / sahasraśirasaṃ devaṃ yamāhurvai yuge yuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् । एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्
nābhyaraṇyāṃ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham / ekārṇavagate loke tatpaṅkajamapaṅkajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये । सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye / sarvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः । उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः । यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्
mahābalena votsiktaḥ kālanemirnipātitaḥ / uttarāṃśe samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ / yaḥ śeteśaśvataṃ yogamācchādya timiraṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् । शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह
surāraṇīgarbhamadhatta divyaṃ tapaḥprakarṣādaditiḥ purāyam / śakraṃ ca yo daityagaṇaṃ ca rūddhaṃ garbhāvamānena bhṛśaṃ cakāra ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् । कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव
padāni yo lokapadāni kṛtvā cakāra daityānsalileśayāṃstān / kṛtvā ca devāṃstridivasya devāṃścakre sureśaṃ puruhūtameva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् । प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च
agnimāhavanīyaṃ ca vedīṃ caiva kuśaṃ sruvam / prokṣaṇīyaṃ śrutaṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि । भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि
atharṣīṃścaiva yaścakre havyabhāgapradānmakhe / havyādāṃśca surāṃścakre kavyādāṃśca pitṝnapi / bhogārthaṃ yajñavidhinā yo yajño yajñakarmaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि । यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्
yūpānsamitsruvaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīnapi / yajñiyāni ca dravyāṇi yajñiyāṃśca tathānalān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् । विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा
sadasyānyajamānāṃśca hyaśvamedhānkratuttamān / vicitrānrājasūyadīnpārameṣṭhyena karmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् । क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च
udgātrādīṃśca yaḥ kṛtvā yajñāṃllokānanukramam / kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāśca kalāstraikālyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा । ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु
muhūrttāstithayo māsā dinaṃ saṃvatsaraṃ tathā / ṛtavaḥ kālayogāśca pramāṇaṃ trividhaṃ triṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् । मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्
āyuḥ kṣetrāṇyatha balaṃ kṣaṇaṃ yadrūpasauṣṭhavam / medhāvitvaṃ ca śauryaṃ ca śāstrasyeva ca pāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः
trayo varṇāstrayo lokāstraividyaṃ pāvakāstrayaḥ / traikālyaṃ trīṇi karmāṇi tisro mātrā guṇāstrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा । सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना
sṛṣṭā lokeśvarāścaiva yena yena ca karmaṇā / sarvabhūtagaṇāḥ sṛṣṭāḥ sarvabhūtagaṇātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः । गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः
kṣaṇaṃ saṃdhāya pūrveṇa yogena ramate ca yaḥ / gatāgatānāṃ yo netā sarvatra vividheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् । चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
yo gatirddharmayuktānāmagatiḥ pāpakarmaṇām / cāturvarṇyasya prabhavaścāturvarṇyasya rakṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः । दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः
cāturvidyasya yo vettā cāturāśamyasaṃśrayaḥ / digantaraṃ nabho bhūmirāpo vāyurvibhāvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः । यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः
candrasūryadvayaṃ jyotiryugeśāḥ kṣaṇadācarāḥ / yaḥ paraṃ śruyate devo yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् । आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः
yaḥ paraṃ tamasaḥ prāhuryaḥ paraṃ paramātmavān / ādityādistu yo devo yaśca daityāntako vibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः । सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्
yugānteṣvantako yaśca yaśca lokāntakāntakaḥ / seturyo lokasetūnāṃ medho yo madhyakarmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् । सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhuryaḥ prabhavātmanām / somabhūtastu bhūtānāmagnibhūto 'gnivarcasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि
manuṣyāṇāṃ manurbhūtastapobhūtastapasvinām / vinayo nayatṛptānāṃ tejastejasvināmapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि । आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः
vigraho vigrahāṇāṃ yo gatirgatimatāmapi / ākāśaprabhavo vāyurvāyuprāṇo hutāśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः । रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते
devā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo 'gnermadhusūdanaḥ / rasācchoṇitasaṃbhūtiḥ śoṇitānmāsamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते । अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः
