Brahmāṇḍa Purāṇa 3.1

प्रभ्रशयन्ते विमुक्तानि तारा ऋक्षग्रहैस्तथा । ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह

prabhraśayante vimuktāni tārā ṛkṣagrahaistathā / tatasteṣu vyatīteṣu trailokyasyeśvareṣviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रप्तेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः । अजिताद्या गणा यत्र आयुष्मन्तश्चतुर्दश

saṃprapteṣu maharlokaṃ yasmiṃste kalpavāsinaḥ / ajitādyā gaṇā yatra āyuṣmantaścaturdaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवास्ते वै चतुर्द्दश । सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोके सहानुगाः

manvantareṣu sarveṣu devāste vai caturddaśa / saśarīrāśca śrūyante janaloke sahānugāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति । भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरां तेषु तेषु वै

evaṃ deveṣvatīteṣu maharlokājjanaṃ prati / bhūtādiṣvavaśiṣṭeṣu sthāvarāṃ teṣu teṣu vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भुवादिषु । देवेषु च गतेष्वूर्द्ध्वं सायुज्यं कल्पवासिनाम्

śūnyeṣu lokasthāneṣu mahānteṣu bhuvādiṣu / deveṣu ca gateṣvūrddhvaṃ sāyujyaṃ kalpavāsinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहृत्य तास्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान् । संस्थापयति वै सर्गमहर्दृष्ट्वा युगक्षये

saṃhṛtya tāstato brahmā devarṣipitṛdānavān / saṃsthāpayati vai sargamahardṛṣṭvā yugakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्युगसहस्रान्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः

caturyugasahasrāntamaharyadbrahmaṇo viduḥ / rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोर्ऽथतः । त्रिविधिः सर्वभूतानामित्येष प्रतिसंचरः

naimittikaḥ prākṛtiko yaścaivātyantikor'thataḥ / trividhiḥ sarvabhūtānāmityeṣa pratisaṃcaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः । प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः

brāhmo naimittikastasya kalpadāhaḥ prasaṃyamaḥ / pratisarge tu bhūtānāṃ prākṛtaḥ karaṇakṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानाच्चात्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसंभवः । ततः संहृत्य तान्ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः

jñānāccātyantikaḥ proktaḥ kāraṇānāmasaṃbhavaḥ / tataḥ saṃhṛtya tānbrahmā devāṃstrailokyavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहरति प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः । सुषुप्सुर्भगवान्ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा

praharati prakurute sargasya pralayaṃ punaḥ / suṣupsurbhagavānbrahmā prajāḥ saṃharate tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये । तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः

tato yugasahasrānte saṃprāpte ca yugakṣaye / tatrātmasthāḥ prajāḥ kartuṃ prapede sa prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा भवत्यनावृष्टिः संतता शतवार्षिकी । तया यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि वृथिवीतले

tadā bhavatyanāvṛṣṭiḥ saṃtatā śatavārṣikī / tayā yānyalpasārāṇi sattvāni vṛthivītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च । सप्तरश्मिरथो भूत्वा उदत्तिष्ठद्विभावसुः

tānyevātra pralīyante bhūmitvamupayānti ca / saptaraśmiratho bhūtvā udattiṣṭhadvibhāvasuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असह्यरश्मिर्भगवान्पिबत्यंभो गनस्तिभिः । हरीतारश्मयस्तस्यदीप्यमानास्तु सप्ततिः

asahyaraśmirbhagavānpibatyaṃbho ganastibhiḥ / harītāraśmayastasyadīpyamānāstu saptatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूय एव विवर्त्तन्ते व्याप्नुवन्त्ॐबरं शनैः । भौमं काष्ठेन्धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते

bhūya eva vivarttante vyāpnuvantoṃbaraṃ śanaiḥ / bhaumaṃ kāṣṭhendhanaṃ tejo bhṛśamadbhistu dīpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादुदकभृत्सूर्यस्तपतीति हि कथ्यते । नावृष्ट्या तपते सूर्य्यो नावृष्ट्या परिषिच्यते

