Library·Brahma-Purana·233
व्यास उवाच: सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि द्विजोत्तमाः । एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः
vyāsa uvāca: saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi dvijottamāḥ / ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ निःश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः । नाशं नयति भो विप्रा वर्षाणाम् अधिकं शतम्
atha niḥśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ / nāśaṃ nayati bho viprā varṣāṇām adhikaṃ śatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः । अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः
sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ / anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः । ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः
ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ / brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः । ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः
janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ / brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः
ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ / ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष नैमित्तिको नाम विप्रेन्द्राः प्रतिसंचरः । निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः
eṣa naimittiko nāma viprendrāḥ pratisaṃcaraḥ / nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् । निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते
yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat / nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् । एकार्णवकृते लोके तावती रात्रिर् उच्यते
padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat / ekārṇavakṛte loke tāvatī rātrir ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः । ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा वः कथितं पुरा
tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ / brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā vaḥ kathitaṃ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः । नैमित्तिको वः कथितः शृणुध्वं प्राकृतं परम्
ity eṣa kalpasaṃhāro antarapralayo dvijāḥ / naimittiko vaḥ kathitaḥ śṛṇudhvaṃ prākṛtaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः । समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च
avṛṣṭyagnyādibhiḥ samyak kṛte śayyālaye dvijāḥ / samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महदादेर् विकारस्य विशेषात् तत्र संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
mahadāder vikārasya viśeṣāt tatra saṃkṣaye / kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धादिकं गुणम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते
āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhādikaṃ guṇam / āttagandhā tato bhūmiḥ pralayāya prakalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका । आपस् तदा प्रवृत्तास् तु वेगवत्यो महास्वनाः
pranaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā / āpas tadā pravṛttās tu vegavatyo mahāsvanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च । सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः
sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca / salilenaivormimatā lokālokaḥ samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः । नश्यन्त्य् आपः सुतप्ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात्
apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ / naśyanty āpaḥ sutaptāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् चापो ऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै । अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते
tataś cāpo 'mṛtarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvanti vai / agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तदा । सर्वम् आपूर्यतो चाभिस् तदा जगद् इदं शनैः
sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tadā / sarvam āpūryato cābhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्चिभिः संतते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम्
arcibhiḥ saṃtate tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā / jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मके । प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः
pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmake / pranaṣṭe rūpatanmātre kṛtarūpo vibhāvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् । निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि
praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān / nirāloke tadā loke vāyusaṃsthe ca tejasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रलयम् आसाद्य वायुसंभवम् आत्मनः । ऊर्ध्वं च वायुस् तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश
tataḥ pralayam āsādya vāyusaṃbhavam ātmanaḥ / ūrdhvaṃ ca vāyus tiryak ca dodhavīti diśo daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोस् त्व् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः । प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम्
vāyos tv api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ / praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धवद् अमूर्तिमत् । सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते
arūpam arasasparśam agandhavad amūrtimat / sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिमण्डलतस् तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् । शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
parimaṇḍalatas tat tu ākāśaṃ śabdalakṣaṇam / śabdamātraṃ tathākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः । भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै
tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ / bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः । भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर् विचक्षणा
abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ / bhūtādiṃ grasate cāpi mahābuddhir vicakṣaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा । एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस् तथा
urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā / evaṃ sapta mahābuddhiḥ kramāt prakṛtayas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्याहारैस् तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् । येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते
pratyāhārais tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam / yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् । उदकावरणं ह्य् अत्र ज्योतिषा पीयते तु तत्
saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam / udakāvaraṇaṃ hy atra jyotiṣā pīyate tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः । आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान्
jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ / ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः । गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च द्विजोत्तमाः
mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvijāḥ / guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca dvijottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् । इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param / ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते । एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः
vyaktasvarūpam avyakte tasyāṃ viprāḥ pralīyate / ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः । नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः
so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya dvijendrāḥ paramātmanaḥ / naśyanti sarvā yatrāpi nāmajātyādikalpanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे । स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः
sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare / sa brahma tat paraṃ dhāma paramātmā pareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते पुनः । प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate punaḥ / prakṛtir yā mayākhyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि । परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः
puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani / paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्
viṣṇunāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate / pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैर् यज्ञमूर्तिः स इज्यते । ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
tābhyām ubhābhyāṃ puruṣair yajñamūrtiḥ sa ijyate / ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः । ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते
yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ / jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa ijyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्तैर् योगमार्गैश् च विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः । ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते
nivṛttair yogamārgaiś ca viṣṇur muktiphalapradaḥ / hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च वाचाम् अविषयस् तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः । व्यक्तः स एवम् अव्यक्तः स एव पुरुषो ऽव्ययः
yac ca vācām aviṣayas tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ / vyaktaḥ sa evam avyaktaḥ sa eva puruṣo 'vyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः । व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते
paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ / vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ sā vilīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषश् चापि भो विप्रा यस् तद् अव्याकृतात्मनि । द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः
puruṣaś cāpi bho viprā yas tad avyākṛtātmani / dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अहस् तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोर् ईशस्य कथ्यते । व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा
tad ahas tasya viprendrā viṣṇor īśasya kathyate / vyakte tu prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः । नैवाहस् तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः
tatrāsthite niśā tasya tatpramāṇā tapodhanāḥ / naivāhas tasya ca niśā nityasya paramātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपचारात् तथाप्य् एतत् तस्येशस्य तु कथ्यते । इत्य् एष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः
upacārāt tathāpy etat tasyeśasya tu kathyate / ity eṣa muniśārdūlāḥ kathitaḥ prākṛto layaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.