तथा युगानां परिवर्तनानि ब्र्प् २३१।९३अ चिरप्रवृत्तानि विधिस्वभावात् ब्र्प् २३१।९३ब् क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः ब्र्प् २३१।९३च् क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः ब्र्प् २३१।९३द् व्यास उवाच: सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः । नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः
tathā yugānāṃ parivartanāni BrP 231.93a cirapravṛttāni vidhisvabhāvāt BrP 231.93b kṣaṇaṃ na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ BrP 231.93c kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ BrP 231.93d vyāsa uvāca: sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ / naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः । आत्यन्तिको वै मोक्षश् च प्राकृतो द्विपरार्धिकः
brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ / ātyantiko vai mokṣaś ca prākṛto dviparārdhikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनय ऊचुः: परार्धसंख्यां भगवंस् त्वम् आचक्ष्व यथोदिताम् । द्विगुणीकृतयज्ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः
munaya ūcuḥ: parārdhasaṃkhyāṃ bhagavaṃs tvam ācakṣva yathoditām / dviguṇīkṛtayajjñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच: स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकैकं गण्यते द्विजाः । ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते
vyāsa uvāca: sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekaikaṃ gaṇyate dvijāḥ / tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परार्धं द्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विजाः । तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं सहेतौ लयम् एति वै
parārdhaṃ dviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvijāḥ / tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ sahetau layam eti vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः । तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला
nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ / taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाडिका तु प्रमाणेन कला च दश पञ्च च । उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश
nāḍikā tu pramāṇena kalā ca daśa pañca ca / unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेममाषैः कृतच्छिद्रा चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः । मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः
hemamāṣaiḥ kṛtacchidrā caturbhiś caturaṅgulaiḥ / māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तमाः । अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा
nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattamāḥ / ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि । त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम्
māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi / tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् । चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम्
tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam / caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश द्विजोत्तमाः । तदन्ते चैव भो विप्रा ब्रह्मनैमित्तिको लयः
sa kalpas tatra manavaś caturdaśa dvijottamāḥ / tadante caiva bho viprā brahmanaimittiko layaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं द्विजेन्द्रा गदतो मम । शृणुध्वं प्राकृतं भूयस् ततो वक्ष्याम्य् अहं लयम्
tasya svarūpam atyugraṃ dvijendrā gadato mama / śṛṇudhvaṃ prākṛtaṃ bhūyas tato vakṣyāmy ahaṃ layam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले । अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी
caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale / anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अनेकशः । क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठाः पार्थिवान्य् अतिपीडनात्
tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny anekaśaḥ / kṣayaṃ yānti muniśreṣṭhāḥ pārthivāny atipīḍanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपी तथाव्ययः । क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः
tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpī tathāvyayaḥ / kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स भगवान् विष्णुर् भानोः सप्तसु रश्मिषु । स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तमाः
tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu / sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूतगतानि वै । शोषं नयति भो विप्राः समस्तं पृथिवीतलम्
pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūtagatāni vai / śoṣaṃ nayati bho viprāḥ samastaṃ pṛthivītalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्रान् सरितः शैलाञ् शैलप्रस्रवणानि च । पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम्
samudrān saritaḥ śailāñ śailaprasravaṇāni ca / pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तस्याप्य् अभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । सहस्ररश्मयः सप्त जायन्ते तत्र भास्कराः
tatas tasyāpy abhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ / sahasraraśmayaḥ sapta jāyante tatra bhāskarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधश् चोर्ध्वं च ते दीप्तास् ततः सप्त दिवाकराः । दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विजाः
adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ / dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दह्यमानं तु तैर् दीप्तैस् त्रैलोक्यं दीप्तभास्करैः । साद्रिनगार्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते
dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dīptabhāskaraiḥ / sādrinagārṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विजाः । भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः
tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvijāḥ / bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूतसर्गहरो हरः । शेषाहिश्वाससंतापात् पातालानि दहत्य् अधः
tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtasargaharo haraḥ / śeṣāhiśvāsasaṃtāpāt pātālāni dahaty adhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् । भूमिम् अभ्येत्य सकलं दग्ध्वा तु वसुधातलम्
pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān / bhūmim abhyetya sakalaṃ dagdhvā tu vasudhātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुवो लोकं ततः सर्वं स्वर्गलोकं च दारुणः । ज्वालामालामहावर्तस् तत्रैव परिवर्तते
bhuvo lokaṃ tataḥ sarvaṃ svargalokaṃ ca dāruṇaḥ / jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा । ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणबलास् ततः
ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā / jvālāvartaparīvāram upakṣīṇabalās tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तापपरीतास् तु लोकद्वयनिवासिनः । हृतावकाशा गच्छन्ति महर्लोकं द्विजास् तदा
tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ / hṛtāvakāśā gacchanti maharlokaṃ dvijās tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् अपि महाताप- तप्ता लोकास् ततः परम् । गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्या परैषिणः
tasmād api mahātāpa- taptā lokās tataḥ param / gacchanti janalokaṃ te daśāvṛtyā paraiṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः । मुखनिःश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तमाः
tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ / mukhaniḥśvāsajān meghān karoti munisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो गजकुलप्रख्यास् तडिद्वन्तो निनादिनः । उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः
tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ / uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद् अञ्जनसंकाशाः केचित् कुमुदसंनिभाः । धूमवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः
kecid añjanasaṃkāśāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ / dhūmavarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद् धरिद्रावर्णाभा लाक्षारसनिभास् तथा । केचिद् वैदूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभास् तथा
kecid dharidrāvarṇābhā lākṣārasanibhās tathā / kecid vaidūryasaṃkāśā indranīlanibhās tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खकुन्दनिभाश् चान्ये जातीकुन्दनिभास् तथा । इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलानिभास् तथा
śaṅkhakundanibhāś cānye jātīkundanibhās tathā / indragopanibhāḥ kecin manaḥśilānibhās tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मपत्त्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घनाघनाः । केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसंनिभाः
padmapattranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanāghanāḥ / kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूटागारनिभाश् चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः । महाकाया महारावा पूरयन्ति नभस्तलम्
kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ / mahākāyā mahārāvā pūrayanti nabhastalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षन्तस् ते महासारास् तम् अग्निम् अतिभैरवम् । शमयन्त्य् अखिलं विप्रास् त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम्
varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam / śamayanty akhilaṃ viprās trailokyāntaravistṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टे चाग्नौ शतं ते ऽपि वर्षाणाम् अधिकं घनाः । प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तमाः
naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ / plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धाराभिर् अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् । भुवो लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विजाः
dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam / bhuvo lokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे । वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम् अधिकं शतम्
andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame / varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.