tasmādudakabhṛtsūryastapatīti hi kathyate / nāvṛṣṭyā tapate sūryyo nāvṛṣṭyā pariṣicyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावृष्ट्या परिविश्येत वारिणा दीप्यते रविः । तस्मादपः पिबन्यो वै दीप्यते रविरंबरे

nāvṛṣṭyā pariviśyeta vāriṇā dīpyate raviḥ / tasmādapaḥ pibanyo vai dīpyate raviraṃbare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यंभो महार्णवात् । तेनाहारेण संदीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

tasya te raśmayaḥ sapta pibantyaṃbho mahārṇavāt / tenāhāreṇa saṃdīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्यभूताश्चतुर्द्दिशम् । चतुर्लोकमिमं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा

tataste raśmayaḥ sapta sūryabhūtāścaturddiśam / caturlokamimaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्नुवन्ति च ताभिस्तु ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः । दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

prāpnuvanti ca tābhistu hyūrddhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ / dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वारिणा प्रदीप्ताश्च बहुसाहस्ररश्मयः । स्वं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

te vāriṇā pradīptāśca bahusāhasraraśmayaḥ / svaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा । साद्रिनद्यर्णवा पृथ्वी निस्नेहा समपद्यत

tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā / sādrinadyarṇavā pṛthvī nisnehā samapadyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्ताभिः संतताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च संरूद्धा सूर्यरश्मिभिः

dīptābhiḥ saṃtatābhiśca citrābhiśca samantataḥ / adhaścordhvaṃ ca tiryak ca saṃrūddhā sūryaraśmibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्याग्नीनां प्रवृद्धानां संसृष्टानां परस्परम् । एकत्वमुपयातानामेकज्वाला भवत्युत

sūryāgnīnāṃ pravṛddhānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam / ekatvamupayātānāmekajvālā bhavatyuta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वानुमण्डली । चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्याशु तेजसा

sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvānumaṇḍalī / caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyāśu tejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ्जङ्गमे स्थावरे तथा । निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत्

tataḥ pralīne sarvasmiñjaṅgame sthāvare tathā / nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhasamā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंबरीषमिवाभाति सर्वमप्यखिलं जगत् । सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते घनः

aṃbarīṣamivābhāti sarvamapyakhilaṃ jagat / sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate ghanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च । ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

bhūtale yāni sattvāni mahodadhigatāni ca / tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वीपाश्च पर्वताश्चैव वर्षाण्यथ महोदधिः । सर्वं तद्भस्मसाच्चक्रे सर्वात्मा पावकस्तु सः

dvīpāśca parvatāścaiva varṣāṇyatha mahodadhiḥ / sarvaṃ tadbhasmasāccakre sarvātmā pāvakastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः । पिबत्यपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ / pibatyapaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः संवर्द्धितः शैलानति क्रम्य ग्रहांस्तथा । लोकान्संहरते दीप्तो घोरः संवर्त्तको ऽनलः

tataḥ saṃvarddhitaḥ śailānati kramya grahāṃstathā / lokānsaṃharate dīpto ghoraḥ saṃvarttako 'nalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स पृथिवीं भित्त्वा रसातलमशोष्यत् । निर्दह्यान्ते तु पातालं वायुलोकमथादहत्

tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā rasātalamaśoṣyat / nirdahyānte tu pātālaṃ vāyulokamathādahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा तूर्द्ध्वं स दहतो दिवम् । योजनानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

adhastātpṛthivīṃ dagdhvā tūrddhvaṃ sa dahato divam / yojanānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदतिष्ठञ्शिखास्तस्य बह्व्यः संवर्त्तकस्य तु । गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च समहोरगराक्षसान्

udatiṣṭhañśikhāstasya bahvyaḥ saṃvarttakasya tu / gandharvāṃśca piśācāṃśca samahoragarākṣasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा दहति संदीप्तो गोलकं चैव सर्वशः । भूर्लोकं च भुवर्ल्लोकं स्वर्लोकं च महस्तथा

tadā dahati saṃdīpto golakaṃ caiva sarvaśaḥ / bhūrlokaṃ ca bhuvarllokaṃ svarlokaṃ ca mahastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोरो दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् । व्याप्तेषु तेषु लोकेषु तिर्यगूर्द्ध्वमथाग्निना