māṃsātta medaso janma medaso 'sthi nirucyate / asyno majjā samabhavanmajjātaḥ śukrasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा । तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते
śukrādgarbhaḥ samābhava drasamūlena karmaṇā / tatrāpāṃ prathamāvāpaḥ sa saumyo rāśirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते । शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्
garbho 'śmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśirucyate / śukraṃ somātmakaṃ vidyādārttavaṃ pāvakātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ । कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
bhāvau rasānugāvetau vīrye ca śaśipāvakau / kaphavarge bhavecchukraṃ pittavarge ca śoṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् । देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्
kaphasya tdṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam / dehasya madhye tdṛdayaṃ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः । मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
nābhiścodara saṃsthā tu tatra devo hutāśanaḥ / manaḥ prajāpatirjñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् । एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे
pittamagniḥ smṛto hyetadagnīṣomātmakaṃ jagat / evaṃ pravarttite garbhe vṛtte karkandhusaṃnibhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना । स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः
vāyuḥ praveśanaṃ cakre saṃgataḥ paramātmanā / sa pañcadhā śarīrastho vidyate varddhayetpunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते
prāṇāpānau samānaśca hyudāno vyāna eva ca / prāṇo 'sya paramātmānaṃ varddhayanparivarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः । व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु
apānaḥ paścimaṃ kāyamu dāno 'rddhaṃ śarīriṇaḥ / vyāno vyānīyate yena samānaḥ sarvasaṃdhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
bhūtāvāptistatastasya jāyatendriyagocarā / pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे । पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्
sarvedriyaniviṣṭāste svasvayogaṃ pracakrire / pārthivaṃ dehamāhustu prāṇātmānaṃ ca mārutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते । ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्
chidrāṇyākāśayonīni jalātsrāvaḥ pravarttate / jyotiścakṣuṣi koṣṭho 'smātteṣāṃ yannāmataḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः । इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः
saṃgrāhya viṣayāṃścaiva yasya vīryātpravartitāḥ / ityetānpuruṣaḥ sarvānsṛjatyekaḥ sanātanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः । एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्
naidhane 'sminkathaṃ loke naratvaṃ viṣṇurāgataḥ / eṣa naḥ saṃśayo dhīmanneṣa vai vismayo mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् । श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्
kathaṃ gatirgatimatāmāpanno mānuṣīṃ tanum / śrotumicchāmahe viṣṇoḥ karmāṇi ca yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते । विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते
āścaryaṃ paramaṃ viṣṇurvedairdevaścai kathyate / viṣṇorutpattimāścaya kathayasva mahāmate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् । प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः । कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते
etadāścaryamākhyātaṃ kathyatāṃ vai sukhāvaham / prakhyātabalavīryasya prādurbhāvanmahātmanaḥ / karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇoḥ sattvamihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः
sūta uvāca ahaṃ vaḥ kīrttayiṣyāmi prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः । भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे
yathā babhūva bhagavānmānuṣeṣu mahātapāḥ / bhṛgustrīvadhadoṣeṇa bhṛguśāpena mānuṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये । तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत
jāyate ca yugānteṣu devakāryārthasiddhaye / tasya divyāṃ tanuṃ viṣṇorgadato me nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः । कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह । भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च
yugadharme parāvṛtte kāle ca śithile prabhuḥ / karttuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha / bhṛgoḥ śāpanimittena devāsurakṛtena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् । एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्
ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ devāsurakṛte tadvyāhāramavāptavān / etadveditumicchāmo vṛttaṃ devāsuraṃ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत
sūta uvāca devāsuraṃ yathāvṛttaṃ bruvatastannibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति । बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्
hiraṇyakaśipurdaityastrailokyaṃ prākpraśāsati / balinādhiṣṭhitaṃ rājyaṃ punarlokatraye kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह । युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्
sakhyamāsītparaṃ teṣāṃ devānāmasuraiḥ saha / yugākhyā daśa saṃpūrṇā hyāsīdavyāhataṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् । बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः
nideśasthāyinaścaiva tayordevāsurābhavan / baddhe balau vivādo 'tha saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् । तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्
devāsurāṇāṃ ca tadā ghoraḥ kṣayakaro mahān / teṣāṃ dvīpanimittaṃ vai saṃgrāmā bahavo 'bhaven
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः । नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः
varāhe 'smindaśa dvau ca ṣaṇḍāmarkāntagāḥ smṛtāḥ / nāmatastu samāsena śṛṇudhvaṃ tānvivakṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः । तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः
prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ / tṛtīyaḥ sa tu vārāhaścaturtho 'mṛtamanthanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः । षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः
saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva sughorastārakāmayaḥ / ṣaṣṭho hyāḍībakasteṣāṃ saptamastraipuraḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः । वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः
andhakāro 'ṣṭamasteṣāṃ dhvajaśca navamaḥ smṛtaḥ / vārtraśca daśamo ghorastato hālāhalaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
smṛto dvādaśakasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalo 'paraḥ / hiraṇyakaśipurdaityo narasiṃhena sūditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते । हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते
vāmanena balirbaddhastrailokyākramaṇe kṛte / hiraṇyākṣo hato dvandve prativāde ca daivate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः । दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः
mahābalo mahāsattvaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ / daṃṣṭrayā tu varāheṇa sa daityastu dvidhākṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने । विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः
prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane / virocanastu prāhlādirnityamindravadhodyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये । भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः
indreṇaiva sa vikramya nihatastārakāmaye / bhavādavadhyatāṃ prāpya viśeṣāstrādibhistu yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना । अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्
sa jaṃbho nihataḥ ṣaṣṭhe śakrāviṣṭena viṣṇunā / aśaknuvatsu deveṣu paraṃ soḍhumadaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु । अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके
nihatā dānavāḥ sarve tripure tryaṃbakeṇa tu / atha daityāḥ surāścaiva rākṣasāstvandhakārike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः । सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्
jitā devamanuṣyeste pitṛbhiścaiva saṃgatāḥ / savṛtrāndānavāṃścaiva saṃgatānkṛtsnaśaśca tān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः । हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्
jaghne viṣṇusahāyena mahendrastena varddhitaḥ / hato dhvaje mahendreṇa mayāchatraśca yogavit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः । दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्
dhvajalakṣaṃ samāviśya vipracittiḥ mahānujaḥ / daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃhatānkṛtsnaśaśca tān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा । रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्
jayaddhālāhale sarvairdevaiḥ parivṛto vṛṣā / rajiḥ kolāhale sarvāndaityānparivṛto 'jayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः । एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
yajñasyāvabhṛthe jitvā ṣaṇḍāmakārai tu daivataiḥ / ete devāsurā vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
surāsurakṣayakarāḥ prajānā maśivaśca ha / hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः । अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्
tathā śatasahasrāṇi hyadhikāni dvisaphatiḥ / aśītiśca sahasrāṇi trailokyasyeśvaro 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः । षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च
pāraṃparyeṇa rājā tu balirvarṣārbudhaṃ punaḥ / ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi triṃśacca niyutāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह । प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः
bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha / prahlādo nirjito 'bhūcca tāvatkālaṃ sahāsuraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः । दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल
indrāstrayaste vikhyātā hyasurāṇāṃ mahau jasaḥ / daityasaṃsthamidaṃ sarvamāsīddaśayugaṃ kila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः । त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः
aśapattu tataḥ śukro rāṣṭraṃ daśayugaṃ punaḥ / trailokyamidamavyagraṃ mahendro hyabhyayādbaleḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् । पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्
prahlādasya hṛte tasmiṃstrailokye kālaparyayāt / paryāyeṇaiva saṃprāptaṃ trailokyaṃ pākaśāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् । यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्
tato 'surānparityajya yajño devānupāgamat / yajñe devānatha gate kāvyaṃ te hyasurāṃ bruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः । स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्