ghoro dahati kālāgnirevaṃ lokacatuṣṭayam / vyāpteṣu teṣu lokeṣu tiryagūrddhvamathāgninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः । अयोगुडनिभं सर्वं तदा ह्येवं प्रकाशते

tattejaḥ samanuprāpya kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ / ayoguḍanibhaṃ sarvaṃ tadā hyevaṃ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गजकुलाकारास्तडिद्भिः समलङ्कृताः । उत्तिष्ठन्ति तदा घोरा व्योम्नि संवर्तका घनाः

tato gajakulākārāstaḍidbhiḥ samalaṅkṛtāḥ / uttiṣṭhanti tadā ghorā vyomni saṃvartakā ghanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः । केचिद्वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः परे

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ / kecidvaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभास्तथा । धूम्रवर्णा घनाः केचित्केचित्पीताःपयोधराः

śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāstathā / dhūmravarṇā ghanāḥ kecitkecitpītāḥpayodharāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा । मनशिलाभास्त्वपरे कपोताभास्तथांबुदाः

kecidrāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhāstathā / manaśilābhāstvapare kapotābhāstathāṃbudāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा । चाषपत्रनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

indragopanibhāḥ keciddharitālanibhāstathā / cāṣapatranibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः । केचित्पर्वतसंकाशाः केचित्स्थलनिभा घनाः

kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥ / kecitparvatasaṃkāśāḥ kecitsthalanibhā ghanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडागारनिभाः केचित्केचिन्मीनकुलोपमाः । बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः

krīḍāgāranibhāḥ kecitkecinmīnakulopamāḥ / bahurūpā ghorarūpā ghorasvaraninādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभस्तलम् । ततस्ते जलदा घोरराविणो भास्करात्मकाः

tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhastalam / tataste jaladā ghorarāviṇo bhāskarātmakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत । ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्ति च महौघवत्

saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta / tataste jaladā varṣaṃ muñcanti ca mahaughavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम् । प्रवृष्टैश्च तथात्यर्थं वारिणा पूर्यते जगत्

sughoramaśivaṃ sarvaṃ nāśayanti ca pāvakam / pravṛṣṭaiśca tathātyarthaṃ vāriṇā pūryate jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्भिस्तेजोभिभूतं च तदाग्निः प्रविशत्यपः । नष्टे चाग्नौ वर्षगते पयोदाः पावकोद्भवाः

adbhistejobhibhūtaṃ ca tadāgniḥ praviśatyapaḥ / naṣṭe cāgnau varṣagate payodāḥ pāvakodbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लावयन्तो जगत्सर्वं बृहज्जलपरिस्रवैः । धाराभिः पूरयन्तीमं चोद्यमानाः स्वयंभुवा

plāvayanto jagatsarvaṃ bṛhajjalaparisravaiḥ / dhārābhiḥ pūrayantīmaṃ codyamānāḥ svayaṃbhuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये तु सलिलौघैस्तु वेलामभिभवन्त्यपि । साद्रिद्वीपान्तरं पीतं जलमन्नेषु तिष्ठति

anye tu salilaughaistu velāmabhibhavantyapi / sādridvīpāntaraṃ pītaṃ jalamanneṣu tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पतति भूमौ तत्पयोधस्तान्नभस्तले । संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समततः

punaḥ patati bhūmau tatpayodhastānnabhastale / saṃveṣṭayati ghorātmā divi vāyuḥ samatataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नेकार्मवे घोरे नष्टे स्थावारजङ्गमे । पूर्मे युगसहस्रे वै निःशेषः कल्प उच्यते

tasminnekārmave ghore naṣṭe sthāvārajaṅgame / pūrme yugasahasre vai niḥśeṣaḥ kalpa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथांभसऽऽवृते लोके प्राहुरेकार्मवं बुधाः । अथ भूमिर्जलं खं च वायुश्चैकार्मवे तदा

athāṃbhasa''vṛte loke prāhurekārmavaṃ budhāḥ / atha bhūmirjalaṃ khaṃ ca vāyuścaikārmave tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टे ऽनले ऽन्धभूते तु प्राज्ञायत न किञ्चन । पार्थिवास्त्वथ सामुद्रा आपो दैव्याश्च सर्वशः

naṣṭe 'nale 'ndhabhūte tu prājñāyata na kiñcana / pārthivāstvatha sāmudrā āpo daivyāśca sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असरन्त्यो व्रजन्त्यैक्यं सलिलाख्यां भजन्त्युत । आगतागतिके चैव तदा तत्सलिलं स्मृतम्

asarantyo vrajantyaikyaṃ salilākhyāṃ bhajantyuta / āgatāgatike caiva tadā tatsalilaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छाद्यति महीमेतामर्णवाख्यं तु तज्जलम् । आभाति यस्मात्तद्भाभिर्भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु

pracchādyati mahīmetāmarṇavākhyaṃ tu tajjalam / ābhāti yasmāttadbhābhirbhāśabdo vyāptidīptiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्म सर्वमनुप्राप्य तस्मादंभो निरुच्यते । नानात्वे चैव शीघ्रे च धातुर्वै अर उच्यते

bhasma sarvamanuprāpya tasmādaṃbho nirucyate / nānātve caiva śīghre ca dhāturvai ara ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकार्मवे तदा ह्यो वै न शीघ्रस्तेन ता नराः । तस्मिन्युगसहस्रान्ते दिवसे ब्रह्मणो गते

ekārmave tadā hyo vai na śīghrastena tā narāḥ / tasminyugasahasrānte divase brahmaṇo gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्मवं जगत् । तदा तु सर्वे व्यापारा निवर्त्तन्ते प्रजापतेः

tāvantaṃ kālamevaṃ tu bhavatyekārmavaṃ jagat / tadā tu sarve vyāpārā nivarttante prajāpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे । तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ekamekārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame / tadā sa bhavati brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात्सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक् । सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयी मयो यः पुरुषो निरुच्यते

sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapātsahasracakṣurvadanaḥ sahasravāk / sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayī mayo yaḥ puruṣo nirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यवर्मा भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः प्रथमस्तुराषाट् । हिरण्यगर्भः पुरुषो महान्वै संपठ्यते वै रजसः परस्तात्

ādityavarmā bhuvanasya goptā apūrva ekaḥ prathamasturāṣāṭ / hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahānvai saṃpaṭhyate vai rajasaḥ parastāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलाप्लुते । सुषुप्सुरप्रकाशेप्सुः स रात्रिं कुरुते प्रभुः

caturyugasahasrānte sarvataḥ salilāplute / suṣupsuraprakāśepsuḥ sa rātriṃ kurute prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्वा लयं गताः । पश्यन्ति तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः जनलोकं विवर्त्तास्ते तपसा लब्धचक्षुषः

caturvidhā yadā śete prajāḥ sarvā layaṃ gatāḥ / paśyanti taṃ mahātmānaṃ kālaṃ sapta maharṣayaḥ janalokaṃ vivarttāste tapasā labdhacakṣuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृग्वादयो महात्मानः पूर्वे व्याख्यातलक्षणाः

bhṛgvādayo mahātmānaḥ pūrve vyākhyātalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यादीन्सप्तलोकान्वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा । ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति सदा ब्राह्मीषु रात्रिषु

satyādīnsaptalokānvai te hi paśyanti cakṣuṣā / brahmāṇaṃ te tu paśyanti sadā brāhmīṣu rātriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति स्वप्नं कालं स्वरात्रिषु । कल्पानां परमेष्टि त्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते

saptarṣayaḥ prapaśyanti svapnaṃ kālaṃ svarātriṣu / kalpānāṃ parameṣṭi tvāttasmādādyaḥ sa paṭhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः । एवमेशायित्वा तु ह्यात्मन्येव प्रजापतिः