kiṃ tanno miṣatāṃ rāṣṭraṃ tyaktvā yajñaḥ surāngataḥ / sthātuṃ na śakrumo hyadya praviśāma rasātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा । माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
evamukto 'bravīdetānviṣaṇṇaḥ sāṃtvayangirā / mābhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vaḥ surāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् । कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
vṛṣṭiroṣadhayaścaiva rasā vastu ca yatparam / kṛtsnāni hyapi tiṣṭhantu pāpasteṣāṃ sureṣu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया । ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
yuṣmadarthaṃ pradāsyāmi tatsarva dhāryate mayā / tato devāsurāndṛṣṭvā dhṛtānkāvyena dhīmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया । एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
amantrayaṃstadā te vai saṃvighnā vijigīṣayā / eṣa kāvya idaṃ sarvaṃ vyāvarttayati no balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् । प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannāpyāyayettu tān / prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै । जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः
tato devāstu saṃrabdhā dānavānabhisṛtya vai / jaghnustairvadhyamānāste kāvyamevābhidudruvuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् । समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्
tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devairabhidrutān / samārakṣata saṃtrastāndevebhyastānditeḥ sutān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् । तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
kāvyo dṛṣṭvā sthitāndevāṃstatra daivamacintayat / tānuvāca tato dhyātvā pūrvavṛttamanusmaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः । बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः
trailokyaṃ vijitaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥkramaiḥ / balirbaddho hato jaṃbho nihataśca virocanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः । तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः
mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surairhatāḥ / taistairupāyairbhūyiṣṭhā nihatā ye pradhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् । नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
kiñcicchiṣṭāstu vai yūyaṃ yuddhe svalpe tu vai svayam / nītiṃ vo hi vidhāsyāmi kālaḥ kaścitpratīkṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च । अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति
yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthe vijayāya ca / agnimāpyāyayeddhotā metraireṣa dahiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् । युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः
tato yāsyāmyahaṃ devaṃ mantrārthe nīlalohitam / yuṣmānanugrahīṣyāmi punaḥ paścādihāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने । न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम
yūyaṃ tapaścaradhvaṃ vai saṃvṛtā valkalairvane / na vai devā vādhiṣyanti yāvadāgamanaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् । योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्
apratīpāṃstato mantrāndevātprāpya maheśvarāt / yotsyāmahe punardevāṃstataḥ prāpsyatha vai jayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः । न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै
tataste kṛtasaṃvādā devānūcustato 'surāḥ / nyastaśastrā vayaṃ sarve lokānyūyaṃ kramantu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने । प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्
vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛttā valkalairvane / prahlādasya vacaḥ śrutvā satyānuvyātdṛtaṃ tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह । न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्
tato devā nyavarttanta vijvarā muditāśca ha / nyastaśastreṣu daityeṣu svānvai jagmuryathāgatān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् । निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः
tatastānabravītkāvyaḥ kañcitkālaṃ pratīkṣyatām / nirutsukāstapoyuktāḥ kālaḥ kāryārthasādhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः । स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च
piturmamāśramasthā vai saṃpratīkṣata dānavāḥ / sa saṃdiśyasurānkāvyo mahodevaṃ prapadya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् । मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ
praṇamyaivamuvācāyaṃ jagatprabhavamīśvaram / mantrānicchāmi he deva ye na saṃti bṛhaspatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् । एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज
parābhavāya devānāmasureṣvabhayāvahān / evamukto 'bravīddevo mantrānicchasi vai dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः । पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः
vrataṃ cara mayoddiṣṭaṃ brahmacārī samāhitaḥ / pūrmaṃ varṣasahasraṃ vai kuṇḍadhūmamavākśirāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि । तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः
yadi pāsyati bhadraṃ te matto mantramavāpsyasi / tathokto devadevena sa śukrastu mahātapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.