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ / evameśāyitvā tu hyātmanyeva prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत् । ततः स वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले

athātmani mahātejāḥ sarvamādāya sarvakṛt / tataḥ sa vasate rātriṃ tamasyekārṇave jale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रति बुद्धः प्रजापतिः । मनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय निदधे पुनः

tato rātrikṣaye prāpte prati buddhaḥ prajāpatiḥ / manaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya nidadhe punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स लोके निर्वृत्त उपशान्ते प्रजापतौ । ब्राह्मे नैमित्तिके तस्मिन्कल्पिते वै प्रसंयमे

evaṃ sa loke nirvṛtta upaśānte prajāpatau / brāhme naimittike tasminkalpite vai prasaṃyame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहैर्वियोगः सत्त्वानां तस्मिन्वै कृत्स्नशः स्मृतः । ततो धग्धेषु भूतेषु सर्वेष्वादित्यरशिमभिः

dehairviyogaḥ sattvānāṃ tasminvai kṛtsnaśaḥ smṛtaḥ / tato dhagdheṣu bhūteṣu sarveṣvādityaraśimabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवर्षिमनुवर्येषु तस्मिन्नंबुप्लवे तदा । गन्धर्वादीनि सत्त्वानि पिशायान्तानि सर्वशः

devarṣimanuvaryeṣu tasminnaṃbuplave tadā / gandharvādīni sattvāni piśāyāntāni sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै । तिर्यग्योनीनि नरके यानि यानि गतान्यपि

kalpādāvaprataptāni janamevāśrayanti vai / tiryagyonīni narake yāni yāni gatānyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा तान्यापि दग्धानि धूतपापानि सर्वशः । जले तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत्

tadā tānyāpi dagdhāni dhūtapāpāni sarvaśaḥ / jale tānyupapadyante yāvatsaṃplavate jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्युष्टायां च रचन्यां तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तयोनितः । जायन्ते हि पुनस्तानि सर्वभूतानि कृतस्नशः

vyuṣṭāyāṃ ca racanyāṃ tu brahmaṇo 'vyaktayonitaḥ / jāyante hi punastāni sarvabhūtāni kṛtasnaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः । तेषामपि च सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते

ṛṣayo manavo devāḥ prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ / teṣāmapi ca siddhānāṃ nidhanotpattirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथासूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमने स्मृते । तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते

yathāsūryasya loke 'sminnudayāstamane smṛte / tathā janmanirodhaśca bhūtānāmiha dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते । यथा सर्वाणि भूतानां जायन्ते वर्षणेष्विह

ābhūtasaṃplavāttasmādbhavaḥ saṃsāra ucyate / yathā sarvāṇi bhūtānāṃ jāyante varṣaṇeṣviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थावरादीनि नियमात्कल्पे कल्पे तथा प्रजाः । यथार्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये

sthāvarādīni niyamātkalpe kalpe tathā prajāḥ / yathārttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मद्युरात्रिषु । प्रत्याहारे विसर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च

dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmadyurātriṣu / pratyāhāre visarge ca gatimanti dhruvāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाः काले प्रजापतिम् । ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम्

niṣkramante viśante ca prajāḥ kāle prajāpatim / brahmāṇaṃ sarvabhūtāni mahāyogaṃ maheśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः । व्यक्तो ऽव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ / vyakto 'vyakto mahādevastasya sarvamidaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतले ऽस्मिन् । पूर्वं प्रयातेन यथात्वथापस्तेनैव तेनैव तु स्वर्व्रजन्ति

yenaiva sṛṣṭāḥ prathamaṃ prayātā āpo hi mārgeṇa mahītale 'smin / pūrvaṃ prayātena yathātvathāpastenaiva tenaiva tu svarvrajanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः । मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्वाद्रवेर्वशादूर्ध्वमधश्चरन्ति

yathā śūbhena tvaśubhena caiva tatraiva tatraiva vivarttamānāḥ / martyāstu dehāntarabhāvitatvādravervaśādūrdhvamadhaścaranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्ये ऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः । तद्भाविताः ख्यातिवशाश्च धर्म्याः पुनर्विसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः

ye cāpi devā manavaḥ prajeśā anye 'pi ye svargagatāśca siddhāḥ / tadbhāvitāḥ khyātivaśāśca dharmyāḥ punarvisargeṇa bhavanti sattvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम् । मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kālamābhūtasaṃplavam / manvantarāṇi yāni syurvyākhyātāni mayā dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह प्रजानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश । सा युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै

saha prajānisargeṇa saha devaiścaturddaśa / sā yugākhyā sahasraṃ tu sarvāṇyevāntarāṇi vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याः सहस्रे द्व पूर्ण विशेषः कल्प उच्यते । एतद्ब्राह्ममहर्ज्ञेयं तस्य सख्यां निबोधत

asyāḥ sahasre dva pūrṇa viśeṣaḥ kalpa ucyate / etadbrāhmamaharjñeyaṃ tasya sakhyāṃ nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमेषतुल्यमात्रा हि कृता लब्दक्षणेन तु । मानुषाक्षिनिमेषास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मृताः

nimeṣatulyamātrā hi kṛtā labdakṣaṇena tu / mānuṣākṣinimeṣāstu kāṣṭhā pañcadaśa smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नव क्षणस्तु पञ्जैव विंशत्काष्ठा तु ते त्रयः । प्रस्था सप्तो दकाश्चैव साधिकाक्तु लवः स्मृतः

nava kṣaṇastu pañjaiva viṃśatkāṣṭhā tu te trayaḥ / prasthā sapto dakāścaiva sādhikāktu lavaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेया मुहूर्त्तस्त्रिंशतः कलाः । मुहूर्त्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः

lavāstriṃśatkalā jñeyā muhūrttastriṃśataḥ kalāḥ / muhūrttāstu punastriṃśadahorātramiti sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहोरात्रं कलानां तु अधिकानि शतानि षट् । ताश्चैव संख्याया ज्ञेयाश्चन्द्रादित्यगतिर्यथा

ahorātraṃ kalānāṃ tu adhikāni śatāni ṣaṭ / tāścaiva saṃkhyāyā jñeyāścandrādityagatiryathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमेषा दशपञ्चैवं काष्ठा स्तास्त्रिंशतः कला । त्रिंशत्कला मुहूर्त्तं तु दशभागं कला स्मृतम्

nimeṣā daśapañcaivaṃ kāṣṭhā stāstriṃśataḥ kalā / triṃśatkalā muhūrttaṃ tu daśabhāgaṃ kalā smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वारिंशत्कलाः पञ्च मुहूर्त्त इति संज्ञितः । मुहूर्त्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः

catvāriṃśatkalāḥ pañca muhūrtta iti saṃjñitaḥ / muhūrttāśca lavāścāpi pramāṇajñaiḥ prakalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथानेनांभसश्चापिं पलान्यथ त्रयोदश । मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते

tathānenāṃbhasaścāpiṃ palānyatha trayodaśa / māgadhenaiva mānena jalaprastho vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते वाराप्लुतप्रस्थाश्चत्वारो नालिकोच्चयः । हेममाषैः कृतच्छिद्रश्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः

ete vārāplutaprasthāścatvāro nālikoccayaḥ / hemamāṣaiḥ kṛtacchidraścaturbhiścaturaṅgulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाहनि च रात्रौ च मुहूर्त्ता वै द्विनालिकाः । रवेर्गतिविशेषेण सर्वेष्वेतेषु नित्यशः

samāhani ca rātrau ca muhūrttā vai dvinālikāḥ / ravergativiśeṣeṇa sarveṣveteṣu nityaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकं षट्शतं यच्च कलानां प्रविधीयते । तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रं तु दशाधिकम्

adhikaṃ ṣaṭśataṃ yacca kalānāṃ pravidhīyate / tadaharmānuṣaṃ jñeyaṃ nākṣatraṃ tu daśādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावनेन तु मानेन अब्दो ऽयं मानुषः स्मृतः । एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः

sāvanena tu mānena abdo 'yaṃ mānuṣaḥ smṛtaḥ / etaddivyamahorātramiti śāstraviniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अह्लानेन तु या संख्या मासर्त्वयनवार्षिकी । तदा बद्धमिदं ज्ञानं संज्ञया ह्युपलक्षितम्

ahlānena tu yā saṃkhyā māsartvayanavārṣikī / tadā baddhamidaṃ jñānaṃ saṃjñayā hyupalakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलानां तु परिमाणं कला इत्यभिधीयते । यदहो ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु सा स्मृता

kalānāṃ tu parimāṇaṃ kalā ityabhidhīyate / yadaho brahmaṇaḥ proktaṃ divyā koṭī tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतानां च सहस्राणि दशद्विगुणितानि च । नवतिं च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु

śatānāṃ ca sahasrāṇi daśadviguṇitāni ca / navatiṃ ca sahasrāṇi tathaivānyāni yāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम् । संख्यासंभजनं ज्ञानमपृच्छन्सुतरां तदा

etacchrutvā tu ṛṣayo vismayaṃ paramādbhutam / saṃkhyāsaṃbhajanaṃ jñānamapṛcchansutarāṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषय ऊचुः संप्रकालन मानं तु मानुषेणैव सम्मतम् । मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपादाक्षरम्

ṛṣaya ūcuḥ saṃprakālana mānaṃ tu mānuṣeṇaiva sammatam / mānena śrotumicchāmaḥ saṃkṣepārthapādākṣaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः । संक्षेपाद्दिव्यचक्षुष्ट्वा त्प्रोवाच वचनं प्रभुः

teṣāṃ śrutvā sa devastu vāyurlokahite rataḥ / saṃkṣepāddivyacakṣuṣṭvā tprovāca vacanaṃ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते त्विह लौकिके । तासां संख्याथ वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षये

ete rātryahanī pūrvaṃ kīrtite tviha laukike / tāsāṃ saṃkhyātha varṣāgraṃ brāhme vakṣyāmyahaḥkṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोडीशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु । द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः

koḍīśatāni catvāri varṣāṇi mānuṣāṇi tu / dvātriṃśacca tathā koṭyaḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः । अशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु

tathā śatasahasrāṇi ekonanavatiḥ punaḥ / aśītiśca sahasrāṇi eṣa kālaḥ plavasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानुषाख्येन संख्यातः कालो ह्याभूतसं प्लवः । सप्तसूर्यप्रदग्धेषु तदा लोकेषु तेषु वै । महाभूतषु लीयन्त प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः

mānuṣākhyena saṃkhyātaḥ kālo hyābhūtasaṃ plavaḥ / saptasūryapradagdheṣu tadā lokeṣu teṣu vai / mahābhūtaṣu līyanta prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिलेनाप्लुते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे

salilenāplute loke naṣṭe sthāvarajaṅgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ । निरालोके प्रदग्धे तु नैशेन तमसा वृते

vinivṛtte ca saṃhāre upaśānte prajāpatau / nirāloke pradagdhe tu naiśena tamasā vṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वराधिष्ठिते त्वस्मिं स्तदा ह्येकार्मवे किल । तावदेकार्मवे ज्ञेयं यावदासीदहः प्रभोः

īśvarādhiṣṭhite tvasmiṃ stadā hyekārmave kila / tāvadekārmave jñeyaṃ yāvadāsīdahaḥ prabhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ वाप्यहः स्मृतम् । अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्तते

rātristu salilāvasthā nivṛttau vāpyahaḥ smṛtam / ahorātrastathaivāsya krameṇa parivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभूतसंप्लवो ह्येष अहोरात्रः स्मृतः प्रभोः । त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्तिध्रुवाणि च

ābhūtasaṃplavo hyeṣa ahorātraḥ smṛtaḥ prabhoḥ / trailokye yāni sattvāni gatimantidhruvāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः । अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताः प्रजाः

ābhūtebhyaḥ pralīyante tasmādābhūtasaṃplavaḥ / atītā vartamānāśca tathaivānāgatāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यसंख्या प्रसंख्याता अपरार्धगुणीकृताः । परार्द्धं द्विगुणं चापि परमायुः प्रकीर्त्ततम्

divyasaṃkhyā prasaṃkhyātā aparārdhaguṇīkṛtāḥ / parārddhaṃ dviguṇaṃ cāpi paramāyuḥ prakīrttatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावान्स्थितिकालस्तु ह्यजस्येह प्रजापतेः । स्थित्यन्तं प्रतिसर्गश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

etāvānsthitikālastu hyajasyeha prajāpateḥ / sthityantaṃ pratisargaśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वायुप्रवेगेन दीपार्चिरुपशम्यति । तथैव प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्यति

yathā vāyupravegena dīpārcirupaśamyati / tathaiva pratisargeṇa brahmā samupaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.